A -
Di
civakê de cewherê
dîrokî yê nirxên
komînî û
demokratî
B
-
Ji bo civaka ekolojîk û demokratîk
ramaneke
pêşnûmeyê (proje)
1
-
Ji bo derketina ji krîzê sîstema
demokrasiyê
2
-
Azadkirina cinsiyetparêziya civakî
3
-
Veger li ekolojiya civakî
Destpêk
A
- Têgihîştina
rast a li Rojhilata Navîn - Pirsgirêk
çiye û çawa pêşket
B - Li
Rojhilita Navîn rewşa rojane û
bûyerên
muhtemel
Destpêk
Di
civaka Kurd de hin xetên cihêwaz
1 - Têgînên
Kurd, Kurdistanê
û ji bo dîroka wê
pêşnûmeyeke kurt
2 -
Li ser Kurdistanê têkoşîn, şer
û teror
3 -
Li ser çanda
Kurdistanêpolîtîkayên
asîmîlasyonê yên bi
darê zorê
4 -
Li Kurdistanê etnîsîte,
çînîbûyîn
û netewîbûyîn
5 -
Li Kurdistanê îdeolojiya fermî
û şêwazê
îqtîdarê
6 -
Li Kurdistanê hayilbûna Kurdan li xwe
ûkurteçîroka
berxwedanê
A -
Ji bo dîrokçeya kin a PKK'ê
pêşnûmeya
nirxandinê
1 -
Yekemîn Pêngava
PKK'bûyînê
2 -
Duyemîn Pêngava
PKK'bûyînê
3 -
Derbarê PKK'ê de hin nirxandin
B -
Li ser navê PKK'ê rexne-rexne lixwegirtin
C -
Di PKK'ê de pirsgirêkên jinûve
avabûnê - Di
Komara Tirkiyê de Reform û Veguherîna
Civakî
D-
Di PKK'ê de wezîfeyên jinûve
avakirinê
û pêvajoya
KOMA GEL
Xwendevanên hêja! Min ev berhema serokê gelê Kurd Abdullah Ocalan a bi navê Parastina Gelekî di nav du meh û nîvan de wergerand zaravayê Kurmancî. Ez bi taybet dema wergerê destnîşan dikim ji bo ku were fêmkirin pir bi lez hatiye kirin. Ji lewra jî gengaze gelek kêmasî û qusûrê xwe hebin. Hêvîdarim xwendevan li rewşa min serwext bibin û min bi bexşînin. Xusûsek din heye, pêwîste ez rave bikim. Serokê gelê Kurd Abdullah Ocalan di hevdîtinê de ji parêzerên xwe re diyarkiribû ku ew naxwaze kes bi gotinek wî jî bilîze ji bilî sererastkirina gramerî. Min jî ev nazikiya wî di wergerê de li ber çav girt û hewl da ji nivîsa orjîn veneqetim. Min hevok bi hevok tercume kir. Eger ji ber fikar û nîgeraniyên naverokê nebûyana belkî minê karîbûya hînê zêdetir li gorî têgihîştina zimana Kurdî hevok bihûna. Ez dizanim ev pirtûkê di warê zanistî, siyasî, civakî û rêxistinî de pir were guftûgokirin. Di zaravayê Kurmancî de gelek têgînên siyasî rûneniştine, qasî ku ji dest hat min hewl daye rave bikim an jî termên giştî bi kar bînim. Min hewl neda ez her tiştî bikim Kurdî, min hewl da bidim fêmkirin. Hevalê me Abdulkerîm Aydin (Diyar) tevî karê xwe yê rojane bi fedekariyeke mezin; bi nûra çavan ev berhem di ber çavan re derbas kir û hin kêmasiyên wê sererast kir.
Rêşad Sorgul
Reva ji rastiya civakî, ji texmînan jî wêdetir zehmet e. Bi taybetî, eger mirov bi nijad û kokê, bi civakê ve girêdayî be, ev rastî hê wisa ye. Pêşbirka pêvajoya civakîbûnê bi dayikê re, li derdora heft salî dest pê kir û bi gotina gelêrî heta heftê salî wer diçe. Bi awayekî ilmî û zanistî jî hatiye tespîtkirin ku dayik hêza bingehîn a civakîbûnê ye. Gunehê min bi xwe yê yekemîn ew bû ku min ev mafê dayikî bi guman dît û min pir di temenekî piçûk de biryara civakîbûna xwe da. Li gorî tespîtên dawî yên ilmî, di gerdûna me ya bîst mîlyar salî de civaka mirov bi awayekî taybet afirandiye, minê curet û cesaret bikira bê efendî û dayik bijiyama û ev mijareke bi serê xwe hêjayî lêkolînê ye. Eger min guh bida hişyariyên diya xwe û hewldanên wê yên fetisandinê li ber çav bigirta belkî rê li serhatiyên min ên trajîk venebûna. Lê belê dayika min, semboleke dawî ya bermahiya xwedawendên hezar salan bû ku hem diqediya û hem jî bermahiyeke neçar bû. Ez bi wê zaroktiya xwe hem ji vê sembolê netirsiyam û hem jî min hewceyî bi hezkirina wê nedît ji bo ez xwe azad his bikim. Lê min dizanîbû şertê jiyana min bi parastina namûs û şerefa wê dibe, min ev yek jî ti car ji bîr nekir. Minê şerefa wê biparasta, lê bi awayekî min çawa rast dizanîbû. Piştî ku min ev ders ji xwe re derxist, êdî dayika min ji bo min tinebû. Ew bermahiya xwedawendan li bala min nebû û min hîç meraq nedikir ji bo min çi his dike. Veqetîneke zalimane bû, lê rastiyek bû. Ez nizanim kehanetên wê bûn yan jî nifirên wê bûn, gotinên wê di kêliyên giran ên trajîk de timî bi bîr dihatin. Gotinên wê rastiyên mezin bûn, hozanekî hêja jî nikarîbû tespîtên wer bikirana. Rastiyek wê ya mezin jî ev bû; `Tu bi hevalên xwe pir ewle yî, lê tê tenê bimînî.` Lê rastiya min jî hebû, minê bi hevalên xwe re civakîbûn ava bikira.
Çîroka min a jiyanê bi vî awayî dest pê dike. Eger diya min bixwesta jî jiyaneke wê ya bida min nebû. Ji mêj ve hatibû belavkirin. Ew li qulpek an jî misteke jiyanê digeriya, bi xwe ji dest revandibû, lê ji bo bide min dixwest. Her çenda çîroka bavo cuda be jî ji ya wê dûr nebû. Min rastiya malbata xwe, her tim weke bermahiya klanek xwe ferz dike, lê ji hêzketî, belavbûyî û mîrateyeke ti îdîaya xwe nîne, dît. Civaka gund û civaka dewletê ya fermî a bi dibistana seretayî ket jiyana min, ti car dilê min lê germ nebû. Jixwe min pir tişt jî fêm nekiribûn. Ya xuya dikir ew bû ku min zanîngeha ilmê siyasî ku dihat naskirin û kevin bû, heta sinifa dawî, bi serketineke mezin xwendibû. Encam ew bû, qabîliyeta hînbûnê derbeke xedar a mirinê xwaribû. Paşê min dibistana şoreşê hilbijart ku ew jî mîna kevirê aşekî bêrehim bû, jiyan dihêra. Eger ji destpêkê ve, ez li gorî daxwaz û arzûya xwe çûbûma çiyê, belkî min karîbûya rê neda serhatî û bûyerên trajîk, lê fikara min a ji bo xilaskirina hevalan û afirandinê keys û firsend neda. Dema min xwe avêt ber deriyê nûnerê dawî yê şaristaniyê Ewrûpayê -hem deriyê rojhilat û hem jî rojava- min xwe rûtûtazî di nav hesabên kar û sermayê yên wek bûzê de dît. Di vê qonaxê de êdî ti hêzê ez rêve nedibirim. Belkî bayekî min jî nebû ez bi ber bikevim. Jixwe hebûya jî pir bala min nedikişand. Di vê pêvajoyê de hin hevalên min xwe şewitandin. Gelek xortên egîd û keçên xama amade bûn her tiştê xwe feda bikin. Dilsozî û girêdaneke bêhemta nîşan dan. Lê van qehremanî û fedekariyan ji dijwarkirina tenêbûna min zêdetir ti encam nedidan.
Efendî û giregirên hemû parzemînan destên xwe dan hevdu û bi gotina wan, ez bi komployekê zevt kirim û dema radestî girava Îmraliyê kirim, efsaneyek ku xwe nû dikir hat bîra min. Ew jî ev bû; xwedayê Yewnan Zeûs ji nîvxwedayan Prometeûs bi zinarên çiyayê Kafkasan ve girê da û cegera wî bi qertelan da xwarin. Çawa Prometeûs ji bo azadiya mirovatiyê agir ji xwedayan dizî û cegera wî ya bi qertelan dan xwarin xwe nû dikir. Efsane weke ku di şexsê min de bi cih were xwe nû dikir û dibû rastî.
Dibe ku were pirsîn û fikirîn, çi têkilî di navbera kurteçîroka jiyana min û parêznameya Desteya Giştî ya DMME de heye. Ez bi vê parêznameyê dixwazim vê têkiliyê eşkere bikim. Yek ji hedefên min ên girîng ew e; ez dixwazim bi rêya vê parêznameyê îspat bikim ku têkiliya sermaye-kar ji sihirbazê herî baş sihirbaztir û ji xweda-hukumdarê herî zalim bêrehimtir e. Ti sedsal, mîna sedsala 20. bêrehim û xwînrij derbas nebûye. Ez zarokê vê sedsalê bûm û divê ez vê sedsalê ji hev derbixînim.
Lê belê, bi giraniya îdeolojîk a şaristaniya rojava, mij û morana pêk hatî, analîzkirina rastiyê bi awayekî were fêmkirin zehmet dike. Xilasbûna ji tor û tevna sihirbaz ew çend hêsan nîne. Vê dekûdolaba dawî wê bi hebûna navê wê Tirk e jî bide wendakirin. Belkî jî mirovatiyeke çor û gemarî ya hîç neyê jiyîn li dawiyê were hiştin.
Wê demê eger DMME hêza wê ya mehkemekirinê heye û ji bo ez wê ciddî bigirim, hêja ye û watedar e ku ez parêznameyekê amade bikim. Rojhilata Navîn di van 200 salên dawiyê de di nav çerxa kontrol a şaristaniya Ewrûpayê de ye. Di roja me ya îro de bûyerên diqewimin û yên xuya dikin tam kaos e, û trajediyên rojane ne. Heta îro her tim efendiyan mehkeme kirin. Timî biryarên yekalî wergirtin. Ya xuya dike ew e, ku wezna dadê û huqûqê di destê wan de ye, diwezînin û belav dikin. Ya rastîn di berdêla nirx û karê de ceza hatiye dayîn.
Neheqî û şerên bêrehim ên sedsala 20. berhemên şaristaniya Ewrûpayê bûn. Ewrûpayê li dijî vê, Yekîtiya Ewrûpayê û hêza wê ya dadgeriyê PMME û DMME ava kir. Lewra, eger naxwaze şeklî bimîne divê rast tespît bike ku di şexsê min de çi tê mehkemekirin. Ji serî ve, hewceye baş were zanîn ku li ser sînorê mafên ferdî qenciyek, ji niha ve berdêla xwe, divê tecrîdeke şidandî ya gihîştiye heft salan nebe. Helwestek bi vî rengî wê hem ji bo şexsê min û hem jî ji bo gelê ez nûneriya wî dikim bibe cezayekî rastîn. Ezê di parêznameya xwe de vî cezayî bixim lêpirsînê. Pir eşkere xuya dike, ez ne bi huqûqê fermî û ne jî bi mantiqê parastina urfî li ser mijarê radiwestim. Ez neçar im bi vî awayî nêzî dabaşê bibim. Bi bandora Ewrûpayê trajediyeke gelan heye, ez dixwazim vê yekê hinekî rave bikim û pir kêm be jî ez dixwazim di çareseriyê de keda min hebe, belkî bi vî awayî ez karibim bersivekê bidim bûyerên diqewimin. Bi taybetî, ez bi vê parêznameyê naxwazim rê li ber trajediyên nû vekim ku li ber teqînê ne. Lewra min hewce dît, ez li ser dîroka civakî, Rojhilata Navîn û rastiya Kurd rawestim. Di pêvajoya nû de tevgera PKK'ê divê wek aktorekî nû ciddî were dîtin û eger pirsgirêka Kurd were çareserkirin wê li Rojhilata Navîn li pey hev pêşketinê bibin, bi dersên ji dîroka nêz hatine girtin, şîroveyeke bi rexne li xwegirtinê pir girîng e.
