Peşgotin
Di darizandina min a ëmralî de, mercên demê, di warê komployê û
girtina min de bi awayekî lezgîn pêşlêgirtina şidetê, ne dayina
fersenda hêviyên komplovanan û piştgirên wan, şopandina rêya herî
rast, her çiqas ku gelekî bisînor be jî, jibo alîkariya aştiyeke birûmet
pêdiviya hewldaneke mezin nîşan didan. Di vî babetî de nêzîkbûna herî
pratîk, parêznameyên pêşxistî ku çareseriya aştî û yekîtiya
demokratîk bingeh digirtin bûn. Di van mercan de, qet nayê ji bîrkirin ku hewa
lînçeke siyasî li hawir serdest kiribûn. Ligor baweriya min, derdorên aqlî
selîm û karbidestên Tirkiyê jî, di bin wan şertan de ji têgihîştina
mantiqê komployê dûr bûn yan jî ne amadeyî qewimînên bi vî rengî bûn. Di her
astê de, dorhêla biryareke saxlem tinebû yan jî gelekî bisînor bû. Esasê wê, vê
komployê ji hewayê pakêtek pêşkêşî şovenîzma ku gihayî asteke
hîsterîk kir û di sedsala 20an de li arenayê jibo ku bi şêran bide xwarin,
lîstikekî Roma amade kiribû. Şideteke wisa anîbûn holê ku mirov nikaribe
ji nav derkeve û di ser hemû armancên PKKê re be, heta li dij armancê wê be.
Mixabin bi wan hemû yên ku li dijî hev bûn, wisa dabûn fêhm kirin û wisa
baweriya wan anîbûn ku li hember hev bikaranîna hêrîşên xwekujî û
berxwedanî, mafê wan yê herî meşrû ne. Ya herî ne baş ew bû ku her du
alî jî, ji têgihîştina vê lîstikê gelekî bi dûr xistibûn. ëxaneteke
sedsalê ya herî mezin ev bû ku xwe hêjî mîna dost û alîgirê azadiyê nîşan
didan, lê yên mezlûm ku babetên lehengiyê, bi awayekî sitemkarane tine dikirin
û didan jibîrkirin. Meydan mabû ji wan xayîn û hevkarên ku di kemînê de, li
benda rewşeke wiha bûn. Eslê wê, her tişt ligor mirina min hatibû
duristkirin. Bi giranî hedefa wan ev bû ku min fizîkî, ew ne be jî, di warê
wateyî de tine bikin. Digel gelek fikirînên min jî, ez texmîn nakim ku hedefên
din dabin ber xwe. Komplo ewqas kûr û bi tiştên nayên zanîn tije bû,
çirandin û derketina ji nava wê, bi awayekî mûcîzewî mirovatiyeke pêşketî
û mezin dixwast. Her tişt wisa bi awayekî sitemkarane hatibû duristkirin ku
tevayê cîhanê kiribûn dijber, heta bi dostên nêzîk û rêhevalên ku xwedî
baweriyên serdest, ligor nirxên mirûz (moral), ji "mirineke bi
şeref" pêde ne li benda tiştekî din bûn. Mantiqê sedsalê ev bû.
Mantiqê dostan jî û yên dijminan jî ev bû. Xala ku dilîn û bawerî tê de cemidî
bûn, evder bû. Her tişt mehkûmî tenêbûneke xofane kiribûn. Ligor qaydeyên
şer, ez na bêjim"ber gule dan" cezayekî gelekî dûr e, her çiqas
ku ev mîna mafekî tê nîşandan jî, ev maf nedane min. Şaristaniyê
dixwest ku bi awayekî din heyfê li min hilîne.
Min ti caran xwe li qehremeniyê neqewimand. Her çiqas ez ne xwedî
cesaretekî wisa bûm û her çiqas min dixwast ez weke xwe bixûyêm jî, min
xweş dizanîbû ku bi hevalên min yên herî nêzîkî min re jî, ez nebûme
şahidê vê yekê. Lê aliyekî min hebû ku qet minê lê îxanet nekiriba: Minê
rewşa "zaroka ku îxanetê li xeyalên xwe nake" bidomanda. Minê
xwedayên şaristaniyê nas nekiriba, di saziyên wan de neheliyabama, ezê ji
jinên wan re nebûbûma mêrê malê. Diyalektîka kesayetiya min, di warê pêşveçûneke
wiha de serketî bûbû. Mijar ji zû de ji nakokiyeke sivik ya nava Tirkiyê
derketibû. Rewşa min, ez mehkûmî "Prometheusiyeke hemdemî"
kiribûm. Ferqa bizmarkirina min ya li lata ëmralî, ji ya Prometheusê di
efsaneyê de ku li çiyayên Qefqasya hatibû bizmarkirin tinebû. Çi dirûvtiyeke bi
êş û xemgîn bû ku ev yek dîsa ji aliyê neviyên xwedayê Athena Zeus ve
hatibû kirin.
Moskovaya ku navendekî ji ya şaristaniyê ye, lîstika rezîlane
ku li hember sosyalîzma -ne bi têrayî be jî- mîlyonan leyîstî, bi awayekî bê
şerm û bê fedî di meseleya min de jî, jibo du îhaleyan û çend mîlyar
krêdiyên IMFê leyîst. Li Romayê, arênaya koledariya klasîk û hesabên
kapîtalîzma hemdem yên hesas, qet nirxên ti moralî û yên ti hiqûqî nasnakin,
terora wan ya psîkolojîk wê ez mecbûrî şerê rûmetê bikirama û ezê di
rewşa pêkanîna pêdiviyê de mabama. Athena, baweriya dostaniyê bi awayekîî
rezîlane bikaranî, bi cesaret û aqilekî ku fahîşe nikaribin bikin, wê ez
bişandama nav yamyamên Kenyayê. Rûyê şaristaniya sedsala bîstan yê
zexel, êşkenceker, bêhest û yê ku ji mantiqê berjewendî pêde qîmet bi ti
nirxên mirovahiyê ne dida, yê xwe nîşan bida û ezê matmayî bimama. Rastiya
li dijî min ku refleks li min cemidandîbû ev bû û ev jî rast bû. Yên ku li
benda helwesteke din bûn, heger rastiyê fêhm nekin û vê rastiyê heta bi mêjiyê
xwe nejîn, nikarin ti encamên moral û ramanî jê derînin.
Min qet bawerî bi qederê ne anî. Lê ezê di çarmixa hemdem ya
sedsala 20an, ya ku hêzên qederê jibo min fesilandibûn, bi serê xwe û bi
bêdengiya tirbekê bendewar mabama. ædî minê heta bi lêdana dilê xwe ya dawî,
piçka hişê min ku mabû jî, jibo bikaranîna diwarê mirovahiyê, bikira rûmet
û minê her tişt bi dev xwezayiya wan de berda.
Ev çend gotinê min, jibo kesên ku bixwazin helwesta min ya ëmralî
fêhm bikin, hêviya min ne rexnekirin, ne xwerexnekirin, ne bexş (efû) û ne
şêweyê jiyanekî bi vî an bi wî rengî ye. Pêşveçûnên bi vî rengî,
nabine rûmet û wateya jiyîna min. Rewş gelek cihêreng e û pêdiviya
têgihîştina orîjînalîteyê dide nîşandan. Bêşik, her çiqas ku
gelekî bi sînor be jî, jiberku
Helwestê aştî û biratî wesfê kûrahiya dil bû, minê pêşik
nedaba meseleya helwesta siyasî yan jî ezê ligor çep û rastê şaristaniyê
ne bûbûma bersiva hêviyên wan, minê xwe ne kiriba alet. Ezê li vir li
mezinahiyê bigeriyama, li hember naleta şaristaniya hemdem têk neçûbama.
Heger cîh bidin jiyanekî bi biratiya hevpar ku di aştiyeke bi rûmet û azad
re derbas bibe, minê nirx bidana nêzîkbûna hemû siyasetan. Weke ku ez baweriya
xwe bi nirxên komikên siyasî yên cuda cuda nayînim, liqasî xeyalperestiya wan,
bi zanîna ku ji xizanî û mehrumî re vekirîne, di her astê de minê yekîtiyên
spartiyê îfadeya azad tercîh bikira. Mîna her car, liqasî yekîtiya bi zorê, ezê
ne ketibama cudahiya bi zorê jî û minê helwesta xwe ya bi wate berdewam bikira.
