 |
|
DİCLE-FIRAT
HAVZASINDA TARİH, KUTSALLIK VE LANETİN SİMGESİ
URFA |
|
|
|
Tarıma en uygun bitkilerle, ağaçlar ve evcilleştirilecek hayvanlar hem dağlık, hem ovalık alanda bolca bulunmaktadır. Doğal mağaralar güvenlik açısından da en uygun ilk yerleşim yerlerini teşkil etmektedir.
Her köşede büyük ırmak ve kollarından başka pınar gözenekleri bulunmaktadır. Yağmurlarla birlikte bu sulama olanakları bitki, hayvan ve yerleşim olanaklarıyla birleşince ideal bir durum ortaya çıkmaktadır. Bölgenin insanlığa beşiklik etmesi bu özellikleri nedeniyledir. Tarımın geliştirilmesi yerleşik köy yaşamını beraberinde getirmekte ve bir nevi kent devriminden önce köy devrimi gerçekleştirilmiş olmaktadır. Bu devrim insanın zihniyet ve ruh dünyasında büyük değişimlere yol açmaktadır.
Bol gıda, artan nüfus ve gelişen yerleşim alanları bu bölge tarihinin en çarpıcı yanıdır. O kadar kök salıyor ki halen neolitik tarım kültürü; zihniyet ve temel insan davranışlarında etkisini sürdürmektedir. Uzun bir süre anaerkil toplum kültürü yaşanmaktadır. Tarım ve evcilleştirme esas olarak kadın etrafında gelişmektedir. Yine yerleşik yaşam en çok kadın için gereklidir. Çocuk yetiştirilmesi, tarla ve ağıl kültürü yerleşikliği daha çok gerektirmektedir. Bu koşullar kadının rolünü çok büyütmekte ve tanrıça kültürü oluşmaktadır. İlk tanrısal simgeler erkek değil, kadın biçimlidir. Dil yapısına dişilik yapısı egemendir. Yıldızlarla simgeleştirilen ilk kadın tanrıçalara "stark" yıldız denilmesi bu dönemden kalmadır. Star sözcüğü Istark'tan türemedir. İlk tapınaklarda köy yerlerinde kurulmaktadır. Kalıntılarda bunlar tespit edilmektedir.
Urfa yöresi, bu devrimin en büyük merkezi konumundadır. M. Ö. 10 binli yıllardan beri tarım ve hayvancılık için ideal konumu Urfa'ya bu uzun tarih çağları için beşiklik etme imkanı sunmuştur. Yüzlerce toprak tümseği, su kenarlarındaki mağaralar yerleşikliğin gücünü ve yaygınlığını göstermektedir. Dünyanın başka hiçbir yerinde böylesi bir yerleşim düzeni bulunmamaktadır. Denilebilir ki Urfa ve civar yöreler neolitik çağın 10.000 yıl süren merkezleridir. Nasıl Avrupa kapitalist çağın merkeziyse; ki o da beşyüz yıl sürmektedir, insanlığın en uzun yerleşik çağının bu yörede yaşanması daha sonraki tarihi içinde silinmez izler bırakmaktadır. Sümer ve Mısır tarihi burdaki tarihin doğal bir uzantısıdır. İnsanlık burada yerleşikliği, doğada tarım ve hayvancılığı teknik ve bilimiyle ideolojik ve yönetim gücüyle iyice tecrübe ettikten sonra daha aşağıya verimli alüvyon topraklı nehir kıyılarına inecektir. Mısır ve Sümer bölgesine inen kültürün burdan kaynaklandığı arkeolojik kalıntılar açığa çıktıkça daha iyi kanıtlamaktadır. Herhalde Arabistan ve Afrika çölünde tarım devrimi gelişecek değildir. Ayrıca alüvyonlu nehir yataklarında ilk yerleşimleri başlatacak bitki ve hayvan kültürü yoktur. Bu gerçeklik tarihi başlatan çağın neden Dicle-Fırat'ın yukarı havzası, özellikle Urfa yöresi ve çevresi olduğunu açıkça göstermektedir. Tekrar vurgulamak gerekir:
Bu çağ; tarım, evcilleştirme, ağaçlandırma, köy kurma, tapınak yapma, göğe ilk tanrısal simgeyi yerleştirmenin çağıdır. Kadın etrafında anaerkil toplumun, tanrıça kültürünün güçlü doğuşuna tanık olunan çağdır. Bu çağın tüm insanlık üzerindeki etkisi halen sürmektedir. Tarım, hayvancılık ve analık kültürü nerede, ne kadar etkiliyse bu çağın gerçekleştiği orijinal yerinin damgasını taşımaktadır. Tarihin bu ilk devriminin dalga dalga her tarafa yayılan izi Urfa üzerinde gerçekleşmektedir.
Urfa'nın bölge olarak bu çağa merkezlik etmesi bazı kavramları olanca ağırlığıyla açmamızı gerektirmektedir. Tarih, kutsallık ve lanet kavramlarını doğru çözümleyebilirsek Ortadoğu rönesansının temeli olması gereken zihniyet aydınlığına da ulaşmış oluruz. Belirttiğimiz gibi tarih Sümer'de Mısır'da başlar. Ama Mısır ve Sümer'in doğuşu da bu coğrafyada tarım devriminden sonra başlar. Kaldı ki bu uygarlık merkezleri oluştuktan sonra ilk uygarlık işaretleri olarak yollar, kervanlar bu bölgeyle bu kent merkezleri arasında işler. Uygarlığa yol açan bütün teknik ve fikirler bu yollar üzerinden Sümer ve Mısır'a daha sonra adım adım kuzeye, doğuya, batıya yayılır. Tarihin bütün kanıtları M. Ö. 10.000'leri yaklaşık olarak temel aldığımızda 1000-2000 yıllık aralarla bu bölgeden dört yöne doğru bir yayılmanın ve yerelleşmenin gerçekleştiğini göstermektedir. M.Ö. 6000 yıllarında başlayan en olgun ve kurumlaşmış tarım çağı olan ve adına Tel Xalaf kültürü denen bu aşamadan yaklaşık 2000 yıl sonra Sümer ve Mısır uygarlığının ilk ipuçları boy vermeye başlar. M.Ö. 4000-3000 Sümer ve daha sonra Mısır'ın doğduğu dönemdir. Tüm uygarlık değerleri, kültürleri yukarı Mezopotamya'dan Toros-Zağros sisteminin iç kavisinden buralara taşınmaktadır.
Sümerler'de M.Ö. 3000'lerde yükselen kent devrimi ve uygarlığı yaklaşık 1000 yıl aradan sonra ilk kolonilerini, urlarını (Ur=Tepelik yerde kurulan yerleşim yeri şehirler) Yukarı Mezopotamya'ya "yüksek memlekete" doğru yaymaktadırlar. Urfa, Harran, Kargamış, Samsat tarihte bilinen ilk önemli koloni merkezleridir. Urfa'nın kendisi tepelik ve bir su kenarında kurulmaktadır. Halil Rahman gölü bu kaynaktan oluşmaktadır. Su ve rahmet aynı anlama gelmektedir. Özdeşlik var aralarında. Böylelikle köy çağından kent çağına geçilmiş olmaktadır.
Dolayısıyla Urfa ve yöresinin yazılı tarih dönemi yaklaşık olarak M.Ö. 2000'lerden başlamakta ve günümüze kadar gelmektedir. Tarih bundan sonra daha rahat kronolojileştirilebilir. Yani zaman dilimine dayalı olarak tespit edilebilir. Dönem dönem neyi ifade ettikleri daha rahat açıklanabilir.