Trajediya modern xemilandî ya cureyekî Îsraîl-Ereb hîmê wê di sala 1917 de bi projeya wê demê ya Rojhilata Navîn peymana "Says-Pîko" hat danîn. Saziyên din ên siyasî ku hatibûn damezrandin, wek amûrên çareseriyê fikirîbûn. Li gorî xuya dikir, texmîn nekiribûn bi vê peymanê bûyerên giran ên roja me ya îro derkevin holê. Ya rastîn, xwestibûn cîlayeke 'modern' li kevneşopiya civaka dewleta despotîk bidin. Ev cîla di roja me ya îro de parçe parçe hildiweşe. Di dawiyê de kevneşopiya dewleteke zêde neçar derdikeve holê ku ew jî bermahiyê despotên pûç ên kevneşopiya etnîsîte-eşîra herî kêm 5000 salî ye. Bi hilweşîna cîlayê re eşkere xuya dikir, çep-rast, netewperest-îslamî, xwedêgiravî rewşenbîr û bizavên polîtîk jî cudahiyeke xwe ya zêde ji vê rastiya civakî nebûn. Di krîza giştî ya civaka kapîtalîst de pêngaveke mezin di warê globalîzbûnê de pêk tê, ji vê bûyerê para Rojhilata Navîn "kaos" dikeve. Demên kaosê taybetiyên xwe yên xweser hene. Wexta qanûnên saziyên berê ava kirine ji hev dikevin û di şûna wan de yên nû serî didin, kaos vê "navber-neqeba" krîtîk û nazik îfade dike. Hewldanên hêzên jiyanê, encamên vê "navbera" afirîner diyar dikin. Di lîteraturê de ji van hewldanan re tê gotin; têkoşîna îdeolojîk, polîtîk û exlaqî.
Kurd timî di nav krîzan de bi barê kevneşopiyeke zalimane, bi hisa çanda komkujiyên li ser stûyê xwe dikeve vê pêvajoya kaosê. Eger bi berpirsiyariyeke mezin û helwestên erênî rê nîşanî wan neyê dayîn, bi hêsanî dikarin bibin hêmanekî şer ê ji trejadiya Ereb-İsraîl wêdetir. Di bin destê dewleta despotîk de kokimî û parçe parçe hatine kirin. Ev taybetiyên wan yên civakî deriyên wan li her cure bandorên der ve vedike. Jixwe li rêvebirineke bi vî awayî wek çarenûs û paradîgmeyeke nayê guhertin serwext dibe. Lê belê, hêza hegemon a serkêşê globalîzmê DYE, bi projeya xwe ya nû a Rojhilata Navîn, Kurdan wek hêmanekî bingehîn dixe rojeva xwe û bi vî awayî pêvajo naziktir dibe. DYE bi polîtîkayeke çor a ceribandinê, li civaka Rojhilata Navîn serê her gavê rê li ber trajediyên nû vedike û bi vî awayî, bi zanebûn an jî bi nezanî rojeveke dawiya wê nediyar, weke ku li ser herêmê ferz kiribe xuya dike. YE vê pêvajoyê li gorî berjewendiyên xwe yên hesabên kar û bi aqil ji dawiyê ve dişopîne. Dewleta despotîk hîn nebûye, yan jî kevneşopiyek wê nîne, Kurdan wek rastiyekê qebûl bike û mîna dost nêzîk bibe. Polîtîkayekê tenê hîn bû ye, ew jî ev e ku "serê xwe rakir lê bide bipelixîne." Tevî vê yekê, kevneşopiya xayîn û hevkar a Kurd "malbatî" ku heta qirikê ketiye, timî kar didin ber. Ev "Kurdayetî" bi qasî ku bi hêsayî dikare bi têgihîştina dewleta destpotîk a herêmî re hevkariyê bike, di heman demê de bi efendiyên emperyal ên nû re jî dikare bêpîvan her cure hevkariyê bike. Jixwe kurdayetiya din kirine malbatokên parçe parçe, heta dawiyê hatiye guvaştin, dor lê hatiye girtin, ji cehaletê jî wêdetir, hem mejiyê wî û hem jî hebûna wî li komkujiyê rast hatiye. Hay jê nîne, "çawa ew dikare bibe ew." Ji vê objeya Kurd, her cure armanc dikarin di nav vê kaosa Rojhilata Navîn de sûd werbigirin. Ev Kurd, gengaz e, bi awayekî hovane û gengaz e bi awayekî herî bedew di avakirina Rojhilata Navîn de were bi karanîn. Eger Kurd bersiva pirsa "Kurdekî çawa?" bi cewherê demokratîkbûnê bidin, bêguman, wê karibin di derketina kaosê de bibin ji hêzên pêşeng ên serketî. Ne tenê ji bo xwe, wê karibin dawî li bêşensiya hemû gelên herêmê yên bextê wan û çarenûsa wan serberjêr diçe, bînin. Her weha wê karibin dawî li encamên xwînrij ên kevneşopiya şaristaniya zalimane ya 5000 salî bînin. Wê karibin koka efendiyên şaristaniya di destpêkê de rê li ber vekirin û bi çavkorî jê re xizmet kirin, biqedînin û rê li ber serdema nifşên azad ên gelan vekin. Naxwe li herêmê pêngavên efendiyên emperyal wê pêş de biçin û eger Kurd bi ser nekevin wê mîna hêzeke ku "bikuje û were kuştin" ji Îsraîl-Filîstînê cudatir nebin xwediyê rolekê û wê li gelemperiya herêmê nikaribin xwe ji vê ristê xilas bikin. Bûyerên niha diqewimin, mîna çirîskên şerê mezin xuya dikin. Em dema li lîstika dewletên Îsraîl-Filîstînê temaşe dikin, hewce nake mirov bibe kahîn ji bo siberoja "dewleta Kurd" texmîn bike. Pêwîst e, mirov wek pîvan, cudahiya di navbera şîdeta ji bo dewletbûnê û parastina rewa ya çekdarî de baş bibîne.
Şêwaz û awayekî çareseriyê yê "bi rêbazên demokratîk û aştiyane" ku xwe nespêre dewletê û kaoseke demdirêj, pir girîng e. Ji bo avakirina saziyên afirîner û watedar hewceye pir zêde mejî were xebitandin û yeqîn dikim ku xebatên bi vî rengî, bi kêfxweşî werin kirin ji hewldanên pîroz in. Min bi awayekî rastîn rexne lixwegirtin û di encamê de ders derxistin û ez ji bo êşên mezin ên bi berpirsiyariya PKK derketine sivik bikim, ezê di vê parêznameyê de hewl bidim rêya alternatîf a çareseriyê rohnî bikim.
Pêvajoya mehkemekirina Îmraliyê her çend di bin şert û mercên ne baş de pêk hat jî, ez rast dibînim ku min ev pêvajo wek zemînê bangawazî û lêgerîna aştiyeke demokratîk bi kar aniye. Ji bo veguherînê ev pêvajo qonaxeke hêja bû. Di vê pêvajoyê de wek pîvan ji bo ez dest ji lêgerîna civaka dewlet û hîyarerşîk berdim, hem pir ponijîm û hem jî hewldanên min çêbûn. Di demên zehmet de ders têne girtin û ez yeqîn dikim ku min jî ev ders girt. Dîsa di vê pêvajoyê de min hem bi awayekî hişk û çor li ber xwe neda û hem jî min bi awayekî bêşeref xwe berneda, ez li dijî van herdu awayan derketim. Ji bo veguherîna Tirkiyê, xweparastina min a li vir, gelek bi kêr hatiye û saziya siyasî ya bi navê AKPê pir bi zanebûn sûd jê wergirtiye. Tevî hemû hewldanên min, hêzên çepgir ên diviya demokratîk bibin, min nekarî bi heman rengî wan jî ji vê yekê sûdmend bikim, bêguman ev xisareke mezin bû. Ne çepgiran û ne jî rastgiran demokrasî guftûgo kirin, bêguman ên bi ser biketana jî ew bûn.
Armanca bingehîn a parêznameya min a DMME ew bû; ez şaristaniyên Rojhilata Navîn û Ewrûpayê rûbirû bikim û li hemberî bûyerên muhtemel biqewimin, bi taybetî Kurdan, bi giştî xelkên herêmê bikim xwediyê alternatîfeke demokratîk. Di vê çarçoveyê de PKK hatibû vekişandin nav sînorên Başûrê Kurdistanê. Dagirkeriya DYE jî rastiya vê helwestê eşkere kiriye. Helwest û nêzîkbûnên ji bo Rojhilata Navîn ku li tevahiya dunyayê têne guftûgokirin, di vê parêznameyê de bi awayekî berfireh hatine danîn. Her roja derbas dibe girîngiya van helwest û nêzîkbûnên hatine desntîşankirin hê baştir eşkere dibin. Di vê parêznameyê de ne dijminahiyeke hişk û çor a şaristaniya Ewrûpayê tê kirin û ne jî helwesteke teslîmwarî ya tê zanîn, heye. Min helwesteke xweser, afirîner û sentezkar bi nazenînî nîşan da.
Min di parêznameya xwe de ku ji Dadgeha Atînayê re pêşkêş kir, pir eşkere nîşan da ka divê mirov mesleyê çawa bigire dest û min bi hostayî nîşan da ku olîgarşiyan gel xistine çi rewşê. Min eşkere li ber çavan raxist ka çawa hewce ye careke din, ji aliyê gelan ve li mesele û pirsgirêkên dîrokî were nerîn.
Ez bi vê parêznameya xwe ya dawî yên beriya wê temam dikim. Ez di vê parêznameyê de destpêkirina pêvajoya guftûgokirina tevlîbûna siyasî û huqûqî ya Asya Piçûk bi YE re li ber çavan digirim. Di serketina pêvajoyê de wê pirsgirêka Kurd rola sereke bilîze. Pîvanên siyasî, demokratîk û mafê mirovan, mumkîne wek pîvanên bingehîn ên çareseriya pirsgirêkê werin dîtin. Lê belê biryara dewlet û hukûmeta Tirkiyê di şûna ji dil bê dîtin, mîna neçariyekê hatiye fêmkirin. Ev helwest, tevî ku tirsa kevneşop a Tirkiyê ji rojava nîşan dide, wê Tirkiyê hewl bide fêm bike. Helwesteke ji dil û azad, wendakirinê bide aliyekî, wê pir mezin bide qezenckirin. Ji damezrandina Komarê ve lîstika bi qerta Kurd a bi Mûsil-Kerkûkê dest pê kir, divê êdî were terikandin. Ji lewra, şoreşên komarê xilikî man, olîgarşî ji rastiyan dûr ket û di roja me ya îro de jî tenê rengê xwe diguhere. Ji bo em bikevin rêya çareseriyê, ji bo yekparebûn û demokratîkbûneke rastîn, hewce ye bi girîngî li ser komara demokratîk û senteza welatiyê azad ê Kurd were rawestîn. Jixwe alternatîfa şaristaniya Rojava ya mafê mirovan û demokrasiyê jî wê ji vê helwestê pêve şens nede helwesteke din.
Wexta pîvanên huqûqa pozîtîf li ber çav werin girtin, ez pir îhtimalê nadim ku bi awayekî ji dil li ser mafên min were rawestîn. Jixwe zemînê aborî-polîtîk ê binê dozê û rastiya mezin a komployê, pir zêde di ser hêza huqûqê re ye. Her weha huqûq bi xwe jî ji bo demeke dirêj siyaseta bi ser sazî û rêzikan e, zêdetir tiştekî din jî nîne. Ev nuqte ji bo DMME jî wisa ye. Lê belê dîsa jî bi karanîna mafê xweparastinê wezîfeyeke huqûqî, siyasî û exlaqî ye. Ev şerê min ê xweparastinê ku şeş sal e dewam dike, yeqîn dikim ku di warê wate û avakirinê de ji xweparastinên min ên berê yên îdeolojîk-polîtîk pir pêşdetir e. Kesên dikarin hinekî din li ser navê mirinê mehkeme bikin divê zanibin xwe jî mehkeme bikin. Kesên hinekî din biparêzin divê zanibin xwe jî biparêzin. Kesên azadiya hinekî din dixwazin divê zanibin xwe jî azad bikin. Bi vî awayî belkî zarokên me yên hîç mafê wan ê azad ji dayikbûnê nebû êdî karibin bigihîjin vî mafê xwe.
Ez wek ferdekî bi serê xwe tenê di nav şertên tecrîdê de mehkûmiyetê dijîm, li aliyê din, parastina xwe ya huqûqî dewam dikim. Ez ketim sala şeşan. Hêsan nîne, mirov di dîrokê de dozeke din mîna vê demdirêj û ji aliyê siyasî ve giran bibîne. Hînê jî diyar nîne wê heta kengî dewam bike. Lê belê hê jî bi israr doz wek serlêdana ferdekî tê nirxandin û ji aliyê civakî û siyasî dûr tê girtin. Pir eşkere, ev helwesta DMME kêmaniyeke mezin e û bi xwe re rê li ber mehkemekirineke adil nebe, vedike. Doza min bi nazenînî di çarçoveya DMME de hat qebûl kirin, lê ji hemû aliyê siyasî û civakî dûr hat girtin. Eşkere ye, hewceyî bi vê helwestê dîtin ji bo aliyekî girîng ê rastiyê veşêrin. Ev bi xwe jî mijareke bingehîn e, divê ez rave bikim. Ferd ji civakê qut dike û dibêje; "ez te dikim xwedî maf" bi vî awayî mehkeme dike. Ev helwest cewherê şaristaniya Ewrûpayê pêk tîne. Hema hema ez bi tevahî di parêznameya xwe ya yekemîn de li ser vê rastiyê rawestiyam. Ezê tekrar û dubare nekim. Lê ez dîsa jî hewce dibînim bi kurtî bînim ziman.