Rastiya parêznameyên min yên ëmralî ev in. Hêvî dikim ku çi roja
here, nirxê wê hê bêhtir wê were fêhm kirin. Heger me terora bi rastî ku encama
şensekî kor û bi nalet, liser Tirkiyê sekinandibe, me berjewendiyên ranta
mijokatî ya sitemkar hêdî kiribe, me rêya demokratîk ya têkoşîna siyasî hê
bêhtir bi wate û derbasdar danîbe holê û li hember hêzên ku aştiyê naxwazin,
me parastina çekdarî ya rewa bê yê çawa be nîşan dabe, êdî tê wê wateyê em
bûne xwedî helwesteke dîrokî ku kesên xwedî dilên paqij nirx bidinê.
Divî babetî de bawer dikim ku yê nirxekî dîrokî bîne ziman, di
serî de weke parastineke Rojhilat ya li hember Rojava û ya çanda Rojhilata
Navîn li hember şaristaniya Ewrûpa, di warê ronîkirina dîrokê ya rast de,
ez vê yekê liser xwe peywir dibînim ku platformeke hiqûqî û demokratîk ya ku
gotinên liser navê gel tê de werin gotin binirxînim, herwiha ez mafê xwe yê
parastinê li DMME (Dadgeha Mafê Mirovan ya Ewrûpa) bi cîh bînim. Ez vê yekê
xelet nabînim û nakevim nava kompleksan ku rêya çareserkirina pirsgirêkên
civakê yên ewqas mezin bûne dizanim, wî mafê xwe yê ku ji berjewendiyên
karbidestan derketî holê bikar bînim, vê gelicandina olîgarşîk ku berevajî
damezrandina Tirkiyê jî, berteref bikim û bi sînor be jî, bi platformeke ku
sipartî çareseriya yekîtiyeke aştî û demokrat, alîkariyê bidim endamtiya
YE (Yekîtiya Ewrûpa) yê. Ewrûpa di rewşeke pêşketî de ye. Heger em
wê, bi aliyên ku ew dewlemend kirine xweş fêhm nekin, derfetên
pêşketina çanda Rojhilata Navîn ku min pê bawer e, çênabin.Bi zanîna
lihevparkirina nirxên YE, li hêzên civakî bi awayekî dadiyane (adîlane), çawa
nabe hevkariyeke erzan, li hember vê yekê rawestandin jî nabe pêşverûtî û
ev yek diyar e ku yê were wateya paşverûtî û kevneperestiyeke tund.
Mercên ku rê ji girtina min re vekiribûn û ligor ku ev yek ji
aliyê karbidestên şaristanî ve pêkhat, pêdivî ye ku parêznameya min jî, bi
vî awayî were pêşêxistin. Divê berî her tiştî, serpêhatiya min ya
Ewrûpa ku pêwîst e gelek ders jê werin girtin, derkeve holê. Di vî babetî de,
tenê em xwe di nava rastiyên Tirkiyê û yên Rojhilata Navîn de bihêlin, ne
mimkun e ku em rastiyê bi timamî bibînin. Ev yek girîng e ku li qasî cîhderka
pirsgirêkê, çareseriya wê jî di nav rastiya şaristanî ya Ewrûpa de were
helkirin. Heta niha çend tevgerên ku navê wan rizgariya neteweyî, jiberku ev
temamî bi dest nexistine, dibin dîlên wan rêyên çareserkirinê ku Ewrûpa ew ji mêj
ve derbas kirine, yan jî di borê polîtîkaya "perçeke-birêve bibe" de
dixeniqin. Neteweperestî, olperestî û dûrmayîna ji demokrasiyê, her çiqasî
nirxên ku Ewrûpa ji ser xwe avêtibin, sazîbûna raserî neteweyan, jiyana pir
çandî û sazûmana demokratîk ku heta bi mafê kesan diparêze, dibin nirxên hemdem
yên gerdûnî ku xwe dane pejirandin. Ev nêzîkbûna bingehîn, hûrnêrîneke
şaristanî dixwaze.
Sedemeke din ya herî girîng jî ev e ku trajêdiya bi serê min hatî,
ji min zêdetir bi pratîka xwe ya gelê Kurd e. Terîfkirineke rast ya di derbarê
rastiya Kurd de, yê bibe rast dîtina pirsgirêkeke ku îro di rojeva Ewrûpa de jî
cîh girtiye. Ev rast dîtin, wê qedera demokratîkbûna Tirkiyê jî diyar bike. Di
vî warî de, çareseriyeke demokratîk ya li Tirkiyê, wê rê ji çareserkirina
pirsgirêkên Rojhilata Navîn, Kafkasya, Asya Navîn û ya Balkanan re jî veke.
Girîngiya vê pirsgirêkê ya navnetewî, ji vê rastiyê tê. Heta weke îro ku
berdewam kirî, înkar kirina vê pirsgirêkê yan jî nêzîkbûnên ku qet nabin
çareserî, wê bibin sedem ku dev ji vê rola erênî were berdan û wê ev krîza kûr,
wiha berdewam bike.
Ji aliyekî ve nîqaşên liser bûyera Kurd têne kirin, bi hatina
pirsgirêkê ya vê merhaleyê, bêşik ez weke yekî ku xwedî pareke mezin,
girîngiyeke mezin digire ku nêzîkbûneke berfireh, zanistî û çareserker bikim
bingeha parêznameyê.
Herwiha ne bi kûrahî be jî, emê bi xetên sereke dîroka
şaristaniyê tehlîl bikin, ji aliyekî ve emê xwe berdin çavkaniya
pirsgirêkê, emê çareserkirina pirsgirêkê jî bi rê nîşandana vê tehlîl
kirinê bînin cîh. Tiştên heta niha hatine kirin, yan înkar e yan jî ji
aliyê zanistî ve lawaz e, dilînên şoven ku li rastî bizavan hatine, him
pêş ve ne çûne, him jî ne dane qezenc kirin û bûne sedemên bingehîn yên
windakirinê. Rizandina pirsgirêkan, rê û rêbazeke herî ne baş e. Dibe ku
mantiqekî tinekirinê hebe, lê mantiqê rizandinê tine.
Weke di pirsgirêkên hemû gelên ku pirsgirêkên wan yên civakî henin
de, terîf kirina rastiya gelê kûrd, êşnasiya nexweşiyên wan û dîtina
rêya başkirineke (tedawî) bijûn (saxlem), bi rêbazên (metod) vê nêzîkbûnê
ve hişk girêdayî ye. Di dema damezrandina PKKê de, derbasbûna ji
pêkneanîna nêzîkbûnên şamatîk yên reel sosyalîzmê, bêçareyiyên bi şûn
ve ku ji neteweperestiya Kurd ya kevnare û bandorên dilînî dihatin, neyîniyên
ku sedema bingehîn ya windayiyên bê wate, êş û azaran, derxin holê , ji
navê rakin û ev xebata ku ne hatibû meşandin were kirin, heger ku bi
derengî be jî û bûbe sedema êş û azarên mezin jî, peywireke (wezîfe) liser
her kesî ye ku bi cîh bînin. Lêbelê yên ku bi hêz bin û berpirsiyar bin encex
vê peywirê bi cîh tînin.
Wateya ku bi xetên stûr ketime dahûrandina tehlîlkirina
şaristaniyê ev e. Dibe ku ev jibo çend gelan yan civakan zelal bûbe.
Xebatên wan yên dîrokî û civakî ku berfireh rê ji vê yekê re vekirine. Lê jibo
bûyera Kurd jî ev pêdivî ye û li hêviya wate dayinê ye. Dema ev were pêkanîn
divê ku dîrok bingeh were girtin. Herçiqas ku ne geş û bi xeteke stûr be
jî, dîrokeke Kurd heye. Heta ku ev dîrok neyê ronî kirin, dîtina roja me,
êşnasî û başkirina vê rastiya ku gelicî ne mimkun e. Heger ku
rêbaziya dîrokî biserkeve, hêzeke çareseriyê ya bêhempa yê derkeve holê û li
qasî wê, yê rê ji hêsaniyeke nazik re veke. Timamkirina bi merhale ya
perspektîfên bingehîn yên dîrokî, têgihîştina roja me, ronahî kirina
korîtiyê wê diyar bike ku perspektîfên çareseriyê yên dewlemend hene.
Nêzîkbûnên olî û neteweperestî bêçiqasî çavan kor dike, ku were fêhm kirin bê
nêzîkbûnên yek alî û xeyalî çawa mezin dike, girîngiya vê nêzîkbûnê yê bêhtir
xuya bike. Di vî babetî de ev nabe dereng mayin. Dema beremberî pirsgirêka
Filîstînê û yên mîna wê were girtin, ligel bêçareyiyên mezin, bi koka olî re,
berdana rêya rêbazên neteweperestî ku ji sedsalan ve berdewam dike, pêdiviya
nêzîkbûneke zanistî, hemdem û demokratîk nîşan dide. Ev yek gelekî girîng
e ku hemû alî û saziyên têkildar, bi vê rêbaza nû re rewşa xwe
biguherînin. Qeyrana (krîz) ku Tirkiye tê de, ew aniye wê merhaleyê ku nikaribe
vê bi paş de bavêje.
Bêşik aliyê herî diyarker ya rastiya Kurd ku gelek têkiliyên
dîrokî û rojane jiya ye, dibe aliyê "têkiliyên Kurd û Tirk" . Ev yek
gelek girîng e ku bi kûrahî û bi berfirehî liser were rawestandin. Heger
çareseriya ku tê daxwaz kirin, di nava dewleteke yekere (unîter) û yekîtiyeke
demokratîk de be, ev rewş hê bêhtir wê tehlîl kirina zanistî ya têkiliyên
dîrokî girîng bike. Divê em bi bîra wanê ku naxwazin pirsgirêka Kurd nas bikin
bînin, bi gelek dewlet û komikên Turkî re yekîtiyeke hevpar li dera han,
piştgiriyeke bi sînor jî, dibe şert ku ev piştgirya dîrokî ye û
rastiya vê ya rojane rast were naskirin. Ev rastiyeke ku nêzîkbûnên dilînî rê
li ber tevgerê vedikin. Ev rêbazeke xelet û ne bi têrayî ye. Herwiha têkiliyên
kurd û tirk ku di roja me de, nûsaziyeke demokratîk û berfireh dide inyatkirin,
rastiya van têkiliyan, aliyên wan yên çelexwarî û yên erênî yê werin nirxandin
û bi nûsaziyeke qewîn (zexim) ji nû ve werin sererastkirin. Bêşik reform
ji dînamîzma hundirîn derdikevin, lê jiberku xwe parçekî Ewrûpa dibînin û
dixwazin têkevin YEyê, bi vê rastiyê re girîngiya hewldanan du qat dibe.
Nûsaziya konjektura hûndir û derve ne barek e. Jibo derketina ji vê qeyrana
mezin, ev dibe şensekî.
Ji aliyê PKKê ve, parêzname hê bêhtir girîngiyê digire ser xwe.
Nirxandineke zanistî ya PKKê, ne jibo endam û alîgirên wê bi tenê, jibo
dijberên wê jî pêdivî ye. Wesfandina tenê bi terorê, ne tehlîleke ber bi çav e.
Berevajî vê yekê, gotina "Her tişta ku me kirî pîroz e" jî, yê
me têxe nava şaşbûnan. Di roja me de, ne ji aliyê berbiçaviyên Tirkî ye
tenê, li erdnîgariya (coxrafya) Rojhilata Navîn, Kurd û bûyera PKKê ketine nav
hev. Tehlîlkirina PKKê ya bi awayekî kûr, li qasî xwerexnekirineke bi wate, wê
rê li ber çareserkirinê jî veke.
Zelalkirina du peyvên mîna "teror" û "cudahî"
ku bi behsa PKKê re tên rojevê, pêdiviyeke gelek girîng e. Bêşik, divê ku
pilanên pişt van herdu peyvên bi dîrok û civakê ve girêdayî, xweş
werin dîtin, dîsa divê bîrdozî û pratîkên şoreşên hemdem, di ber
çavan re werin derbaskirin. Ya herî girîngtir ev jî dibe şert, terora
lêpêwîstker ya ku rastiya Kurd çewsandiye, di nava dîrokê de tim hatiye
pêşxistin, hatiye jiyandin û tim di rojevê de hatiye hiştin, bi
awayekî zanistî were tehlîlkirin. Ewên ku qedexekirina pêşveçûnên azad yên
di warê aborî, çandî, civakî û siyasî de hindik didîtin, ew nêzîkbûna terorî ku
qedexekirina liser ziman kirin nava zagona bingehîn, divê him di warê siyasî û
leşkerî, him jî di warê hiqûqî û demokrasî de were nirxandin. Herwiha ev
jî girîng e ku hinek nirxandinên têgînî û teorîk yên ku cîh û destek ji PKKê re
çêdikirin, ji aliyê din ve ku ji rewşeke dijber jî dihatin, werin
zelalkirin. Di vî babetî de, ji aliyê siyasî û hiqûqî ve, zelalkirina hinek
têgîn û teoriyan yên mîna sosyalîzm, serxwebûn, demokrasî, neteweperestî, zor,
teror, yekîtiya yekere, neteweyetî, yekîtî û cudayetî pêdivî ye û girtina rastî
û şaşiyên wan ya li ber çavan, pir girîng e. PKK ya ku ji
şêwegirtinên tund yên van têgîn û teoriyan, pareke bi zêdeyî wergirtî, ku
ji aliyê pratîk û teorîk ve were nirxandin, wê jibo çareseriya pêvajoyê, alîkariyeke
mezin bike. Ev hatiye fêhmkirin û derketiye holê ku sucdarkirinên zêde, yan
wekî din nêzîkbûna parêzkariyê, xizmetê jibo çareseriyê nakin.
Yên ku PKKê binirxînin, divê bila ji hundirê wê bin, divê ji
derveyî wê, divê bila dijber û divê alîgirê wê bin, pêdivî ye ku reseniya
(orîjînal) pirsgirêka Kurd, rewşa wî ya di nav êş û şîdetê de,
bêpariya wî ya ji zanistî, pêşketina civakî û lidervegirtina wî ya ji
vebûnên siyasetê, taybetiyên wî yên ku tim hatine qedexekirin û pêpeskirin
(dewisandin), li ber çavan were girtin. Heger di navê de têkiliya bandor û
tevger neyê dîtin, nirxandinên ku bêne kirin, yê gelekî subjektîf bimînin û ev
wê encamên xeter bi xwe re bîne. Ev jî wê nebe çareserî, wê bibe nêzîkbûneke
bêçareyiyê. Ez derbasbûna ji vêna girîng dibînim. Herwiha di çareserkirina
tişta ku bikeve ser milê min de, ligel berpirsiyariyê ez liser xwe
peywireke dîrokî jî dibînim. Lewre ev peywireke zor e ku ti kesên din nikarin
bi cîh bînin. Ev nirxandinên di derbarê PKKê de, bi wate ne û yê bibin alîkarê
çareseriyê, wê derfetê ji xwerexnekirineke rasteqînî re jî çêbikin. Nêzîkbûnên
mehkûmkirin û sucdarkirinê, wê şensê veguherînan kêm bike, wê bibe alîkarê
têgihîn û helwestên hişk û kevneparêz. Dema em, pratîka li Tirkiyê ya li
hember çepgir, rastgir û olperstan ku deriyên siyaseteke demokratîk li ber wan
di gire û nêzîkbûnên wiha dibin sedema windakirina gelek nirxan, li ber çavan
bigirin, girîngiya vê nêzîkbûnê yê hê bêhtir derkeve holê. Di vî warî de
serdestiya Ewrûpa, ji piştî gelek tecrûbeyên ku derî ji siyaseteke demokratîk
û îfadeyên azad re vekiriye, tê. Baweriya bi vê rêbazê û şensdayina wê,
jibo çareseriya pirsgirêkê rêya rasteqînî û hemdem e.