Şertê hebûna cinsê mirov civat e. Ji cinsê prîmat (famîlya herî nêzîkî mirov) yê beriya xwe veqetiyaye û bi civatê bûye mirov. Ev tespît a herî nêzî rastiyê ye, ji aliyê Ilmê Civakî ve tê qebûlkirin. Ferdê bi tenê û jiyana bi civat, çiqas ji hev bêne kirin bila bêne kirin, bi teorîk îspat a wê zehmet e. Ji ber ku ferdê bi serê xwe nîne. Dibe ku ferdê civaka wî hilweşiyayî hebe, lê hîç nebe ew ferd bi bîranînên civaka xwe ya hilweşiyayî li ser piyan dimîne. Ew bi wan bîranînan jî ji bo kêliyekê dibe civakî. Cinsê mirov, bi temamî hêza xwe bi asta têkiliya xwe ya bi civatê re bi dest dixe. Hejar û qelsxistina ferd, şêwazê herî hov ê kolekirinê, tenê hiştin, tecrîd û îzolekirinê ye. Keriyên koleyan, gundiyên serf, karkerên li bajaran dîsa jî civat in. Car caran îsyan dikin û hebûna xwe bi bîr dixînin. Li aliyekî din, tenêtî dijwar hîn dike. Di dîrokê de pêvajoya sulûk û înzîwayê ya hemû zana û peyxemberên navdar vê rastiyê nîşan didin.
Ferdiyet heta tu bibêjî têgîneke bi nakok e. Aliyekî rûyê wê li dijî civakê heye wek xeleka zincîrê ya jê bibe û serbest bikeve. Em ji rêzik û pîvanên civakê yên ne bi zorê re dibêjin exlaq. Ferdiyet zorê dide vî exlaqî. Ya rastîn di şaristaniya Ewrûpayê de ferdiyet bi qelskirina vî exlaqî pêş dikeve. Di şaristaniya Rojhilat de serdestiya civakê li pêş e, lê di civata şaristaniya rojava de ferd li pêş tê. Ji ravekirin û bi navkirina ferd a bi vî awayî du encamên cuda têne bi destxistin. Ferdê serdest û mijok derdikeve tebeqa împaratoriyê, ferdê mehkûm û tê mijandin jî koletiyeke dijwar dijî. Pir xweber û tesaduf nîne, ji koletiya dijwar a sîstema kapîtalîzmê ku li gelemperiya civakê belav kiriye, di sedsala 20. de rûyekî hovane derdikeve holê. Pergal û sîstema ew çend bi efendiyan tê meşandin ku ji nirxên xwe yên bingehîn bûye, ji hêrsa xwe ya kar û qezencê, dikare her hovîtî û dînîtiyê bike.
Tenêtiya ez dijîm, bi giştî têkiliya xwe bi vê sîstema mehkûmiyet û tecrîdê re heye. Civata te, gelê te; eger ji "xwebûnê" hatibe derxistin, ev tê wê wateyê hê tu ji dayikê dibî tu bi tenêtiyeke qels têyî mehkûmkirin. Tu çendîn ji xwe dûr bikevî ew çend tu bi civateke din re dibî yek, lê wê demê jî tu êdî tu nînî. Yan tê tenêbûneke dijwar, yan jî tê xwe radestî rastiyeke din bikî. Feq û dafika Kurd ketinê û min berê behs kiribû jî ev mentiqê dualî bi xwe ye. Wek ji te re bibêjî; ji mirinan mirinê biecibîne. Di roja me ya îro de cudabûn û parvekirina "bi yê din re" pir tê guftûgokirin. Helwesteke rast e, ji bo dewlemendiya civatê li ser hîmê dilxwaziyê cudabûnên werin afirandin bi yê din re werin parvekirin. Lê belê polîtîka homojenkirin û afirandina yek tîp mirov a sîstemê tiştekî din e. Ew qirkirin e. Ew ji holê rakirina nijad û qewman e. Asîmîlasyon e. Tu êdî tu nînî. Li ser rastiya Kurd polîtîka tê ceribandin jî ev cure ye. Çavkaniya wê jî biyo-îqtîdara sedsala 19. û 20. ya nijadperest û faşîzm e. Her cure têgihîştina desthilatiya total e. Armanca wê afirandina nijad û netewekî xurt e, û pê re êrîş û şer tên. Bêguman reh û kokên wê dadikevin heta serdema avakirina destpêkê ya civaka hiyarerşîk, lê bi sîstembûn û belavbûna wê wek polîtîka dewletê xweserî sedsala 20. ne.
Her du şerên mezin ên cîhanê û gelek pevçûnên herêmî, şaristaniya Rojava bi taybetî di bin normên YE de neçarî yekîtiyê kirin. Rewşa Ewrûpayê di roja me ya îro de li hemberî mirovatiyê awayekî rexne lixwegirtinê ye. Ferdekî ji xeleka xwe qutbûyî û desthilatiya dewletê ya berovajî nirxên moralê mezin dibe, xirabiya nekin nîn e. Hela li pişt vê yekê hêrsa kar û qezencê ya sermayê hebe.
Di bin van şertan de mehkemekirina min, em komployê jî bidin aliyekî, dibe sedema cezayekî giran, ji ber ku min civakeke îdeaya xwe wendakirî kiriye xwedî xwestek û li dijî sîstema bi pey hêrsa hêza qezenc û karê ketiye kiriye xwedî çalakî û tevger. Ev tê ferzkirin û kengî were gotin ka civaka min, ka çanda min, ka zimanê min, ka azadiya min, ev hemû dibin cihêkarî û îxaneta bi welêt re. Di şaristaniya Osmaniyan de gunehekî wer nebû. Di sîstema qewmên Tirk de bi giştî cureyekî welê yê guneh nîne. Ev guneh, vedîtin û îcada rejîmên faşîst, nijadperestên şaristaniya Ewrûpayê û rejîmên din ên desthilatiya total in, di sedsala 20. de derbasî sîstema dewleta Tirk bûne. Ji vê yekê jî her aliyê cîhanê para xwe girtiye.
Eger gunehekî min hebe, ew jî ewe ku min jî hinek ji mîkrobên çanda şer û desthilatiyê wergirtine. Wexta ji bo azadiyê, desthilatiya dewletê û şer mîna fermaneke Quranê bi bawermendî hat fêm kirin, ezê jî tevlî lîstikê bibûma. Hema hema her kesê li ser navê bindestan rabû û têkoşiya, nekarî xwe ji vê nexweşiyê xilas bike. Li ser vî hîmî, ez ne tenê li hemberî sîstema serdest, her wiha ez li hemberî Têkoşîna Azadiyê ya min her tiştê xwe ji bo wê danî holê jî gunehkar im. Ezê di vê mijarê de rexne lixwegirtinê ne tenê bi teoriyê, ezê di pratîka esîl a tenêbûna xwe de heta dawiyê bimeşînim. Lê sîstema ku civak û gelek bi zorê û hîleyan ji xwebûnê derxistiye, wê çawa xwe bide efûkirin. Eger mehkemekirinê adil bibe, divê li îdeayên her du aliyan jî were guhdarîkirin û li gorî wê biryar were dayîn. Mehkemekirineke têkiliya xwe ji zanistê qutbûyî ti car nikare adil bibe. Eşkere ye, Ilmê Civakî wê sîleha min a bi tenê be, ezê serî lê bidim. Ez bi qasî ku xwe pê rohnî bikim, ezê karibim li ser rêya rast bimeşim ku ev jî yek ji şert e, ji bo mirov bi şeref û rûmet bibe.
Sîstemeke ev çend bandor li civakê kiribe, wê hilweşandin û texrîbatên wê yên xwezayê neyên ji bîrkirin. Helwesteke femînîst û ekolojîk wê karibe me bigihîne jiyana civakî ya xwezayî. Yek ji mijarên sereke divê baş were ravekirin, alternatîfa polîtîk a gelan demokrasî ye. Ev ji bo destnîşankirina çareseriyê girîng e. Globalîzm, piyasa serbest a mal ku wek fetîşîzmekê pêşkêş dike, mîna alternatîfê bi tenê dixemilîne û datîne pêşiya me, ya rastîn bi vê yekê, dizek û desteserkerê berê ye. Emê jî bi vê zanebûnê, alternatîfa xwe ya demokratîk û ekolojîk hê jî rave bikin û ala jiyana xwe ya nû li ba bikin. Emê bi vê yekê, îdealên wekhevî û azadiyê yên di dîrokê de zêdetir rojane bi cih bînin û bijîn, di heman demê de emê îspat bikin ku hewldanên di vî warî de têk neçûne. Çawa ku di xwezayê de ti tişt tine nabe, ti nirx û buhayên ji bo civakê jî tine nabin û naçin.
Di parêznameyê de ez ji nû ve li ser rastiya civakîbûyînê rawestiyam, ev yek bi ponijandina min a felsefî ve têkildar e. Felsefe wek Ilmekî Civakî divê mîna pêvajoya zayînê rola xwe îro jî bilîze. Li dijî ilmê bûye desthilatdar vegera li felsefeyê şert e ji bo civaka azad derkeve. Demokrasiyek xwe nespêre felsefeyê, bi hêsanî dikare ji rastiya xwe dûr bikeve û di destê demogogan de bibe amûrekî zalimane ji bo rêvebirina gelan. Di dîrokê de bêhejmar mînakên vê rastiyê hene. Ji bo pêşî li vê were girtin, divê aliyek etîk û aliyek jî zanist têkoşîna siyasî were meşandin. Bi vê berpirsiyariyê, em dikarin ji krîza sîstemê bikevin meşa jiyanê ya xwe dispêre azadî û wekheviyê û dîsa bi vî awayî em dikarin jiyana li ser hîmê wekhevî û azadiyê biafirînin.
Têkiliya di navbera xweza û civakê de yek ji mijarên sereke ye, Ilmê Civakî li ser zêde disekine. Tevî ku bandora hawîrdorê ya li ser civakê eşkere ye jî wek mijar hê nû dikeve ber destê felsefê û lêkolînên zanistî. Piştî ku sîstema civakî bandora wê ya di asta felaketê de li ser hawîrdorê derket holê, bal kişiya ser vê mijarê. Dema li ser çavkaniya pirsgirêkê were rawestîn, wê sîstema civakî ya serdest ku bi awayekî xeter ketiye dijberê xwezayê, wê derkeve pêşiya me. Mirov çendîn li hemberî xwezaya hawîrdora xwe xerîb ketiye û biyanî bûye, nakokiyên wî yên civakî û şer zêde bûne. Ev di çavkaniya nakokiyên hundurîn ên civakê de ku bi hezarê salan dewam kirine, eşkere xuya dike û ji aliyê zanistî ve jî ev yek her roja diçe zelal dibe. Di roja me ya îro de sir û şîfreya serdestiya li ser xwezayê ew e ku hemû çavkaniya zevt bike û bêeman bimije. Behsa hovîtiyên xwezayê têne kirin, ji sedî sed rast nînin. Însanê li dijî cins û cûreyê xwe hov bûye, li dijî xwezayê jî bi awayekî xeter hov bûye, ev yek jî bi pirsgirêkên hawîrdorê eşkere li ber çavan e. Ti cins û cureyî bi qasî mirov heywan û nebat tine nekirine. Eger mirov bi vî awayî û lezê karê tinekirinê dewam bike, li dawiyê wê mirovekî bûye dînazor û nifşê wî diqede bimîne. Eger bi vî awayî mirov bi lez zêde bibin û teknolojiyê xirab û hilweşînkar bixebitîne û pêşî lê neyê girtin, di demek pir kin de wê jiyana mirov bigihîje qonaxekê ku êdî nemeşe. Tevî vê rastiyê, şerê di nava civakê de zêde dibin, awayên herî xeter ên rêveberiyên polîtîk, zêdebûna bêkariyê, dûrketina civakê ji nirxên moralê û mirovatiyeke robotwarî wê bibe dînazor. Heta qonaxên pêşketina civakê rast neyên destnîşankirin, wê şerên kevneşopî yên netew, çîn û medeniyetan, bi awayekî rast û teorîk neyên ravekirin û çareseriyê neyên dîtin. Eger sosyolojî bi qasî "dîn" jî nikaribe bersiva pirsgirêkên îro bide, divê hemû sazî û dezgehên zanistî bikevin lêpirsînê. Eger zanist ev çend pêş ketiye çima ev dînîtî û hovîtî? Tê zanîn, bîlanço û encamên xwînrij ên sedsala 20. eger em rûbirû bikin, qat bi qat ji tevahiya dîroka mirovatiyê zêdetir e. Lewra em dikarin bibêjin di avahiya zanistê de kêmanî û çewtiyên ciddî hene. Dibe ku çewtî di tespîtên zanistê de nebin, di bi karanîn û rêvebirina wê de be, lê ev jî zanyaran, zanistê û saziyên wê ji berpirsiyariyê xilas nake. Bêguman ev der hûrûkûr cihê guftûgokirina vê mijarê nîne. Bi bîr û baweriya min, rewşa zanyar û saziyên heyî, hem ji aliyê exlaq û hem jî ji aliyê baweriyê ve, ji rewşa rahîbên li bindestê melîkên destpêkê yên Misir û Mezopotamyayê paşdetir e û bêberpirsiyarî ye. Olên li ser kevneşopiya Îbrahîmî û peyxemberên wan ên li dijî nifşên Fîrewin û Nemrûdan serî rakirin, ji aliyê exlaq û baweriyê ve di pêşketina mirovatiyê de roleke bi kêr lîstin. Ev rol aliyê erênî yê kevneşopiya rehîban e. Ilimdarên di bin fermana desthilatdariyê de timî amûrên qirkirinê didin desthilatdaran û herî dawî jî atom li nava serê mirov xistin. Eger welê be, di têkiliya zanist û desthilatdariyê de çewtiyeke xeternak heye. Em dikarin zanistê wek berhemekî herî hêja yê civakê bibînin, lê bi sedema ku ew çend rê li ber felaketan vekiriye, em nikarin rave û şîrove bikin. Lewra em nikarin saziyên zanistê û zanyaran bi vî awayî qebûl bikin û heta li wan biborin. Em heta vê nakokiya pêştir rave nekin, lêpirsîna me ya sosyolojî û hemû zanistên din jî tê fêmkirin. Em eger tespît nekin, ka sîstemê lîstika mezin di ku de lîst, çewtiya bingehîn di ku de da kirin û siberoj û bergiya mirovatiyê çawa xist pêvajoyeke nediyar, em çiqas teorî û pratîka rizgarî, wekhevî û azadiyê bikin di encamê de emê dîsa bibin karkerekî sîstema civaka serdest.