Di çareserkirina pirsgirêka Kurd de, derketina şîdetê ya ji
rêbazî, bi sînor be jî derbaskirina înkar û çewsandinê, ji nêzîk ve bi
demokrasiyeke vekirî ve girêdayî ye. Qedexeya liser perwerde û weşana
ziman û çandê, li qasî ku şêweyekî terorê yê herî tund e, ji şîdeta
li dij re jî, rê vedike. Bê kontroliya şîdeta PKKê û bikaranîna
şîdetê, ji têgihîna parastina meşrû gelekî derbas bûbû. Di gelek
tevgerên dama me de, ev hê bêhtir tê bikaranîn. Berevajî vê, agirbesta yek alî
û li derveyî sînoran ketina rewşeke xweparastina meşrû,
tawanbarkirina (sûcdarkirin) bi"terorîzm"ê vala derdixe. Tişta
pêwîst e ku were kirin ev e, nêzîkbûnên ku ji pêvajoya gotûbêj û yekîtiya
demokratîk re derî vedikin, têxin dewrê û bikin ku bi tevayî çek werin berdan.
Nirxandina rewşa PKKê ya di vê dorhêlê de, yê pêşiyê li neyîniyên
gengaz (muhtemel) ku telafiya wan ne mimkun be bigire, pêdivî ye ku ev fersenda
girîng wiha were nirxandin. Di berbiçaviyên Tirkiyê de, jibo veguherînên PKKê
yên zagonî (legal) û demokratîk, rê li ber vekirin çêtir ji rêbazên bi tevayî
qedexe û safî kirinê ne, ev yek rêya herî rast ya çareseriyeke siyasî ye.
Min di parêznameya xwe de, ev nêzîkaya nerm, weke rêbazeke bingeh
dît ku her dem li ber çavan were girtin û tercîh kirin. Di tevahiya Rojhilata
Navîn de, çi dewleta ku pirsgirêka Kurd lê heye, ligor nirxandina min, li
şûna pozberiyeke cudaxwaz û neteweperest ya bê encam, bi serbestkirina
azadiyan, yekîtiyeke demokratîk, biratiya gelan û nêzîkbûneke polîtîk ya
rasteqînî li aştî û xizaniyê, pêdivî ye. Gelek tecrûbeyên hemdem dane
nîşandan ku pozberiyên ji neteweperestiyên piçûk derdikevin holê, rê li
ber bêçareyiyê vedikin, hineke ku mîna ber bi çareseriyê herin jî, ji berê
xirabtir dibin. Jibo ku erdnîgariya Kurd ya xwedî potansiyeleke pozberiyê, ne
keve rewşa ësraîl û Filistînê, berpirsiyariyeke mezin pêwîst e. Divê ku
her dem, Rojhilata Navîn ya Demokratîk, weke armanceke stratejîk li ber çavan
were girtin.
Ji aliyê din ve, pêvajoya DMME vê derfetê dide ku em çareseriyên
wê test bikin, yan jî mîna şensekî binirxînin. PMME (Peymana Mafên Mirov
ya Ewrûpa) ku Tirkiye jî, ji aliyê hiqûqî ve girêdayî wê ye, bêhtirî ku min
têkildar bike, rewşeke tevahî li ber çavan radixe. Sê mafên bingehîn yên
nifşan, anku mafên kesanî (şexsî) yên hemdem, mafên aborî û civakî û
mafên diyarkirina hebûna azad yên çandan, ku NY (Neteweyên Yekbûyî) jî
pejirandine, Lê PMME berfirehtir liser rawestiya ye û endam mecbûr kirine ku
pêwîstiyên wê bi cîh bînin. Bi gelek dozên bi vê naverokê ku ketine DMMEyê,
divê êdî pirsgirêk bi awayekî esasî li ber çavan were girtin û bi gihîje
normekî hiqûqî. Jibo bi hezaran doz, biryarên cihêreng rastiyê nîşan
nadin, herwiha êdî pêwîst e ku zagonên pêwîst di parlemena neteweyî re derbas
bibin. Di vî warî de, di nav endamên KE (Konseya Ewrûpa)yê de, Tirkiye bi tenê,
ligel mafê jiyanê ti peywirên xwe pêk nayîne. Di pêvajoya endamtiya YEyê de jî,
pêwîstiya krîterên Kopenhagê bi cîh nayîne.
Hêvî ew e ku doza min bandoreke lezgînî bike. Heger ku Tirkiye jî
bixwaze, ez ji çareseriyeke bi dostanî re jî vekirî me. Ji vî alî ve jî,
parêznameya min, derfetên ku hiqûq ji çareseriya siyasî re çêdike, bi awayekîî
rasteqînî dinirxîne. Ne mîna demên borî, ku rêbazên leşkerî û siyaseteke
hişk dihate bikaranîn, vê girîng dibîne ku şensekî bide çareseriyeke
di nav dewleteke hiqûq û demokratîk de. Di warê pêdiviyên Tirkiyê de, bi
nirxandineke berpirsiyarî, dixwaze ku deriyekî ji çareseriya dostanî ya
berfireh û ji guftûgoyeke siyasî re vebe. Min perpirsiyariyeke dîrokî dît ku ez
rewşa xwe ya kesanî, hê bêhtir bikitekit (biteferûat) bînim ziman. Ev
peywireke girîng e ku li derveyî pêdiviyên teknîk yên dadgehê, hinek
tiştên ku qewimîn, her çiqas ku aliyên wê yê wêjeyî zêde bin jî, werin
xebitandin û rastiyên dibin dozê de werin ronîkirin. Tenê ne hiqûqê navnetewî,
perçiqandina gelek nirxên mirûz (moral) jî, ez mecbûr kirim ku liser vî aliyê
parêznameya xwe bi kûrahî rawestim. Di kesaniya min de, ne tenê trajêdiya gelê
Kurd ya rojane, bêkesiya mezin ku ji dîroka wî ya binalet tê, aletbûna wî ya
komployan û îxanetên kes nedîtî ku bi serê wî hatin, encex bi daxuyaniyên
berfireh werin ronîkirin. Armanc ev e ku were gotin, êdî ev trajêdî bes e û
têkevin rêya pêşveçûnên hemdemî. Ev beş, mîna kurtahî û dawiya
parêznameya min dikare were nirxandin.
Di bingeha vê pêşgotinê de, parêznameya min ku ezê
pêşbixim, wê gelek kêmasiyan bi xwe re bîne. Di vî warî de, bitenêtiya min
ya sê salan li ëmraliyê, ku bi bandoreke mezin hiş û zimanê min mehandî ,
roleke girîng dilîze. Lê dersên ku min ji pratîka stemkar derandin û jiyana min
ya giran, bawer dikim ku yê ji derdorên têkildar re xizmeteke baş bike.
Demeke dirêje ku yekem car ez dinivîsim, herwiha min xwest ku ez vê peywira xwe
bi cîh bînim.
BEŞA YEKEM
Civaka koledar û pêşveçûnên şaristanî
Pirsgirêka Kurd ya ku di parêznameya min de mijara sereke ye, di
nav reseniya xwe de, bi rasteqîniyeke civakî ku di pêvajoya belavbûneke pir alî
de, ji bûyina xwe heta bi gihîştina xwe, di pêşveçûnên ber bi
şaristaniyê ve û bi têkilî û nakokiyên ku jiyayî ve girêdayî ye.
Nirxandinên binyata çînî û neteweyî ku bi pîvanên hemdem tên
kirin, derfetên têgihîştina rasteqîniya Kurd nade. Nirxandinên ku di vî
warîde werin kirin jî, ewên ne berçav bimînin û wê gelek şaşiyan bi
xwe re bînin. Vê pirsgirêka ku sînorên Rojhilata Navîn hilweşandine û
ketiye rojeva Ewrûpa û gelek hêzên hemdem, pêwîstiyê nîşan dide ku di nav
dîroka şaristaniyê de bê nirxandin. Heger bingeha ku pirsgirêk pêve
girêdayî rast neyê terîfkirin, encamên rast yên hiqûqî jî wê werin astengkirin.
PMME û DMME (Dadgeha Mafê Mirovan ya Ewrûpa), du saziyên demokratîk yên Hiqûqê
ne ku şaristaniya Ewrûpa vê dawiyê pêşêxistine. Rastiya ku neyê
nîqaşkirin ev e, şaristaniya dema me ya tekûz û serdest, bi pîvanên
nirxê Ewrûpa tê temsîlkirin. Kurdên ku îro bi awayekî pêkenokî (îronîk), li ber
deryê Ewrûpa li çareseriya pirsgirêkên xwe digerin, bixwe çavkaniya bûyina vê
şaristaniyê ne. Dayîkeke gelekî pîr, ji wan zarokên xwe yên ku bi hezar
salan di dergûşê de mezinkirine û ji aliyê wan ve êdî nayê naskirin,
dadmendiyê dixwaze. Gelo mafê vê dayika şaristaniyê wê were dayin?
Pirsgirêk hinekî jî wiha hatiye kilîtkirin. Hêza civakî û ya ferdiyîkirin li
pêşberî hev in. Erdnîgariya Rojhilat û Rojava, Asya û Ewrûpa, û ya
Anatolya û Grek, mîna şanoyekê xûyane û bûne eniyeke li pişt
şanoya ëmralî ku tê pêşandan.
Heger kesekî bêkêr jî, bi bal binêre, liser vê şanoya
darizandinê yê li bersiva van pirsan bigere: Senaryoya vê şanoyê kê nivîsî,
rolên diyarkirî çawa li hev hatin parvekirin, aktor û fîgûran kî bûn û xwestin
kîjan mesajan bidin temaşevanan? Doza min ya ku DMME kiriye rewşeke
teng û ferdî, bi nirxandineke wiha wê gelek rastiyan dûrî çavan bigire û yê
perdeya şanoyê ya dawî bilîze. Jibo ku ne kevine vê rewşê,
pêşveçûnên dîrokî yên bi xwîn û êşkence ku saziyên hiqûq yên
demokratîk li hember van damezirîne, heger biryar û rêvebirineke dadwer ne
meşînin jî, bi baweriya ku yê derfetê bide nirxandineke azad, ez ronîkirina
dîroka kirêt, bi xwîn û bextreş a li pişt doza xwe, peywireke bingeh
dibînim. Nirxandinên ku ez dixwazim, di bin beşên sereke de pêşbixim,
ji aliyekî ve bi armanca parêziyê ne, ji aliyê din ve jî ez dixwazim bidim
nîşandan ku çend sal in, bi jiyana min ya di hicrê de û bi bandora ku
liser hişê min kirî, yê kêm bimînin. Ji ber van sedeman, dozên dîrokî
nirxandinên dîrokî dixwazin. Ev doza ku êş û windakirinên wê mezin, jibo
ku her kes ders jê bigire, pêwîst e berpirsiyar daxûyaniyeke serketî bidin.
Layiqê dozên dîrokî û ya pêwîst jî ev e. Ev peywir, çiqas ku biwate were bi cîh
anîn, Doz bi xwe jî yê layîqî navê xwe yê dîrokî be.
A- SUMER
Şaristaniya li peravên Dîcle-Firat helatî
Şaxên bingeh yên zanista civakî, weke arkeolojî, etnolojî û
teolojî, bi lêkolînên berfireh yên di sedsala borî de kirin, gihaye vê encamê
ku civaka yekem a bi dewlet, xwediyê dîroka nivîskî û şaristaniyê, Sumerî
ne. Dema em bînin ber çavan ku demeke dirêj, dîrok weke saziyên civaka bi
dewlet hatiye girtin, ev pêşveçûn dibe pêşveçûna dîrokê ya herî
mezin. Bidewletbûn, bi aliyên wê yên erênî û neyînî, di dîroka mirovahiyê de,
tê wateya gav avêtineke mezin. Dewlet mîna amûrekî civakî û saziyeke berfireh,
hebûna xwe di roja me de jî, bi xetên sereke didomîne. Dewlet şêweyên
serdestiyê ne ku liser hilberîna keda mirovan ya ku tê guhertin hatine
damezrandin. Jibo vê yekê, bi naskirina Sumeran emê xwe û roja xwe nas bikin.
Heger Sumerî ne hatibûna keşifkirin, bi jibîrkirina vê çavkaniya
şaristaniyê ya herî kevin û sereke, me yê xwe jî ji bîr bikira û me yê bi
awayekî rast dest bi dîrokê ne kiriba. Ji ber vê yekê Sumerî do ya me ne û mîna
do gelekî nêzîkî me ne. Herwiha Sumer çawa çêbû û di nav xwe de kîjan saziyên
bingeh vedihewîne? Bersiva van pirsên dîrokî jî, çiqa ku diçe, lêkolînên
dîrokî, bi şêweyek nêzîkî rastî didin.
Bêşik, pêşveçûnên di heyina civakî yên berî dewletbûnê
de, jibo civaka bi dewlet merca pêşîn e. Sepînkirina (tetbîqkirin) teoriya
peresanê (teoriya tekamulê) ya li mirovnasiyê (antropolojî) dide çespandin
(îspatkirin) ku prîmatên hoveber -kalikên mirovan yên pêşî ku mîna
meymûnan- beriya 60 mîlyon sal çêbûne û beriya 20 mîlyon sal jî, di encama
mercên avhewayî (siriştî) de, li rojhilatê Afrîka cûreyek (çeşîdek)
bi amûrên hoveber liser du lingan pêşveçûn pêk aniye. Ev jî hatiye çespandin
ku beriya 3 mîlyon sal, piştî hilweşîna rojhilatê Afrîka, Derya Sor û
Derya Spî, li derdor belav bûne. Ji mîlyonek sal û virde, li rojhilatê Derya
Spî û li qewîniya Toros-Zagros -bi gotina dîrokzanan Hîvika Zêr- çiqas ku diçe
siftbûneke (tîrbûn) zêde tê dîtin. Di vê de, kêrhatîbûna çanda avhewa, rîwek
(nebat) û ajalan (heywan) rola bingeh dilîze. Nefsên (nufûs) ku li vî parçeyê
erdînîgariyê zêde dibin, li çar aliyên cîhanê belav dibin. Di koka mirovên Asya
û Ewrûpayî yên îro de, ev heyîn di warê genetîkê de jî dikare were çespandin.
Hîvika Zêr, bi giranî li navbera Dîcle û Ferad, bi navê din ya dîrokî
Mezopotamya, di warê pêkhatina civaka komunî ya hoveber de jî, xwedî roleke
sereke ye. Ji holê rabûna serdema qeşayî ya beriya 20 000 salan, veguherîna
avhewa ya sar û mehteşî bi ya hênkayî û şiliyê, di navbera salên 15
000 û 12 000an de, rê li ber pêşveçûna civaka mezolîtîk vekiriye. Li
herêmê birhanên (delîl) civaka mezolîtîk gelek in. Di pêşveçûna civakî ku
ji nêzîk ve bi avhewayê ve girêdayî ye de, Beriya dor 10 000 salan,
mehteşiyeke ku ji nişkê ve derketibû holê, li şûna
pêşveçûnên ku tenê danehev û nêçîrvanî bû, serdema Neolîtîk -serdema
kevirên sîqalkirî (cîlakirî)- derande holê. Heta weke niha, bermayî yên civaka
neolîtîk yên herî kevin, li jora Dîcle û Ferad tên dîtin. Serdema Neolîtîk, bi
pêkanîna çandinî û kedîkirina ajalan, mîna şoreşeke gundiyan bû. Li
Amedê, Erxenê -Çemê Kote Ber, Batman -Çemê Xalan, Riha Siwêrek -Newala Çorê,
kolanên hatine kirin, niştecîhbûna tevdeyî ya li vê herêmê dibe BZ (Berî
Zayinê) heta bi salên 10 000an. Di bin gelek kaşên ji axê ku di navbera
Dîcle û Ferad de bilind dibin, gond ên herî pêşî yên şoreşa
neolîtîk dimînin. Ev gond weke tê zanîn bi kurdî ye. Di zimanê Lûwiyan de ku ev
gel ê Anatolya yê herî kevn e, -ev jî dikevine koma zimanê Arî- tê wateya
'Welatê cîhên bilind' pişt re, Gondwana werdigere Kurdîan, di serdema
navîn de di devoka Selçûkiyên ëranê de, dibe Kurdistan. Liser vê mijarê hûn
dikarin bi berfirahî, di beşa dîroka Kurdistan de lêbikolin. Birastî jî ev
kaşên ji axê ku îro jî li ber çavane, didin diyarkirin ku şoreşa
neolîtîk li van dera, bi kûrahî û berfirehî hatiye jiyandin. Heta weke îro, li
ti derên cîhanê kevnariyeke wiha ne hatiye dîtin.