Di parêznameya xwe de îdîayeke min a girîng ew e; ezê vê nakokiya sereke ya di bingehê şaristaniya Ewrûpayê de nîşan bidim ka çawa rol lîstiye. Ev nakokiya sîstemê heta baş neyê ravekirin wê çewtiyên din ên xeternak destnîşankirina wan kêm bimîne. Sîstema Rojava xwe ji sîstemên din hemûyan dikare bi hostayî veşêre û vedize. Sîstema herî zêde dikare bi propagandayê zêhniyet û moralê belovajî bike. Bihêlin nûneriya wê ya serdema herî azad, hîç zehmet nîne em îspat bikin, nûneriya serdema koletiya hemdem dike. Lewma min hewce dît, ez rengên civakan li gorî xwe bihûnim. Min li gorî xwe serî li şêwaz û awayekî watedar ê ravekirinê da.
Meqseda min ji civaka xweza ev e; cins û cureyê mirov piştî ku ji prîmatan qut bû, komên mirovan sîstemek meşandin heta civaka hiyarerşîk. Pêvajoya piştî prîmatan dest pê dike û heta civaka hiyarerşîk dewam dike, civaka xwezayî ye. Ev sîstem a komên mirov e. Bi gelemperî ev komên mirovan ên ji 20-30 kesî wek klan têne bi navkirin û bi sedema alav û amûrên ji keviran bi kar anîne jî wek serdema mirovatiyê ya Paleolotîk û Neolotîk jî tê bi navkirin. Ev komên mirovan di xwezayê de nêçîrê dikin, gîha û pincaran berhev dikin û çi hazir dibînin xwe pê xwedî dikin. Bi gotineke din, debara xwe bi hebûnên amade yên xwezayê dikin. Hinekî mîna cinsên heywanan ên dişibin wan xwe xwedî dikin. Lewra em nikarin behsa pirsgirêkeke civakî bikin. Klana me, wê timî lêkolîn bike; dema bibîne wê yan berhev bike, yan jî nêçîrê bike. Her ku alet û amûran vedibîne, agir keşif dike, berhemên wan zêde dibe û wek cins pêş dikeve û bi lez ji prîmatan dûr dikeve. Rêzik û pîvanên beridandin û tekamulê pêşketinê diyar dike.
Mijareke din a derbarê civaka xwezayî de were pirsîn, şêwazê îfade û zêhniyetê ye. Mirov di kîjan qonaxa zihnî de şekil wergirtiye, mijarek e, hê jî girîngiya xwe dewam dike. Bi vê ve girêdayî, divê pêştir mirov cih bide zêhniyetê, yan jî avakirin û amûran? Bersiva vê pirsê girîng e. Tevahiya dîrokê, di binê lêgerîna felsefeyên meteryalîst û îdealîst de ev mantiqê dualî heye. Sînorê herî dawî yê zanist gihîştiyê "kûantûm" û "Kozmos" dîtinên gelek balkêş ji me re pêşkêş dikin. Kûantûm wek pirtikên jêr atomê û pêlên fîzîkî qadên nipî nû li me vedikin. Bi vî awayî tespîtên cuda têne kirin, ji hiskirinê heta tercîhên azad, di heman demê de bûyîna du tiştên cuda, ji ber xwezaya mirov, pîvana mirov nikare ti car xwe ji nediyarbûnê xilas bike. Têgihîştina maddeyên bêruh û hişk bi temamî li aliyekî din têne hîştin. Berovajî gerdûneke heta dawiyê zindî û azad derdikeve pêşberî me. Di vê nuqteyê de sirra bingehîn bi taybetî di mirov de dijî. Em behsa îdealîzmê û subjektîvîzmê nakin. Em nakevin guftûgoyên felsefî yên têne zanîn. Em serwext dibin ku li gerdûnê ev çend cihêrengî li sînorê kûantûmê diqewimin.
Em dibînin, êdî ji pirtikên atomê jî wêdetir, di gerdûna pirtik-pêlan de bûyerên diqewimin, bi taybetî "zindîtî" her cureyê hebûnê pêk tîne. Em dema behsa pêderxistin û hiskirina kûantûmê dikin ev vê rastiyê destnîşan dikin. Bêguman ev çend cihêrengiya xwezayê bi mejiyekî mezin û tercîheke azad dibe. Ji maddeyeke bêruh û hişk çawa ev qas nebat, çîçek, ruhber û mejiyê însan zêde dibe. Her çend tê gotin, metabolîzma ruhber ji molekulan pêk tê jî, em heta bûyerên ji molekulan, atom û pirtikên atomê, sîstema pirtik-pêlan wêdetir rave nekin, gengaz xuya nake ku em karibin cûrbecûrî û cihêrengiya xwezayê rave bikin. Bi heman awayî em dikarin kozmosê jî analîz bikin. Li ser sînorê dawî yê gerdûnê (eger hebe) bûyerên diqewimin dişibin bûyerên di kûantûmê de pêk tên. Di vir de têgihîştina gerdûneke zindî derdikeve pêşiya me. Gelo gerdûn bi xwe, nabe ku bi zêhn û maddeya xwe hebûneke zindî be? Di kozmolojiyê de ev pirsek e, her ku diçe zêdetir tê guftûgokirin.
Ji bo mirovê di navbera kûantûm û kozmosê de radiweste em dibêjin "mîkro kozmos". Axir tu dixwazî her du gerdûnan; kûantûm û kozmosê fêm bikî, li mirov serwext bibe û ji hev derbixe! Ya rastîn mirov navika hemû pêhesîna ye. Çiqas agahî û zanebûnên me hene berhemên mirov in. Ji kaûntûmê heta kozmosê di hemû qadan de agahiyên me mirov pêş de birine. Ya divê em lêbikolin pêvajoya pêhesîna mirov e. Ev bi maneyek din, dîroka tekamul û beridandina gerdûna me ya 20 mîlyar salî ye ku temenê wê bi qasî hatiye pîvan. Bi rastî mirov kozmosekî mîkro ye. Ji ber ku di wî de sîstema kûantûmê dimeşe. Em ji pirtikên jêr atomê û pêlan heta molekulên DNA yên pêşketî, beridandina dîroka maddeyê dibînin. Her wiha ji qonaxa herî jêr a nebat û heywanan heta qonaxa pêşketina mirov, hemû pêvajoyên pêşketinên dîrokî mumkîne werin dîtin. Bi awayekî ilmî baş hatiye dîtin ku genê mirov di hemû qonaxên biyolojîk de xwe dubare dike û mezin dibe. Qonaxên pişt re bi civak û beridandinê temam dibe. Bi beridandina civakê re jî zanistê digihîne qonaxa îro. Lewra hukmekî ilmê ye, ku dibêje; mirov xulase û kurtasiyeke gerdûnê ye. Eger em şîroveya xwe ya li ser mirov berfireh bikin, em dikarin îdeaya hin faraziye û hîpotezan bikin. Eger di hemû materyalên mirov pêk anîne de zindîtî, pêhesîn û taybetiyên azadiyê nebûna, wek encama van hemû taybetiyan însan jî wê li cem pêhesîn, zindîtî û azadiyê pêş neketa. Ji tiştekî neyî, tiştekî nû dernakeve. Ev têgihîştina me ya maddeyên bêcan pûç dike. Bêguman organîzasyonek mîna cureyê însan û civak nebe, hebûnek xwedî agahî pêş nakeve. Lê belê di vê organîzasyon û civakê de meteryalên rol dilîzin, xwedî taybetiyên agahî, pêhesîn, watedarî û azadiyê nebin, agahî û zanebûnê jî nikaribin pêk werin û ev dabaşeke tê fêmkirin. Di cewherê xwe de eger tiştek nebe, çima were afirandin? Li gorî vê nirxandinê, ne bi bandorên sivik ên ji xwezaya der ve û ne jî mirov bi awayekî Descarteswarî dibe xwedî agahî, van herdu şîroveyan jî piştrast nake. Fikir û dîtina nêzî rastiyê ew e, ku taybetiyên di gerdûna kûantûm û kozmosê de diqewimin di mirov de jî têne jiyîn. Bêguman ev gerdûn di çarçoveya rêzik û pîvanên xwe yên xweser de dimeşe. Gerdûn di mirov de têne ziman. Encama ji vê tê derxistin ew e ku eger mirov baş were analîzkirin wê gerdûn jî baş bê fêmkirin. Di felsefeyê de hukmê "xwe bizanibe" vê rastiyê îfade dike. Xwezanebûn bingehê hemû zanebûnan e. Lewra zanebûnên bêyî xwe bizanibe werin bidestxistin ji rê derketin û fikirsabitbûnê zêdetir tiştek nîne. Ji ber vê yekê, tevger û saziyên xwenizan ên di civaka mirov de derketine, bûne xwedî roleke serhişk û belovajî. Mirov dema nebe xwediyê agahî û zanebûna xwe, li derveyî vê zanebûnê hemû sîstemên civakî yên têne avakirin dibin sedemên nakokiyên anormal û bûyerên xwînrij, karektera wan a mijok jî bi sedema vê agahiya serhişk û sabit e. Eger welê be, wê demê pêvajoya pêşketina xwezayî ya civaka mirov tê qebûlkirin û wexta em dibêjin; ev yek jî divê bi agahiya mirov bi xwe be, em qanûna bingehîn a gerdûnî yanî qanûna civakî destnîşan dikin.
Li ser hîmê vê feraziyê, emê karibin çi li ser agahiya mirovê civaka xwezayî û agahiyên wî yên derbarê xwe de bibêjin? Mirovê civaka xwezayî klanê ku endamê wê ye, herî kêm wek hemû endamên din ên klanê bi pîvana parastin û hebandinê ya "bêyî wê nabe" girêdayî ye. Her endamê klan û qebîleyê ji yê din jiyaneke cihê û payeberz nafikire. Jiyaneke li derveyî klanê jî nafikire. Dikare nêçîrê bike û heta dikare mirovxuriyê bike. Lê ev hemû ji bo klan û qebîleyê tên kirin. Pîvana di nav klanê de "yan hemû yan hîç" e. Agahiyên derbarê civakê de hemû van taybetiyên klanan destnîşan dikin. Hebûn û şexsiyetek in. Hukum û şexsiyeta ferdan li derveyî klanê nayê fikirîn. Girîngiya klanê di bingehê destpêk û bûyîna şêwaza mirov de heye. Civakeke ku tê de çîn, hîyarerşî, mêtingerî û serhevrebûn nîne. Bi mîlyonan sal meşiyaye. Ji vê mirov dikare encameke wiha derbixe; cinsê mirov wek civak têkiliyên xwe demeke dirêj bêyî serdestiyê bi pîvana piştgiriyê rê ve biriye. Xwezayê wek "dayikek" di himbêza wê de mezin bûye, di mejiyê xwe de bi cih dike. Di nav xwe û xwezayê de tevdebûn pîvaneke bingehîn e.