Ev yek weke nêrîneke zanistî bi piranî hatiye pejirandin ku civaka
neolîtîk jî, mîna civaka mezolîtîk ji vê axê li çar aliyên cîhanê belav bûye.
Ev belavbûna sereke ku serdema BZ ya herî girîng e, xwedî taybetiyeke wisa ye
ku bi berfirehiya civakî jî, hemû mercên şaristanî derandine holê û bi xwe
re anîne. Civaka neolîtîk BZ dinavbera 6000 û 4000an de, li nîvenda Dîcle û
derdorên Ferad pêş ve çû ye, ev civaka ku di çanda Khalafbûnê re
derbasbûyî, BZ di salên 6000an de gihaye Bakurê Afrîka -Misrê, Ferada Jêr,
Kendava Basrayê û Nîvenda Anatolya -Çatalhoyuk ê, BZ nêzîkê 5000 an de, gihaye
Kafkasya, Bakurê Derya Spî, Balkanan, Bakurêrojhilata ëranê, Hindistanê, Pencap
û Peravên ëndûsê, BZ di salên 4000an de, gihaye Sînê û tevaya Ewrûpa yê, BZ di
salên 3000an de jî, gihaye Parzemîna Amerîka yê. Nêrîna dîroka zanistî, belavbûna
bi vî rengî di warê vedîtinan de, weke angaşteke (tez, îdîa) herî nêzîkî
rastiyê dinirxîne. Çanda Tel Khalaf jibo şaristaniyê hemû amûrên pêdivî
dahênandine (îcad kirine). Hemû amûrên ku şaristanî pêşve birin, weke
kûzik (dîzik), bivir, halet, ristina hiriyê, rêçandin (çêkirina qumêş),
hêrtina liban, qesirbendiya (Avahîsazî) gundan a tomerî (bitevayî), tekelek, ji
kevirê şîn çêkirina amûrên nîv madenî, pejirandina stêrkan ya
işaretan, îdeolojiya bîr û baweriya xwedawendî (îlahe) ûwd. Hilberînên
mirovahiyê yên vê demê ne. Heger bi rola xwe ya dîrokî bên nirxandin, ev encex
bi sedsalên 16-20an re werin raberkirin (muqayese). Cîhê vê çandê di dîrokê de
ev e.
Li nêzîkî Kendava Basrayê, belavbûna Dîcle û Ferad ya li qadeke
berfireh û bi lewe (aluvyon), bi hewldanên civakên ku nûnerên çanda Tel Khalaf,
bereketeke hilberînê ku heta wê demê ne hatibû dîtin, derande holê. Di vî
derbarê de, ji ber mehteşiya ku BZ di salên 4000 û 3000an de bi serê wan
hatibû, coyên avdanê ku hatibûn çêkirin û çandiniya avî roleke mezin leyîstibû.
Bi tevlîbûna gelek darên xurme û bi masiyan jî, di ramanên mirovan de têgihîneke
bihiştê çêkir û şensekî destpêka demeke nû bi dest xist. ædî dem
ketibû dema 'dîrok li Sumer dest pê dike'. Di salên BZ 3000an de, bi
dahênandina nivîsa bizmarî, êdî dîroka nivîskî jî, dest pê dike.
Digel ku gelek terîfkirinên şaristaniyê hene, taybetiya
cihêreng ev e ku ji mesrefê bêhtir hatina gelek, rê li ber keda mirovan ya
hilberîna zêde vedike, dike mijara têkiliyên koledarî anku xwedaniyê
(mulkiyetê). Şêweya ku Sumeran pêk aniye, damezrandina Zîggûrat ên rahîban
yên ku him perestxane (îbadetxane) bûn, him cîhê karê pevrayî (kolektîf) bûn û
him jî navenda rêvebiriya civakî bûn. Ev navendên ku nasnameya civakê bûn, xwe
dianîne wateyeke pîroz ku xwe mîna nûnerê sazûmana (nîzam) ezmên yên li erdê
didîtin, di pêvajoya dîroka şaristaniyê ya vê dawiyê de, dibine
pêşenimûneyê (prototîp) perestxaneyên mezin, komele yan (meclis),
kargehan, baregehên leşkerî û navendên çand û perwerdeyê, Zîggûrat di
sazîbûna dewletê de cîhderka sereke ye. Dahênana ku dibêjin dewlet anku
Zîggûrat, bi rahîbên ku îdeologên wê demê bûn, rê li ber berhemdariyeke mezin
vedikin, hê di serê wê de wan pîrozwer berdidin û mîna nûnerên sazûmana ezmên
yên liser rûyê erdê, di ramanê mirovan de serdest dikin û dibin cîhderkên
desthilatî yên pêşveçûyî.
Ev ji aliyekî ve weke amûrekî hilberînê, keda koleyan ku dayineke
gelekî zêde dianî û gelek mirovên ku li derveyî hilberînê mabûn, derfeta
xweşî û dema vala bi dest dixistin ku di warê olî, huner û karên
rêvebiriyê de bixebitin, ji aliyê din ve weke navendeke rêveberiyê ya manewî
teolojiya Sumer ku sazûmana xwedayan damezrand, desthilatdariyeke mezin liser
mêjî, raman û heyinên giyanî dike. Pêşveçûna daringî (madî) û ya manewî
hev û din beramber xweyî kirine, xwedaniya pîroz, sazîbûna olî û malbatê weke
bingeha malbatê ji nû ve şêwe digire, civaka ku xwîn û nijada wan yek, êdî
bi binyateke bi çîn bi tebeqe û bi saziyên nû tê temsîlkirin.
Birastî jî, dewlet dahênaneke sumeriyan e. Pêşevanên vê
pêvajoyê, di serî de li qasî ku îdeolog bûn, ji kesên wisa pêk dihatin ku weke
rêvebirên rola wan di warê bi rêkûpêk kirina pratîka hilberînê de jî be. ædî ji
rahîbiyê derbasbûna qeralên rahîb nêzîk bû. Zemîna daringî û manewî bi awayekî
tekûz pêşveçûbû. Ligor nivîsarên (metnên) di dest de, mîtolojiya sumeriyan
were lêkolîn, emê bi awayekî zanistî têbigihîjin bê çima sumeriyan çi
tişta ku kirine, gotine ev sazûmana xwedê ye. Lê mirovên wê demê ji bedêla
ku zanibin ev sazûmaneke mirovan ne, wisa baweriya xwe dianîn ku ev sazûmana
xwedayî ya liser rûyê erdê ye û ji sazûmana asîmanî ya rahîban pêk tê. Şêweya
bingehîn ya ramanê ne bi zanînê bi baweriyê ve girêdayî bû. Hemû tişt
sazûmana xwedayan bû. Ji dil û bêşik baweriya xwe bi vê dianîn.
Ti îdeolojiyan weke mîtolojiya sumeriyan, bandora xwe ewqasî liser
mirovan ne kiriye. Mirov şaş dimîne bê sumeriyan çawa ev mîtolojî
derandine û kirine teolojî, wekî din çawa weke dewletekî û îdeolojiyekê
birêkûpêk kirine, pişt re çawa kirine çavkaniya tevgerên olî, felsefî û
zanistî û çawa di warê wêje û huner de jî bi şêweyek saf û hoveber wate
dayinê. Dive mirov şaş nemîne ku sumerolojî, bûye beşa dîrokê ya
herî girîng û her ku diçe vê girîngiya xwe bêhtir pêş dixe. Cîhderk gelekî
girîng e. Heger ku ev cîhderk neyê dahûrandin (tehlîlkirin) dîrok hemû yên bi
kêmasî bimînin û şaş bêne nivîsandin. Ji ber vê yekê Sumer pir girîng
e lê mixabin ev girîngî niha tê fêhmkirin û encamên bibandor derdikevine holê.
Di warê pêşveçûnên dîrokî de, em dikarin rola sumeriyan bi
xalên sereke wiha bi rêzînin:
1- Dahênana nivîsê
2- Matematîk û salname
3- Mîtolojî û teolojiya berfireh ya seretayî
4- Saziya dewletê û siyaset, çînîbûn.