Sembola têgihîştina li klanê totem e. Dibe ku totem yekemîn têgîna mucered û ne berçav a sîstemekê be. Ev nîzam ku wek dînê totem jî tê nirxandin pîrozbûna destpêkê û sîstema tabûyan ava dike. Klan xwe bi sembola totem pîroz dike. Bi vê rê, cara pêşîn têgîna exlaq jî dikeve jiyana mirov. Pir baş serwext e, eger koma klanê nebe jiyan dewam nake, wê demê hebûnên civakî pîroz in, divê wek nirxên mezin bêne sembolîzekirin û stû ji wan re were xwarkirin. Baweriya dînî jî hêza xwe ji vê çavkaniyê werdigire. Bi vî awayî dîn dibe yekemîn forma têgihîştina civakî. Ew û exlaq hevdu temam dikin. Ji zanebûn û têgihîştinê ber bi baweriyeke hişk ve diçe. Têgihîştina civakê êdî bi forma dîn dimeşe. Dîn bi vê taybetiya xwe, dibe hafiza bingehîn a civakê, çavkaniya exlaq û kevneşopiyeke bi bingeh. Civaka klanê, bi pratîka xwe çendîn zanebûn û têgihîştinê pêş de dibe vê yekê hemû bi totem yanî bi qabîliyeta xwe ve girê dide. Wek sembol totem û di rastiyê de jî koma mirovan her diçe serketinê bi dest dixîne û pê re pîrozkirina serketinan tê. Pîrozkirin qûtsiyetê û qûtsiyet jî dibe hêza civakê. Pîrozbûna bi hêza civakê pêk hatiye zêdetir xwe eşkere bi sêhr û efsûnkariyê nîşan dide. Asta têgihîştinê dikare xwe bi efsûnkariyê bixe pratîkê. Sihirbazî jî dayika zanistê ye. Jin bi sedema timî li xwezayê temaşe dike, zayînê nas dike, jiyanê dibîne û ev yek wê dike zana û hozana civakê. Ji ber vê rastiyê ye, sihirbaz û efsûnkar bi piranî jin in. Bi sedema xebat û tevgera xwe di civaka xweza de çi diqewime, çi dibe, herî baş jin fêm dike. Ji vê serdemê, li ser hemû berhemên hatine verotin û niqirandin şopên jinan hene. Klan yekîtiyek e, li dora jina dayik pêk tê. Zarokanîna jinê, nertina wê li zarokan û bi sedema nebatan baş berhev dike, ew dikare baş xwedî jî bike. Zarok tenê dayikê nas dike, hînê mêr wek milk li ser jinê xwediyê tesîrekê nîne. Nedihat zanîn jin ji kîjan mêrî ducanî dibe, lê dihat zanîn zarok ji kîjan jinê dibe. Ev mecbûriyeta xwezayî, hêza civakîbûna xwe dispêre jinê jî nîşan dide. Peyvên di vê serdemê de bûne têgîn bi piranî mê ne, û ev jî vê rastiyê îspat dikin. Di vê serdemê de şervanî û serdestiya mêr, paşê bi nêçîra heywanên xurt derdikeve pêş. Mêr bi taybetiyên xwe yên bedenî û fizîkî diçe dûr nêçîrê û neçar dimîne klanê ji xeteran biparêze. Ev rolên mêr ên diyarker nînin, sedemên tepisok mayîna wî jî rave dikin. Di nav klanê de têkiliyên taybet hê pêş neketine. Berhevkirina nebatan û nêçîr a her kesî ye. Zarok ên hemû qebîlê ne. Ne mêr û ne jî jin hê taybet nebûne. Ji ber van taybetiyên bingehîn ji civakê re tê gotin civaka seretayî ya komînî.
Wek encam em dikarin bibêjin; forma klanê û awayê wê; zemînê pêşketina têgînên bawerî û zanebûna bingehîn in, di heman demê de bîr û hafiza seretayî û derketina civakê ye. Di klan û qebîleyê de civakeke têkûz a xwe spartiye hêza jinê û hawîrdora xwezayî heye. Mirovatî hebûna xwe bêyî mêtingerî û zordestiyê, bi piştgiriya hevdu dimeşîne. Bi gotineke din mirovatî ji van nirxên bingehîn pêk tê. Ev tecrubeyên civakî yên bi mîlyonan sal ajotine ji dest neçûne, jixwe fikirandineke berovajî tewş û beradayî ye. Di xwezayê de weke ku ti tişt wenda nabe, di şêwazê hebûna civakê de ev rastî hêza xwe hê zêdetir dewam dike.
Yek ji dabaşeke girîng ku zanistê tespît kiriye; pêşketinên pişt re dibin ên beriya xwe jî di hundurê xwe de dihewîn in. Rast nîne ku tê gotin; dijber hevdu tine dikin û bi vî awayî pêş dikevin. Li gorî rêzika diyalektîkê tez û antî-tez di sentezê de hebûna xwe di nav dewlemendiyeke mezintir de dewam dikin. Hemû tekamul û beridandin vê rêzikê piştrast dikin.
Pêşketina nirxên serdema klanê di nav sentezên nû de dewam dikin. Eger îro jî têgînên wekhevî û azadiyê wek du têgînên bingehîn werin naskirin, ev yek bi saya jiyana serdema klaniyê ye. Wekhevî û azadî bêyî bibe têgîneke mirov lê serwext bibe, bi awayekî xwezayî di şêwaza jiyana klan de veşartiye. Ev têgînên bi dizî di bîr û hafiza mirovan de dijîn, dema bêne wendakirin, wê dîsa bi derbên xurt xwe wek pîvanên bingehîn ên civaka pêşketî ferz bikin. Wexta civak ber bi saziya dewlet û hiyarerşîk ve biberide û biçe, azadî û wekheviyê bi dijwarî van saziyan bişopîn in. Ya rastîn a dişopîne di cewherê xwe de civaka klanê bi xwe ye.
Li gorî pîvanên esas têne qebûlkirin, dabeşkirina demên civaka mirov bi awayên cûrbecûr mumkîn dibe. Eger awayên zêhniyetê yên bingehîn pîvan werin qebûlkirin, dabeşkirineke girîng wiha tê kirin; serdema mîtolojîk, metafizîk û ilmên pozîtîf. Eger pîvanên çînî esas werin qebûlkirin dabeşkirinê wiha bê kirin; komîntiya seretayî, koletî, feodal, kapîtalîzm û sosyalîzm, pêvajoya pişt re jî gelek caran wek dabeşekî hatiye nirxandin. Di dîrokê de dabeşkirin li gorî medeniyetên çandê yên bingehîn jî pirî caran hatiye kirin.
Lê belê pîvana ji bo dabeşkirinê ya ez dixwazim esas bipejirînim, aliyê xwe yê felsefî-ilmî girantir e. Tevgera giştî ya gerdûnê wek prensîb esas qebûl dike. Felsefeya ku Hegel bi piranî bi kar aniye û kiriye bingehê felsefeya xwe; tez, antî-tez û sentez, eger wek bingehê sîsteman baş were bi karanîn, wê pêvajoyê zelaltir bibin. Hemû hebûnên di gerdûnê de bi awayekî dualî ne, û bi aliyekî nakok re dikarin tevbigerin û bilebitin. Ev liv û lebat mekanîk nîne. Tevgereke afirîner e, di cewher de guhertin û pircurebûnê pêk tîne. Mînak; mumkîne gerdûn bi dualîteyeke hebûn-tinebûnê were destpêkirin. Dema hebûn û tinebûn têne hemberî hevdu tiştekî nû ava dibe. Ew jî tevger bi xwe ye. Hebûn bêyî tinebûnê nikare tevbigere. Di cewherê xwe de hebûn bi berxwedana xwe ya li dijî tinebûnê heye. Dema hebûn tinebûnê, tinebûn jî hewl dide hebûnê biqedîne, di encamê de aliyê sêyemîn derdikeve holê, bi awayekî wek sentez gerdûna pêk tê derdikeve holê. Helwestek din mîna vê, dualîtiya pirtik-pêlan e. Pirtik û pêl nikarin bi serê xwe hebin, tenê têkiliya di navbera herduyan de tevgerê pêk tîn in û bi awayekî hebûnê sentez dikin.
Dîsa hemrengî û pirrengî jî dualîteyên heman encaman didin. Hemrengî tenê dikare bi pirrengîniyê hebûna xwe îspat bike. Pirengînî nebe, bi awayekî hemrengî tine dibe. Em nêzî kîjan hebûnê bibin, emê li heman rewşê rast bên. Mînakek din a hê dikare me serwext bike, dualîtiya bican û bêcaniyê ye. Ji bilî gerdûna giştî ya bi can, li cîhana me ya pêşketina tevgerê dewlemend dibe, ji maddeyeke cuda û cihêreng xwe bi xwe bi metabolîzmayê hildiberîne û dikare atmosfereke bi can biafirîne. Rastiya pêşketina gerdûnê ya sînor nas nake hê jî ji aliyê zanistê ve tam ji hev nehatiye derxistin û ev çipkirineke awarte temsîl dike. Îzah û ravekirina bicanbûn û zindîtiyê wê bibe yek ji mijarên bingehîn ê zanistê. Nexşeya genan û mijara kopîkirinê nayê maneya çareserkirina vê rastiyê. Dîsa rêza molekulan a rê li ber bicanbûn û zindîtiyê vedike jî bi serê xwe nikare vê rastiyê rave bike. Bêguman ji bo zindîbûnê rewşa der ve ya (atmosfer-hîdrosfer) û nîzama molekulan hewce ye. Lê ev tenê hîmên zindîtî û bicanbûnê ne. Ev nîzama maddî ye. Ya girîngtir ew e ku têkiliya maddî bi rastiya bicanbûn -zindîtî - û manayê re çî ye. Materyalîzma hişk şaşiya xwe ya herî girîng ew bû ku zindîtî û mane bi rêza maddî re yek tişt dihesiband. Fîzîka kûantûm jî vê hemrengiyê hildiweşîne. Şêwazekî mîna pêhesînê neçar tê qebûlkirin. Di nav ruhberan de rewşa mejiyê mirov jî hê bi awayekî seyr balê dikişîne. Mirov dikare, însan wek xwezaya herî baş a dikare xwe bifikire bi nav bike. Ya girîngtir, xweza çima hewce dibîne xwe bifikire? Qabîliyeta maddeyê ya fikirandinê çavkaniyê xwe yê bingehîn heta ku xwe dirêj dike? Wexta em van pirsan dikin, mebesta me afirandina pirsgirêkeke nû ya ji bo lêgerîna xwedayekî nîne. Zêdetir, têgînên gerdûnê, hebûnê û xwezayê bi îzah û ravekirinên ji çavdêriyên me yên seresere wêdetir, hewceyî bi analîzeke baş dibînin. Em bi têgihîştineke (paradigma) gerdûnê ya di hilbirandineke dewlemend, pirreng û pêşketinê de sînor nas nake, rûbirû ne. Têgihîştinên mirovatiyê li ser gerdûnê di serdemên cuda de bi xwe re helwestên cuda yên jiyanê derxistin holê, mînak; paradigamayên zanista pozîtîf, metafizîk û mîtolojiyê, têgihîştin û helwestên cuda yên jiyanê derdixin pêşberî me. Di mîtolojiyê de her tişt xwedayekî xwe heye. Di metafizîkê de sedema liva destpêkê yanî têgihîştina li xwedê heye. Ilmê pozîtîf jî bi meteryalîzmeke hişk hewl dide her tiştî rave bike. Li ser xeteke rast û bi pirsên zêde "çima" felsefeyek tê deribandin û pêşxistin. Eger helwesta cîhana heywanan jî bihata zanîn wê rewşê balkêştir bûya. Gelo teyr û teba bi hiseke çawa li cîhana der ve dinerin. Wek gel dibêje; "mîna ga li trênê dinere" şibandineke seyr e. Gelo nerîna keviran û çivîkan çawa ye. Bêguman helwestek wan jî heye. Bi tevahî xweza helwestek e. Hem jî helwestek e, bêsînor tevdigere.
Ez vê ravekirin û îzaha bi têgînan ji bo vê dikim; rewşa mirov û hebûna wî jî rastî û qewmîneke berçav e. Eger em bi giştî biçin sûbjektîvîzmekê, em karin bibêjin; wê ji destpêkê heta dawiyê wek qewmîn û rastiyekê hebûna xwe dewam bike. Di vê qonaxê de pirsa derdikeve pêşberî me ev e; emê tez, antî-tez û senteza vê qewmîn û bûyerê çawa deynin. Eger em mirov û civaka wî wek hebûneke xwediyê hêza herî watedar bi nav bikin, dualîtiya ji bo vê qewmînê û destnîşankirina senteza wê ya dawî, wê me bigihîne têgînek herî ilmî. Eger em mirov in, û bi mirov re eleqeder dibin, wê demê diyalektîka vê hebûnê (diyalektîk=guftûgoya dualî) çawa dimeşe û ber kîjan sentezên muhtemel ve diçe, yan jî vediguhere. Ilmên civakî di destpêkê de û beriya her tiştî divê van têgînan analîz bike û ji hev derîne. Di nav pêkhatina giştî ya gerdûnê de mirov hebûneke balkêş e, û heta têgînên bingehîn neyên analîzkirin, mirov nikare bigihîje ilmekî rastîn ê civakî. Ya ku divê were kirin, mirov xwe di cîhana qewmîn û bûyerên bêhejmar de nefetisîne. Yek ji sedemên bingehîn tevlîheviya ilmên civakî jî ev rastî ye.
Rastiya civakê ya ji serdemên mîtolojîk dest pê kir, bi dînên yek xwedayî û felsefeya metafizîk hê tevlîhev bû, ket rewşek aloz; bi ilmên pozîtîf jî bi temamî bû girêkeke kor. Lewra teorî, feraziye û têgînên heyî ji ravekirina bûyerên diqewimin zêdetir bi şaşî û çewtiyan hatine dagirtin. Di serdestbûna serdemeke mêtinger û xwînrij a mirovatiyê mîna kapîtalîzm de roleke diyarker a van îzah û ravekirinên çewt heye. Eger mirovatî cewherê bingehîn ê hebûna xwe civatê rast analîz neke, xuya ye encam dînozortî ye. Piştî her du şerên mezin ên cîhanê, civakzanan hewl dan xwe nû bikin. Di encamê de pir kêm tespîtên rast kirin, hewldanên wan pir piçûk man. Ekolên bi îdeal ên mîna Marksîzmê jî tevî hin analîzên bi sînor ê tevlî tespîtên mijara gotinê kirin, bi taybetî, cîhana bindest û mêtingehan a li ser navê wan tevdigeriyan bi têgihîştina siyaset û dogmayên nû ve girê dan û nekarîn xwe ji rola yêdekbûna sîstema civaka serdest xilas bikin. Ya rastîn nekarîn îdeala xwe pêk bînin.
Di qada civakzaniyê de gelek ekolên din jî nekarîne bi qasî komên dîn û felsefeyên serdema destpêkê û navîn roleke serketî bilîzin. Ev yek ji helwestên wan ên li hemberî bûyerên diqewimin baş tê fêmkirin. Di şerên gihîştin asta qirkirinê, hêrsa kar a nehat gemkirin û tarûmarkirina ekolojiyê de para sereke û mezin a ilmê civakî û saziyên wê ne. Ilmê Civakî û saziyên wê, bi awayekî bi ti serdemê re neyê rûbirûkirin, ketiye xizmeta şer û desthilatdariya siyasî, lewra di nav vê rewşê de berpirsiyarê sereke ye. Ilmê Civakî û saziyên wê, bi sedema nekarîne şer û desthilatiyên siyasî rawestînin û hêrsa qezencê ya bêsînor gem bikin, îflas kirine, her weha îxaneta wan a li hemberî mirovatiyê jî îspat dibe. Lewra ji bo çareserkirina pirsgirêkên bingehîn ên mirovatiyê, têgihîştineke têr û nû ya ilmên civakî û avahiyên wê, neçare mîna xebateke hêja û sereke di rojevê de cih bigire. Eger bi vî awayî bibe, çalakî û rêxistinî dikare li ser hîmekî rastîn qad û cih bibîne.
Têgihîştina li ilmê civakî ya em dixwazin pêş de bixînin pêwîste di vê çarçoveyê de nêzîkatî lê bê kirin. Feraziye û têgînên bingehîn ên li ser vê xetê, divê wek ceribandinan bêne pejirandin. Hewldanên di vî warî de dikarin zêde bibin, derfetên çareseriyê biafirînin û bibin sazî. Ceribandina me ya pêkanîna têgînên giştî jî divê li ser vî esasî bêne fêmkirin.
Me di beşê berê de rave kiribû ku mirovatî di destpêkê de komên pêşîn ê em karin wek "civata xwezayî" bi nav bikin, pêk tînin. Dîsa me têgihîştina (paradigma) xwe ya gerdûnê eşkere kir. Rêxistiniya civakî ya bi şêwazê klan di zeman û mekan de belav dibe, berfireh û cûrbecûr dibe, ev yek di xwezaya vê şêwazê de heye. Civata li dora jina dayik mezin dibe û nasnameya xwe xurt dike, li gorî agahiyên di dest de hene di nav vê civakê de nerehetiya mêr dest pê dike. Jin-dayik zarok li dora wê zêde dibin û ji bo alîkariya wê bike rû dide hin mêran û ev yek jî rê li ber çavnebarî û hêrsa mêrên din vedike. Ya girîngtir jin-dayik nîzamê malbatiyê pêş de dibe. Di vê nîzamê de xwarin, lixwekirin, alav û amûrên din tîne cem hevdu. Jin bi çavdêrî û rola xwe di sihir-efsûnkariyê de zana dibe. Di vê nîzama malbatî û kedîkirinê de çiqas zarok û mêrên dost (xizm) li dora xwe bide hevdu, ew çend dibe jineke bi hêz. Bi vî awayî rewşeke ayînî ya jinê ku pêşî lê nayê girtin, pêş dikeve. Li gorî belgeyên di dest de, nîzamekî berfireh ê dînî yê xwedawendan, di ziman de nîşaneyên mêbûnê, verotin û niqrandinên li ser asaran, hêza jin-dayikê pir eşkere nîşan didin. Bi awayekî xweza, piraniya mêran dûrî vê nîzamê ne. Jin-dayik kesên bêkêr dibîne û piranî yextiyaran li derveyî vê nîzamê dihêle.
Di destpêkê de ev nakokiya piçûk her ku diçe mezin dibe. Bi pêşketina nêçîrê, hêza mêr a şer derdikeve pêş û bi vê re zanebûna mêr jî zêde dibe. Pîr û yextiyarên li der ve jî têne hîştin li ser vî hîmî, ber bi îdeolojiyeke serwer a mêran ve diçin. Bi taybetî dînê "şamanîzm" vê rastiyê bi awayekî balkêş nîşanî me dide. Şaman zêdetir protîpa rahîbên mêr temsîl dikin. Li dijî jinan bi awayekî sîstematîk tevdigerin û dixwazin nîzama malê pêş bixînin. Dema jin xwediyê nîzama malbatî û kedîkirinê ye, mêr nîvkovî li bin holikan dihewe. Bi şamanîzmê mêr dikare nîzamekî dijber ê malbatê ava bike. Pîremêrên bi ezmûn ên li der ve hatine hîştin û şaman li hev dikin. Ev hevgirtina her du aliyan pêşketineke girîng e. Hin xortan jî digirin nava xwe û bi serweriya îdolojîk hukum li wan dikin. Bi vî awayî di nav komê de rewşa xwe bi hêz dikin. Bi hêzbûna mêr her ku diçe bi qîmet dibe. Hem nêçîrê dike, hem jî klanê li dijî xeterên ji der ve werin diparêze. Di vî karî de taybetiyên eskerî kuştin û birîndarkirin hene. Ev destpêka çanda şer e. Dema behsa man û nemanê tê kirin, neçare her kes bi otorîte û hîyarerşiyê ve girêdayî be. Kesê herî bi qabîliyet, gotin û otorîteya wî jî payeberz dibe. Li dijî çanda jin-dayikê, serweriya çandeke din, dest pê dike, pêş dikeve. Ev pêşketina hiyarerşî û otorîtê beriya civaka bi çîn, di dîrokê de destpêka qonax û werçerxeke girîng e. Naverok û rengê xwe ji çanda jin-dayikê cuda ye. Di çanda jin-dayikê de bi piranî berhevkirina gîhayan û paşê zîraet, xebateke hewceyî bi şer nabîne. Lê nêçîr ku bi piranî bi destê mêran hatiye kirin, çandeke otorîter û dijwar a şer e. Di encamê de otorîteya bavikanî rehên xwe berdidin.
Di civaka bavikanî de otorîterî û hiyarerşî esas e. Têgîna hîyarerşîk dema bi otorîteya pîroz a şaman re dibe yek, mînaka pêşîn a têgihîştina rêveberiya otorîter xwe watedar dike. Ev saziya otorîteyê wê li ser civakê mezin bibe û piştî ku çînîyatî di nav civakê de pêş dikeve, êdî dibe otorîteya dewletê. Otorîteya hiyarerşîk zêdetir şexsî ye, hê nebûye sazî, lewra bi qasî sazîbûna dewletê di nav civakê de xwediyê serdestiyê nîne. Meşa bi vê otorîteyê re nîv bi nîv li gorî dilxwaziyê ye. Girêdan û dilsozî bi berjewendiyên civakê têne destnîşankirin. Lê vê pêvajoya ku dest pê kiriye wê dewletê bizê û biwelide. Civaka Komînî ya Seretayî wê demeke dirêj li dijî vê pêvajoyê li ber xwe bide. Yên berhem di destê xwe de digirin û hiltînin, eger bi endamên komê re par ve bikin, rêz û hurmet, girêdan û dilsozî ji otorîteya wan re tê nîşandan. Berhem hilanîn wek gunehekî mezin tê dîtin. Kesê herî baş ew kes e ku berhemên xwe parve dike. Di civata qebîleyan de hê jî têgihîştina "comerdî-camêrtî" ji vê kevneşopiya xurt a dîrokê tê. Cejin û roşan wek merasîmên roja parvekirina van berhemên zêde dest pê kirine. Kom, ji destpêkê ve, hilanîna berheman wek xeterek li dijî xwe dibîne û dijderketina li vê yekê, wek têgihîştineke hîmî ya dînî û exlaqî dipejirîne. Pir zehmet nîne, mirov şopên vê kevneşopiyê bi awayekî xurt di hemû doktrînên dînî û exlaqî de bibîne. Eger hîyarerşî bikêr be û bi camêriya xwe tiştekî bide, ji aliyê civakê ve hatiye erêkirin. Hiyarerşiyeke bi vî rengî jî roleke erênî û bi kêr lîstiye. Hiyarerşiya jin-dayikê ya bi vî rengî hê jî di nav hemû civakan de cihê rêzê û otorîteyê dibîne. Ev yek di heman demê de bingehê dîrokî yê têgîna "dayikê" ye. Ji ber ku dayik di şert û mercên herî zehmet de dizê û xwedî dike. Di vî warî de jî xwediyê rola sereke ye. Bêguman, hiyarerşî, otorîte û çanda li ser vî hîmî pêk bê, wê girêdan û dilsoziyeke mezin bibîne. Têgîna "dayikê" ji ber vê yekê, heta îro wek bingehê hebûna civakê bi hêz hatiye û wekî din îzaha vê rastiyê nîne. Weke ku yeqîn tê kirin, hurmet û rêza ji dayikê re bi sedema taybetiya wê ya zayînê nîne. Hewce ye dayik, wek rastiya civakî ya herî girîng û têgîna "dayika xwedawend" were fêmkirin. Deriyên wê li rastiya dewletê girtî ne û hemû taybetiyên ku rê nadin dewletê di himbêza xwe de dihewîne. Di çarçoveya vê nirxandinê de wê rast be ku em civaka xwezayî, wek teza destpêka hebûna mirov bi nav bikin. Mirovatiyê bi vê tezê hebûna xwe daye destpêkirin, beriya wê jiyaneke heywanî ye. Piştî wê jî li ser hîmê dijberiyê, civaka hiyarerşîk û dewletê pêş ketiye. Jixwe karekterê antî-tez ê vê serdemê, ji paşvexistin û tepisandina civaka xwezayî tê. Wek tez civaka xwezayî; sîstemeke civakî ye, di hemû warên jiyana mirov de xwediyê roleke sereke ye, û heta dawiya serdema neolotîk (li derdora 4000 BZ) bi tesîr rol lîstiye. Bi awayekî tepisokî heta îro di hemû çaviyên civakê de hebûna xwe dewam dike. Têgînên bingehîn ên civakî jî bi xwe re tîne. Malbat, qebîle, dayik, biratî, azadî, wekhevî, hevaltî, camêrî, piştgirî, cejin, lewendî, qûtsiyet û hwd. gelek rastî û têgîn ji vê sîstema civakî mane. Li dijî vê yekê, civaka dewlet û hîyarerşîk a herî zêde ev sîstem paş xistiye, taybetiyên xwe yên zordest jî ji vê digire. Rewşa xwe ya antî-tez ji vê taybetiyê digire. Ev her du sîstemên civakî di zikhev de dimeşin, ev li gorî qanûnên bingehîn ên diyalektîkê li cih in.
Di vir de nuqteyek ku divê em ji bîr nekin ew e; li gorî têgihîştina me ya diyalektîk, tez û antî-tez hevdu tine nakin, hevdu paşve dixînin û dipesînin. Kengî sîstemên civakî, wek di hemû xwezayê de bibin tez û antî-tez wê hevdu bi hev re bimeşînin û hilgirin. Bêguman têkoşîna di navbera wan de wê rê li ber pêşketinê veke. Ti car tez di rewşa xwe ya berê de namîne, lê antî-tez jî wek qadirekî mutleq ti car pêşiyê xwe naxwe. Xwe pê xwedî dike û pêş de dibe.
Di vê nuqteyê de hewce ye em hinekî din diyalektîkê rave bikin. Di dema Marksîzma dogmatîk de tez û antî-tez di civakê de wek du tiştên hevdu tine dikin hat şîrovekirin. Şîroveyeke bi vî awayî, yek ji şaşiyên bingehîn ên teorîk bû. Di serî de ilmê biyolojiyê di hemû ilman de tê dîtin ku di pêşketin û veguherîna hemû rastiyan de alî hevdu xwedî dikin. Hevdu tinekirin rewşên îstîsnayî ne. Dîtina serdest ev e; tez û antî-tez, hevdu xwedî dikin. Ji bo îfadekirina vê rastiyê mînaka dualî a zarok û dê ye. Zarok bi dayikê re di nava nakokiyê de mezin dibe. Lê em nikarin bibêjin; zarok dayikê tine dike, heye ku em karin bibêjin; hevdu xwedî dikin ji bo nifş dewam bikin. Mînakek din mişk û mar e. Di vir de weznek di navbera pir zêdebûna mişkan û kêm çêbûna maran de heye. Eger mar nebûya, belkî mişkan ji dînozoran wêdetir her der xira bikirana. Her roja derbas dibe çêtir tê fêmkirin ku hebûnên li xwezayê bêmane nînin û hemû di nav ekolojiyê de xwedî cihekî watedar in. Lê dîsa jî têgînên "sînorên mutleq", "nuqteya herî jor" herî kêm li beşekî dema sînorkirî wek têgîn dikarin bêne qebûlkirin. Qanûnên bingehîn ên xwezayê pevgirêdayî û di zikhev de pêş dikevin, êdî hemû ilim jî bi van taybetiyan dihesin.