5- Zagon (qanûn) û hiqûqa nivîskî
6- Bajarvanî (şaresazî), perestgeh, huner, navendîbûna
bazirganiyê
7- Xwedanî (mulkiyet) ya taybetî û ya pevrayî
8- Malbata pîroz û xanedanî
9- Wêjeya nivîskî û destanan, muzîk
10- Mêhtingehbûna (kolonîbûn) seretayî û emperyalîzm
Em dikarin gelek têgîn, sazî û sazûmanan tevlî van xalan bikin.
Lêbelê ev çend xalên han jî, nîşan didin ku qurmê şaristaniyê yê
sereke û cîhderka wê di vê bingehê de pêkhatiye. Yên ku vê dawiyê lê hatine
zêdekirin, bisînor û di babetê çendayinî de ne, beşên bikitekit û
çalakiyên pêşvebirinê ne. Gotineke sumeriyan ku bikartînin û jê gelekî hez
dikin heye. Dibêjinê "me" yanê zagon, dikarin bibêjin taybêtiyên
şaristaniyê jî. Sumerî di ferqa dahênanên ku pêkanîne de ne,
"me" yên pîroz bi zagon tên binavkirin û têgînbûnkirin. Heta niha 104
heb ji van hatine hijmartin. Xuya dike ku ev hijmar hê jî yê zêde bibe. 99
navên xwedê ji van têgînên sumeriyan tên.
Di behsa sumeriyan de mijareke din ya sereke ku em bînin zimên,
pozberiya îfadeya mîtolojîk ya di navbera sazûmana daykanî (maderşahî) û
bavkanî (Pederşahî) de derbas dibe ye. Demên berî "Nînhûrsag" ya
ku em dikarin bi navê keybanû ya çiya bi nav bikin, xwedawenda sazûmana herêmên
bakur û rojhilat ên çiyayî -bi stêrkê tê temsîlkirin- bû, ev xwedawenda bi
"Stêrk" ku navekî kurdî ye tê bi nav kirin, di sazûmana dewleta Sumer
ya desthilatiya mêran de dikeve plana duyemîn, herwiha bi koledariyê re jin jî
hêza xwe winda dikin û di vê qadê de pozberiyeke mezin dest pêdike. Lêbelê di
dewleta Sumer de, hê jinê hemû tiştê xwe winda ne kiriye û hurmeteke mezin
dibîne, di sazûmana xwedayan de, nîvî nîvî cîh digire. Nînhursag bi xwedayê mêr
"Enkî" yê xasûk û zana re dikeve nava pozberiyeke mezin û bi piranî
ev pozberîtî bi lihevhatinê diqede. Vê dawiyê dema ku di bin navê
"ënnana" de derdikeve pêşberî me, weke xwedayeke afirînêra
neolîtîkê "me" yên xwe yanê dahênanên xwe ji Enkî werdigire û dema ji
bajarê Enkî Erîdû vedigere bajarê órûk, xwedî serkeftineke mezin e. Di heman
demê de, di mîtolojiya Sumer de jiberku bûye mijara baweriya misoger (quteber),
olî bû ye. Hemû lihevdan û pozberiyên ku tên meşandin, diyar e ku liser
dewletbûna Sumer, têkoşîna çînî û şerê bajaran yên xanedanî ne. Mirov
qet bi hev re pozberîtiyê nakin. Di sazûmana xwedayan de, ev yek nayê ramandin.
Lewre benî (evd) encex bibin sî. Yên xwedî viyan (îrade) tenê xweda ne. Liser
navê mirovan encex ew lihevdanê bikin û lihev werin. Ev desthilatiyeke
bîrdoziyî ya herî balkêş e, binyatê têgîn û saziyên dewletê yên ku
sazûmana olî, hiqûqî û siyasî bi navendîbûna xwe temsîl dike de digire. Her
çiqas ku vê desthilatiyê hebûna xwe veguherandibe jî, hê jî bi awakî
balkêş dide meşandin.
B- Rola dîrokî ya şaristaniya Sumer û sazîbûna wê
Digel ku bişemleke mezin pêvajoya dîrokê dabû destpêkirin jî,
sedema ku şaristaniya Sumer di warê dîroka zanist de cîhê xwe yê layiq ne
girtiye, keşifbûna wê ya dereng û serdestiya ramana Ewrûpa ya xweperestî
ye. Xweperestiya şaristaniya Greko-Romen, di vî warî de roleke mezin
dilîze. Her pêngava şaristaniyê, xwedî xwezayiyeke xweperest e ku
pêşveçûnan bi xwe re bisînor dike û ji xwe re dike mal. Sumerî jî li
hember nirxên serdema neolîtîk, di nava xweperestiyeke wiha de bûn û ji xwe re
dikirin mal. Wan afirandina her tiştî, bi sazûmana xwedayan yên ku ew jî
afirandibûn ve girêdidan. Di bin van têgîn û sazîbûnên ewqas balkêş de ku
heta îro jî hatine, ev sazûmana sumer ya mîtolojîk- teolojîk heye. Vê
bandorkirinê em dikarin bi beşên sereke wiha bi rêzînin:
a- Çêkirina civaka biçîn: Ji aliyê zanistiyê ve tê pejirandin ku
pêvajoya civakîbûnê, bûyera herî bingeh e ku bi destê mirovan hatiye pêkanîn.
Bi tevayî li derî mirovan, pêvajoya peresana (tekamûl)) xwezayî ya di hemû
giyandaran de berdewam dike, di civaka mirovan de bi têgîn û viyana xwe bi
zanistî tê berdewamkirin. Dema nifşê mirovê Homo Sapîens, qevastina di
warê pêvajoya têgihîna bastûra zimên ya îroyîn de, derfetên qevastinê dane
çêbûna civaka bi viyan. Komikên mirovan yên di merhaleya civatokên hovik de, di
asta (sewiye) komên ajalan yên pêşketî de dijiyan. Dema ku mezinbûna mêjî
û bikaranîna amûr û teknîkên jiyanê bi nifşên Homo Sapîens re gihîşte
pîleyeke bilind, merhaleya yekemîn a ku bingeha şoreşa civakî, pêk
tê. Taybetiya bingehîn ya vê şoreşa civakî, têgihîştina serdestî
û qenciya jiyana ku bi hev re bû. Mîna elementên ku pêşî di daringê (made)
de çêbûn, di warê civakbûnê de jî, pêşketina dezgehên zexim û payîdar,
dabaşa axaftinê ne. Berî dîroka şaristaniyê, dirokeke civakê wiha ku
bi hezar salan domkiriye heye.
Şoreşa gund a neolîtîk, di vê pêvajoyê de merhaleya
duyemîn ya mezin e. Ev şoreşa ku beriya 12 000 sal pêşketibû,
pêngava herî mezin a civakbûnê ye. Bandora vê pêngavê ya liser pêşveçûna
mirovan, bi saziyên xwe yên daringî û manewî di hîmê bîrûbaweriyê de berdewam
dike. Tiştên ku her tim şaristanî xweyî kirine û hê jî xweyî dikin,
bîrûbaweriya jiyana azad a xwezayî ku îro jî daxwaza mirovan ne, bi xwezayê re
dostaniyeke zindî, hîmê giyanî ku ji xof tirs û bandora hêza xwedayan dûr,
dilînên zexim yên dayiktiyê, daxwaza wekheviya jin û mêr, çandinî û ajalên
kedîkirî ku îro jî hilberîn û amûrên wan Ewrûpayê xweyî dikin, bîrdoziya bi van
hilberîn û amûran ve girêdayî, raman û bastûra ziman û têgînên wan,
keşifkirina madenan û vekirina wan jibo bikaranînê, şoreşa gund
a neolîtîk û bi vê ve girêdayî, peşveçûna hîmê civaka gundewarî ya
cîwarbûyî ne.
Heger xweza û deştên ku Dîcle û Ferad xweyî dikin û bi van ve
girêdayî, amûrên ku ev şaristanî afirandin û sazûmana mezin ya civakî
nebûna, ne civaka Sumer ya bi çîn, ne dewleta Sumer û saziyên hîmê bilind û ne
jî xeta şaristaniyê pêşketî ya vê dawiyê derdikete holê. Dikarin
bibêjin dîrok ne disekinî, hey yê ji derna bipijiqiya û pêş ve biçûya. Ev
teoriyek e . Dîroka ku diqewime yê cidî were girtin û evê nêzîkbûna meqbûl a
dîroka zanistî be. Jibo nivîsandina dîrokê ya rast û hişmendiya wê ev
nêzîkbûna me gelekî girîng e.