Wexta min sîstemên civakî nirxandin, guhertinek ez dixwazim bikim di mijara tesadufiyet û mecbûriyetê de ye. Ev her du têgîn bingehê wan qanûnên yezdanî ne. Di sîstema ramanê ya rojava de ev têgîn bi "çimayetiyek" dijwar û bi xeteke dûz a bênavber pêş ketiye û wek min di serî de hewl dabû rave bikim, bi pêşketinên di fizîka kûantûm û kozmosê de hukmê xwe wenda kiriye. Di pêşketina diyalektîkî de ji bo her rastiyê "neqeba kaosê" xwe nîşan dide. Statuya guhertinan vê neqeb-navberê ferz dike. Ev yek jî dide nîşan ku bêyî rawestan li ser xeteke pan a pêşketinê bi muceredkirina zêhnî helwesteke metafizîk îfade dike. Dibe ku her tim mumkîn nebe bi derketina ji neqebê pêşketineke dûz a xetê dest pê bike. Ji ber ku gelek bandor û têkiliyên di wê neqebê de dikarin rê li ber gelek û piralî bûyeran vekin.
Di civakên mirov de ji van neqeban re "herêma krîzê" tê gotin. Ji krîzê pêşketineke çawa ya civakî wê derbikive, asta têkoşîna hêzên di bin bandora vê krîzê de dimînin, wê encamê diyar bikin. Ev encam bi qasî pêşketin dibe, ew çend mumkîne paşketin jî bibe. Jixwe têgînên paşketin û pêşketinê jî îzafîne. Her tim pêşketin li gorî hîpoteza gerdûnê jî nîne. Eger ev prensîb rast bûya wê demê wê îdeatiyeke metafizîkê bihata pejirandin. Li gorî prensîba pêkhatina gerdûnê, em nikarin behsa rastiyên mutleq bikin. Xweza bi mutleqiyetan pêş nakeve. Mutleqiyet neguherînê û wekxwebûnê îfade dike. Jixwe şêwazê hebûna me îspat dike ku tiştên wisa rast nînin. Di çarçoveya neqeba kaosê ya qanûnên xwezayê de pêşketina ber bi mirov ve pir nerm pêk hatiye, vê yekê mirov dikare bi qanûnên ilmên fizîk, kîmya û biyolojiyê bibîne. Di civaka mirov de jî qanûn têra xwe xwediyê karektereke nerm in. Maneya vê jî ev e; neqebên qanûnan pirr in, û zêde ne. Ji bo vê yekê rê didin derketin û pêşketina qanûnên nû. Bi vê ve girêdayî; ji ber ku asta azadiyê ya mirov pêş ketiye, di civaka mirov de pirrengînî û pircelebî derdikeve holê. Nermbûyîn azadiyê, azadî jî pirrengî û pircelebiyê tîne. Bi vê maneyê, mirov mûcîzeyeke xwezayê ye ku herî zêde dikare qanûnên xwe deyne. Lewra civaka mirov bi heman dewlemendiyê, pirr û zêde dikare qanûnên sîstema xwe pêk bîne.
Bi van faraziyeyên bingehîn, dixwazim vê nuqteyê îspat bikim; civaka xwezayî neçar nebû ber bi civaka dewlet û hîyarerşîk ve pêş bikeve, ev qanûneke rast nîne. Dibe ku meylek bi vî rengî hebe. Jixwe meyl mecbûr nîne heta dawiyê û bêrawestan biçe. Di beşê pêş de ezê car caran rave bikim ku tespîta Marksîst a wek "hebûna civaka çînî ji bo pêşketinê mecbûrî bû" li ser navê bindest û mêtingehan, yek ji şaşiyên mezin e. Bi vê tespîtê, sosyalîzm pêşin radestî serdestiya çînî tê kirin. Ji ber vê şaşiyê, marksîzm di dîroka xwe ya 150 salî de bû yedekê kapîtalîzmê. Eger dewlet, çîn û zor ji bo pêşketina civakan wek qonaxên mecbûrî bêne dîtin, wê demê berxwedana civaka xwezayî ya digihîje îro piçûk tê dîtin û heta tine tê hesibandin. Bi destê xwe dîrokê mîna xelatekê dide destê serdestan. Eger hebûna çînan wek çarenûs were qebûlkirin, bêyî hay jê hebe, dikare we bike destikê îdeologên çînên serdest. Ji vî alî ve, li ser navê bindest û mêtingehan roleke xeter dilîze. Dîrok weke ku di bin dagirkerî û êrîşên îdeolojîk û polîtîk ên bi vî awayî de hatiye hîştin.
Hiyarerşî û çînayetî karîbûn pêş bikevin. Lê ev pêşketin ji mecbûriyetê nebû, bi destê hêzên ku dewlet û hîyarerşî ava kirîn, bi xapandin û zordariya wan hat kirin. Li dijî wan, hêzên bingehîn ên civaka xwezayî her tim li ber xwe dan, her tim hatin berbendkirin û di qad û neqebên herî teng de hatin asêkirin. Hin qad û neqeb bi temamî li wan hatin girtin. Sîstema serdest bi polîtîka û propagandayeke bingehîn karîbûye bide xuyakirin ku hemû civak ji dewlet û hîyarerşiyê pêk tê. Ev lîstika bi navê çarenûs û qederê, navnîşana wê metafizîk e. Hema hema dîn, mezheb, felsefe û ekolên ilmî yên neketibin vê lîstikê nînin. Ev yek jî koka wê diçe hezar salan berê ku îdeolojiya rahîb û qiral-xwedayan bi zora mezin a dewletê, bi propaganda û polîtîkayan li ser mejî û beden hukum kirin. Yê xwestiye ji vê lîstikê re mîtolojî, yê xwestiye felsefe û ew jî nebe jê re gotiye ekola ilmî. Encam; rewşa îro ya îdeolojiyên bûne dewlet û ilmên qaşo bêqusûr. Çiqas li ser para Marksîzmê ya di vî warî de were rawestîn li cih e. Ezê hewl bidim, van lîstikan kite bi kite û yên para wan tê de hene eşkere bikim.
Destpêkê nîzama malbatî ya jin-dayikê bû qurbana civaka hiyarerşîk. Di nav sîstem û civakê de ji beşên herî zordestî lê tê kirin, belkî di serî de jin tê. Ev pêvajoya ku beriya dîrokê hatiye jiyîn, di nav ilmên civakî de cih nagire, ev yek ji ber nirxên bi cihbûyî yên civaka serwer a mêr e. Jin hêdî hêdî tê kişandin nav civaka hîyarerşîk û taybetiyên xwe yên xurt ên civakî wenda dike. Ev di civakê de dij-şoreşeke bingehîn e. Em wexta li malbateke xizan a kedkar jî temaşe bikin û rewşa jinê hûr bikolin, emê bi awayekî balkêş û seyr, vê zordestî û xapandinê bi berfirehî bibînin. Bi sedemên pir piçûk û sivik, jin bi sedema namûs û evînê têne kuştin, ev mînak bi xwe jî nîşaneyeke piçûk e, eşkere dike ku bûyerên diqewimin çawa di bin serweriya mêr de ne. Eger ev pêvajo bi cudahiyên biyolojîk ên di navbera jin û mêr de bêne ravekirin, wê ev yekê şaşiyeke bingehîn be. Di têkiliyên civakî de rol û qanûnên biyolojîk derbas nabin. Pir zêde, mirov dikare ji ber taybetiyên nêr û mêbûnê têkiliyan binirxîne ku mijareke bi vî rengî ji bo hemû cinsan gengaz e. Ya rastîn, çanda jin-dayikê bi sedemên civakî ketiye bin tehekumê. Îdeolojî û zordariya tê meşandin bi tevahî ji ber vê yekê ye. Ravekirina mijarê bi ajoyên cinsî û derûnî, beropaşkirineke xeternak e.
Zilamê xurt ê bi nêçîrê bûye xwediyê hêzê li dora xwe komekê bi rêxistin dike û piştî ku li vê hêza xwe hayil dibe û dide qebûlkirin, berê xwe dide nîzama malbatî ya jin-dayikê û hêdî hêdî digire bin kontrola xwe. Ev pêvajo heta damezrandina yekemîn dewletên sîte dewam dike. Em ravekirina herî şahane ya vê mijarê di dema dewlet bajarên Sumeran de dibînin. Nivîsên li ser kevalan, vê rastiyê bi awayekî balkêş û zimanekî helbestwarî tînin ziman. Destana xwedawenda bajarê órûkê Înanna ku pêvajoya dewlet bajarên Sumer da destpêkirin, pir balkêş e. Ev destan pêvajoya bîranîneke pir dijwar tîne ziman. Di destanê de çanda dayikanî û bavikanî, vê pêvajoyê hê di weznekê de ne. Xwedawenda órûkê Înanna diçe qesra xweda Enkî û ji wê derê 104 "me" yên xwe bi rêbazên cuda bi dest dixe û direvîne órûkê. Ev beşa destanê roleke kilît ji bo îzah û ravekirinê dilîze. Mebest ji "me"yan vedîtinên bingehîn ên şaristaniyê ne. Înanna bi israr tîne ziman ku vedîtin ên xwedawend-dayikê ne û di van vedîtinan de ti rola xweda Enkî tine, bi zordarî û qurnaziyan jê dizîne. Hemû hewldana Înanna ew e, vê çanda xwedawend-dayikê ji nû ve bi dest bixe. Li gorî texmînan ev destan BZ di salên 3000 de hatiye gotin. Di vê serdemê de hê hêza jin-dayikê bi hêza çanda bavikanî re di weznekê de ye. Ji vir û pêve, ev çand, ewqas li bêrehmiyekê rast tê, paşê xwe li navenda şaristaniya wê demê (New Yorka îro) Nîppûrê li kerxaneyek bi navê "mûsaqatîn" dît. Rahîbên Sumeran ji xwe re di zîgûratê de harem çêkirin û ji bo gel jî kerxane ava kirin. Bi destana Enûma Enîş ya BZ di salên 2000 de hatiye nivîsandin, em hîn dibin ku xwedawend Dîamat êdî pîrebokeke xeternak e û jina divê were parçe parçekirin temsîl dike. Gotinên dijwar û bêrehim ên di destanê de mehkûmiyetê îfade dikin. Pêvajoya pişt re, dînên yek xwedayî û sîstema civaka bûrjûwayê tê. Sîstema civaka bûrjûwaziyê jinê bi xemil û xêz dike, dixe qefesê û derî li ser digire. Di sîstemên civakî û dîrokî de li ser statuya jinê ewqas bombardûmaneke propagandayê ya îdeolojîk tê kirin êdî mejiyê jinê bi xwe jî ji vê yekê re dibêje çarenûs û bi cihanîna pêdiviyan jî wek hewcebûneke vê qederê dibîne. Dînên yek xwedayî vê yekê wek fermana xwedê dibînin. Felsefeya Yewnan jinê wek sedemê qelsiyê nîşan dide. Wek barekî bêkêr, wek zeviya mêr ku tê ajotin û hêjayî her cure helwestên piçûkxistinê tê dîtin.
Statuya jinê ya ku bi sîstema hiyarerşîk dest pê kir heta neyê analîzkirin û ji hev neyê derxistin, ne dewlet û ne jî civaka çînî ku xwe dispêrên sîstema hiyarerşiyê, wê werin fêmkirin. Ji lewra mirov nikare ji yek mijarên bingehîn a xwe tê de xapandiye xilas bike. Jin, ne wek cinsekê, wek mirov ji civaka xwezayî tê veqetandin û bi koletiyeke berfireh tê mehkûmkirin. Hemû koletiyên din jî bi koletiya jinê ve girêdayî pêş dikevin. Lewma heta koletiya jinê ji hev neyê derxistin û neyê fêmkirin, wê koletiyên din jî ji hev neyên derxistin û neyên fêmkirin. Heta dawî li koletiya jinê neyê anîn, wê koletiyên din jî bi dawî nebin. Jina zana ya civaka xwezayî çanda xwedawenda dayik bi hezarê salan jiyaye. Nirx û buhaya ku her tim hatiye mezinkirin çanda xwedawenda dayik e. Eger wisa be; çandeke berfireh û demdirêj a civakê çawa hat tepisandin û îro bû bilbileke bi xemil û xêz a qefesê. Mêr dikarin li ser vê bilbilê dîn bibin, lê ew dîl û êsîr e. Heta dawî li vê dîlketina demdirêj û kûr neyê, ti sîstemên civakî nikarin behsa wekhevî û azadiyê bikin. Hukmê ku dibêje; asta jinê ya wekhevî û azadiyê, asta civakê ya di vî warî de destnîşan dike, rast e. Balkêş e, hê dîroka jinê bi rêkûpêk nehatiye nivisîn. Di ti ilmên civakî de cihê jinê rast nehatiye danîn. Yê ku herî dibêje; ez ji jinê re bi hurmet im jî, vê yekê bi qasî ku bi kêra arzû û xwestekên wî were, wek hukmekî qebûl dike. Îro jî jin, ji bilî aliyê xwe yê cinsî wek dosteke mirov ji aliyê ti mêrî ve nehatiye pejirandin. Ji bo peydakirina mêrekî ji vê qonaxê derbasbûyî û yan jî afirandina mêrekî bi vî awayî, gaveke bingehîn e, bi aliyê azadiyê ve hatiye avêtin. Ezê vê mijarê hê jî analîz bikim û hewl bidim hê zêdetir hûrûkûr li ser rawestim.
Di civaka hiyarerşîk de mijareke din heye divê em bi girîngî li ser rawestin. Ew jî ev e; pîremêrên bi ezmûn û tecrûbe ciwanan bi xwe ve girê didin û li ser wan bi awayekî zordariyê dikin. Di lîteraturê de ji vê rastiyê re dibêjin; jerontokrasî. Tecrûbe mirovê yextiyar û pîr dike xwedî hêz, lê li aliyê din bi pîrbûnê re mirov qels û hejar dibe. Bi van sedeman, pîr mecbûr dimînin ciwanan bixin xizmeta xwe. Ji bo vê yekê bidin kirin jî bi mejiyê ciwanan dilîzin. Hemû tevgera ciwanan dixin bin destê xwe. Civaka bavikanî ji vê rastiyê hêzeke mezin digire. Hêz û bedena wan weke dixwazin bi kar tînin. Ev hewcehîştina ciwanan heta îro jî zêdetir dewam dike. Serdestiya îdeolojî û tecrûbeyê bi hêsanî nayê şikandin. Xwestina ciwanan a azadiyê jî bingehê wê ji vê rastiya dîrokî tê. Ji zanyarên berê heta ilimdarên îro û saziyên wan, agahiyên wek stratejîk û nazik bi nav kirine ji ciwanan vedizîne. Agahiyên didin, zêdetir ji bo tevizandin û hewcehîştina ciwan e. Yan jî dema agahiyê didinê amûran nadinê, wek taktîkekî neguher ê rêveberiyê timî serî lê digerînin. Sîstemên zordarî û polîtîk ên propagandayê, îdeolojî û taktîk ên li ser jinê têne meşandin, hemû ji bo ciwanan jî têne ceribandin. Xwesteka ciwanan a azadiyê, ne ku ji temenê wan tê, ji vê rewşa zordar a civakê tê. Gotinên mîna; xeşîm, beredayî, serxweş û hwd. ji bo piçûkxistina ciwanan hatine bi kar anîn. Naxwe ti têkiliya wê bi rastiyê re nînin. Dîsa ji bo hêza ciwan berê xwe nede sîstemê û nîzama serdest zirarê nebîne, ciwan bi seksê re tê lebikandin, bi dogmayên çor, jiber û hişk ve tê girêdan. Ciwantiyeke ber bi azadiyê ve ketibe rê, zehmete pêşî lê were girtin. Li serê sîsteman bela herî mezin ciwan in. Di tevahiya dîrokê de bi navê perwerdê ciwantî kirine qurban û tiştên ku aqil jê nagire û xeyal nayên kirin, bi sera de anîne. Di pêşketina civaka hîyarerşîk de piştî jinê, vê rewşa ciwanan roleke diyarker lîstiye. Sîstema ku ciwan xistin bin destê xwe heta dawiyê ji xwe piştrast e. Pişt re sîstemên civaka dewletparêz hatin û hemûyan bi heman awayî kirinên xwe li ser ciwanan ferz kirin. Ciwantiyeke mejiyê xwe hatibe tevizandin û şuştin, mumkîne her kar pê bê kirin. Şer jî di navê de, her karê zehmet dikare bike. Li rêza pêş her kar û xebata zehmet pê tê kirin. Bi kurtî; mirov bi pîrbûnê re qels dibe, lê bi tecrûbeyan dibe xwedî hêz. Mirovên pîr bi hêza xwe ya tecrûbeyê qelsiya xwe ya ji pîrbûnê ji holê radike, ji bo vê yekê jî hêza ciwanan dixin xizmeta xwe. Ev rastiya ku xwe di sîstema bavikanî de bi rêkûpêk kiriye heta îro dewam dike. Divê ez careke din destnîşan bikim ku ciwan hêzeke fizîkî îfade nakin, ew rastiyeke civakê ne. Çawa jintî mijareke fizîkî nîne, rastiyeke civakê ye, ciwantî jî bi heman rengî ye. Yek ji wezîfeyên bingehîn ê ilmên civakî ew e ku divê dakeve çavkaniya van mijaran û rastiyên hatine beropaşkirin û belovajîkirin sererast bike. Di vê çarçoveyê de divê em li ser mijara zarok û sêlekan jî rawest in. Jixwe sîstemek ku jin û ciwan kirin bin destê xwe, yekser nebe jî wê zarok û gedeyan jî bigire bin kontrola xwe. Pir girîng e ku mirov, helwestên belovajî yên civaka dewletparêz û hiyarerşîk li dijî zarok eşkere bike. Zarok ji ber rewşa dayikê mumkîn nabe li ser hîmên rast perwerdê bibîne, lewra ev yek tevahiya bergî û paşeroja civakî dixe nav derewê û belovajî dike. Ji bo zarokan sîstemeke zordar û derewker a perwerdê tê avakirin. Sîstem, bi pir awayên cihêreng hewl dide ku zarok hê di dergûşê de hewce bike. Gotina; "heft salî çibe, bibe heftê salî jî wê ew be." (kurmê şîrî heta pîrî) vê rastiyê îfade dike. Himbêza jiyana azad a civaka xweza ji zarokan re timî wek xeyalekê tê hîştin, û destûr nayê dayîn ku zarok ti car van xeyalan bijîn. Yek ji wezîfeyên esîl ew e ku mirov zarokan bi van xeyalên xwezayê bitamijîne.
Pêwîste carek din were destnîşankirin ku serdestiya sîstema bavikanî mecbûriyet nebû. Her wiha derketina vê sîstemê qanûneke xweber a saf jî nîne. Ji ber ku di pêkhatina dewletbûn û dabeşbûna civakê de qonaxa bingehîn teşkîl dike, divê hûrûkûr li ser were rawestîn. Têkiliyên li derdora jin-dayikê saz dibin, ji têkiliyên hêz û otorîteyê wêdetir bi piştgiriyeke organîk pêk tên û ev şêwazê têkiliyê li gorî cewherê civaka xwezayî ne. Ev şêwazê têkiliyan çep û çewt nîne. Rê nade otorîteya dewletê. Ji ber ku têkilî bi awayekî organîk pêk tên, hewceyî bi derew û zordariyê nîne. Ev nuqte eşkere dike ka çima dînê şamanîzmê bi giranî dînê mêran bûye. Wexta mirov ji nêz ve li şamanîzmê dinere, bi hêsanî dibîne ku pîşeyek e, tê de ji aliyê hêzê ve xwenîşandan û xapandineke xurt heye. Ji bo li ser civaka xwezayî ya nişmî, bi qurnazî otorîte were danîn, bi nazenînî hêz û mîtolojî tê amadekirin. Şaman êdî ber bi rahîbbûn û oldarbûnê ve diçe. Têkiliyên bi pêşiyên pîr û bavpîran re dikevin pêvajoya îttîfaqê. Ji bo serdestiyeke tam hewceyî nêçîrvanên xurt in. Koma herî zêde bi hêz û nêçîrvaniya xwe bawer, hêdî hêdî rengê yekemîn saziya eskerî digire. Di destê van sê beşan de her diçe nirx û qabîliyet kom dibin. Dora jin-dayikê bi qurnazî tê valakirin. Nîzama malbatî ya jin-dayikê her ku diçe dikeve bin kontrolê. Jina berê ku li ser mêr xwedî gotin û bi tesîr bû, hêdî hêdî dikeve bin otorîteya nû. Otorîteya herî bi hêz a yekemîn li ser jinê hat avakirin û ev yek tesaduf nîne. Jin hêz û berdevka civaka organîk e. Heta ew li dawiyê neyê hîştin sîstema bavikanî nikare bi ser bikeve. Ji wê jî wêdetir saziya dewletê nayê avakirin. Lewra li dawîhîştina hêza jin-dayikê qonaxeke stratejîk e. Li gorî agahiyên bi dest ketine û mîtolojiya Sumeran; ev pêvajo pir dijwar û çetîn derbas dibe. Di dînên yek xwedayî de fîgûrê jinê Lîlît-Hawa taybetiyên pêvajoyê bi awayekî balkêş nîşan didin. Lîlît jina serî natewîne, Hawa jî jina teslîmbûyî û çîzkirî îfade dike. Jixwe tê îddîakirin ku jin ji parsûyê mêr hatiye afirandin û ev yek jî pîvana hewcebûn û girêdana jinê ya bi mêr ve eşkere dike. Li aliyê din, di şexsê Lîlît de dijûnên wek lanet, pîrasêr, pîrebok, hevala şeytên û bêbextî yên li jinê hatine kirin, şîdeta xwe li hev rakişandina jin û mêr îspat dike. Bawerî, raman û çanda hezar salan eşkere dike. Eger têkçûna jinê ya civakî baş neyê analîzkirin û ji hev neyê derxistin, wê taybetiyên bingehîn ên çanda civaka serdest a mêran jî rast neyên destnîşankirin. Dibe ku li ser damezrandina civaka mêtiyê hîç neyê fikirandin jî, lê heta damezrandina civakî ya mêr neyê fêmkirin, wê saziya dewletê jî neyê analîzkirin û ji hev neyê derxistin. Bi dewletê ve girêdayî, wê çanda "şer" û "îqtîdarê" rast neyên bi navkirin. Em li ser mijarê hûrûkûr radiwestin, ji ber ku pişt re di encama hemû çînîtiyên civakî de kesayet-xwedayên xeternak, her cure sînor, mêtingeh û canstendinên bûne, divê bêne zelalkirin. Eger mirov, bi paradigmaya çavekî pîroz li laneta mirovatiyê -desthilatadariya siyasî, dewlet- binere, wê wextê di zêhniyeta mirovatiyê de wê dij-şoreşa herî qirêj pêk were. Jixwe ya bûye jî ev e, û wek hêmanê pêşketineke mecbûrî hatiye nirxandin -marksîzm jî di navê de- û wisa têgihîştin dij-şoreşeke herî xeter e. Eger dîrok di vê çarçoveyê de li serad û moxila rexnekirinê neyê xistin, her şoreşa were kirin, wê di demeke kin de bibe dij-şoreş û wê nikaribe xwe ji vê yekê xilas bike.
Pêşî, civaka xwezayî ya cîhana jinê, dûre ya ciwan û zarokan hat hilweşandin. Li ser civakeke nû ya hîyarerşîk bi zordarî û derewê (mîtolojîk) hat avakirin. Bi vê pêvajoyê re di zikhev de dij-şoreşên bingehîn qewimîn. Xweza hat tarûmarkirin û her ku çû mirov li dijî xwezayê rawestiya. Feraziya, bêyî şer û nêçîrê civak nikare bijî, rast nîne. Cureyên heywanan ên bi goşt debara xwe nakin, ji yên bi goşt debara xwe dikin, hezar caran zêdetir in. Pir hindik cureyên heywanan xwe bi goşt xwedî dikin. Wexta mirov hûrûkûr li xwezayê temaşe bike, ji bo debar û jiyanê, pel, pincar û nebatekî dewlemend heye. Heywan encamê pêşketina nebatan e, yanî heywan ji nebatan e. Ev yek li gorî rêzetêkiliya diyalektîk e. Ji ber ku heywanê destpêkê heywanekî din nîne ku bixwe, lewra bi nebatan xwe xwedî kiriye. Mirov dikare goştxwarinê wek ji rê derketinê bibîne. Eger hemû heywanan hevdu bixwarana wê wextê ti cureyê heywanan nediman. Jixwe ev, dijberî rêzika tekamul û beridandinê ye. Di meylên bingehîn ên xwezayê de her tim ji rêderketin dibe. Eger em ji rêderketinê bikin hîmê bingehîn, ev ji bo kîjan cure û cinsî dibe bila bibe, wê ew cure û cinsê qir bibe. Em vê rastiyê bi awayekî balkêş di bi hevremayîna hemcinsan de dibînin. Eger her kes bi hemcinsê xwe re bijî yanî têkiliyeke homoseks deyne, wê xweber dawî li koka mirov bê. Ev îzah û ravekirina kurt jî pir baş, ji rêderketina civakî ya li ser hîmê çanda şer û nêçîrvaniyê, li ber çavan radixîne. Ne tenê ji aliyê maddî ve, çanda kuştinê, ji aliyê manewî ve jî encamên xwe girantir in. Eger komekê, kuştina heywanan û hemcinsê xwe kiribe şêwazekî jiyanê û vê mecbûr bibîne -ji bilî parastina neçar- wê êdî her cure makîne, amûr û saziyên şer wek xebateke bingehîn bimeşîne. Wek saziya bingehîn dewlet, wexta xwe ji şer re amade bike, w&e