Bi gelemperî civakên ji derî Ewrûpa, bi taybetî civakên Rojhilat
ku di rolên xwe yên dîrokî bigihîjin, yê ewlebûna bi xwe pêşbêxin û evê
derfetê bide wan ku têkevin ser rêya xwe ya rast. Aliyê şaristaniya Rojava
yê herî xeter, aliyê wê yê serdestiya bîrdoziyî ye, heta ev serdestî neyê
şikandin, pêşketineke azad ya di rêya siyasî û aborî de çênabe û ji
sazûmana cîhanê ya bi heqî, parwergirtin mimkûn nabe. Ezê van mijaran di
beşên têkildar de bi kûrayî bînim zimên.
Heger ez vê mijarê jî neyînim zimên, yê kêmasiyeke mezin derkeve
holê. Di beşên pêşiya me de, yê baş were diyarkirin ku hîmekî
bingehîn ji ya şaristaniya Ewrûpa, berî ku takekesîtî (ferdîtî) ya ku
fermîtî (resmiyet) daye mafê mirovan yên takekesî, têgîn û hiqûqa wê çêbibe,
jibo civakîbûna komek mirovên meymûnî ku bi sed hezar salan ji prîmatan
derketin, hewldanên mezin hatine pêkanîn. Esasê wê, hemû pûtperestiya
(fetîşîzm) hoveber, giyanwerîtî (anîmîzm), totemî (totemîzm), heyinên
gelek xweda û yek xweda, jibo ku nifşê mirovan bi sazûman û civakê ve
girêbidin, şer meşandine, di vî warî de hewldanên xwe kem ne kirine.
Saziyên mîna daykanî, bavkanî, sêrebendî (efsûnker), şamantî
(şamanîzm), rahbîtî, û pêxemberî, jibo ku mirovan ji ajo (dozîn) ya ajalî
(heywantî) derînin û wan têxin rêzika civakî û sazûmanê. Jibo vê yekê rêbazên
ku hatine hilbijartin, dibe ku biêş, biecêb bin û neyên fêhmkirin. Di serî
de ji qurbankirina mirovan bigirin, pêşkêşî û merasimên cur bi cur,
mîna parçeyek ji yê pêvajoya perwerdeya hoveber in û hemû jî, jibo hêza civakî
derînin holê ye. Divê em ne bêjin civaka hov û em bi borin. Dive bi van rêbazên
ku şaristanî derandine holê, hewldanên mirovan yên esîl werin dîtin ku
mirovan ji ajaltî derînin û xwezayê têxin xizmeta wan. Ev hewldan nebûna, em jî
ne dibûn. Ji mercên xwezayê yên ku bi nebîreweriyê dikarin bibin dojeh, çûyina
ber bi cîhaneke wek bihiştê, yê di vê rêya zor û zehmet ya civakbûnê re
derbas bibe. Têgîna dojehê ku zoriyên cirnexweş bi bîra mirov tînin, weke
têgîneke herî pêşî û bingehîn di hişê mirovan de cîh girtibû, lê
têgina bihiştê bûye têgîna berbanga hêvî, pêşeroj û jiyaneke
mirovahî.
Bi damezrandina mîtolojî û olên pêkenî re, divê ku çîroka bê mirov
çawa bûye mirov, neyê ji bîrkirin. Em bi zagoneke fizîkê mînakê bidin, weke
atomên hîdrojenê ku vejena (enerjî) rojê diderînine holê û hev û din digirin
dibine atomên helyûmê, jibo ku vejen û teqîna civakî derkeve holê, pêdivî bi
bûyera civakîbûnê heye. Heger ku kesayetiyên dayîk, bav, totem, xwedê,
sêrebend, rahîb û pêxemberan weke saziyên afirînerên vê pêvajoyê werin
fêhmkirin, emê civakîtiyê xweşiktir fêhm bikin. Taybetiya bingehîn a
şaristaniya Rojava an jî Ewrûpa, bi şêweyekî giran û pêşêxistina
hinek aliyan ji vê pêvajoya çewt (ters), hîmên civakî yên ku ne ligor
berjewendiyên xwe dibîne belav dike û di bin navê azadiyê de takekesiyê
(ferdîtiyê) radike ji piya. Kes û saziyên dewlemend û kapîtalîst ku ji qeran û
dewlemendên di dîrokê de otorîtertir, berhemên vê felsefeya çewt in. Evan ji
madenên civakî ku bi mîlyonan sal keda mirovan bûn, erdnîgariya ku lê, seresazî
û binesaziyên wê, aliyên wê yên daringî û manewî,
Yên ku ne ligor berjewendiyên wan û karê wan ne bi dilê wan bûn,
parçe kirin û xwedanî li yên bi kar kirin. Ev yek mijareke bingehîne ku
fîlozofên îro gelekî liser radiwestin bê ev çiqasî ber bi şaristaniyê ye,
an jî li derî şaristaniyê ber bi ajaltiyê (heywantiyê) ye. Di vî babetî de
pêdiviye ku bi berfirehî liser were rawestandin, bê çiqasî armanca tevgera
"sosyalîzm"ê di cîh de ye.
Dema ku em dahênana sumeriyan, çînçînîbûnê û civaka dewleta bi çîn
terîf bikin, evê kêmasiyeke mezin be ku em pêşveçûnên civakê dîrokî yên
berê, li ber çavan ne girin û bi nirxînin. Teoriyên civaka koledar yên ne
berbiçav, zêde ravekar ne bûne, jiberku berbiçaviyên (nêrbaran) Sumer tehlîl
nebûne, weke ku çêbûye ne hatiye diyarkirin. Li koledariya Roma û Atîna
nihêrîne û di derbarê civaka koledar de, bi gelemperî gîhane hinek encaman.
Dibe ku di merhaleya gihîştin û rizîna koledariyê de, ev mînak werin
dayin, wê kerhatî be. Lêbelê ku em dîroka şaristaniyê û çêbûna civaka bi
çîn, di çavkaniya wê de lê ne vekolînin, herwiha taybetiyên wan yên ku gelekî
ji hev cuda bi awayekî rastî çavdêrî nekin, yê mimkûn nebe ku em bigîhin
zanyariya dîrokê, heger em bigîhin jî, yê gelek kêmasî û çewtîtî tê de hebin.
Sedema ku em liser civaka Sumer bi awayekî girîng radiwestin, têgihîştina
rêçika pêşketî ya berbiçav ku dîrokê jê destpêkirî ye. Weke ku zanistiya
dîrok û civakê ne gîhaye vêna, ligor min kêmasî û çewtîtiyên wan yên mezin ev
in ku tinekirî yê û piroleyê (mubalexe) bi xwe re tîne. Sedemek ji ya
parêznameya min, pêdiviya bangewaziya min e ku bi pîvanê dadê nêzîkiyê li rast
naskirina dîrokê û civakê bikin. Ji civaka heyînên nijadî derbasbûyina civaka
siyasî, bi pêşveçûna saziya koledariyê ve girêdayî ye. Ev jî zemîneke
daringî, jibo veguherînên kûr çêdike. Keda koletiyê ku ji berxwarinê (mezaxî)
gelekî zêdetir rê li ber berhemdariyê vekiribû, çînekî ku ji bazirgan û
hunermendan hatibû holê, pêşveçûyî û bi ser konfederasyonên bavikan (qebîle)
ketibûn, bûbûn sedema çîneke rêvebir ya hilbijartî û serdest ku têkiliyên wan
bi nijadê re tinebûn. Herwiha şêwegirtina sisê hîmên bingehîn yên civakê
ku heta îro berdewam dikin, dest pêkiribû. Lêbelê her çiqas ku bi xetên mîsoger
ji hev ne cuda bûn, ji têkiliyên nijadî jî ewqasî ne qut bûn. Ev hemû
pêşveçûnên ku di nava hev de çêbûbûn, îfadeyeke ramanî ya çêbûna vê civakê
tine. Lêbelê îfadeya wê ya bi mîtolojiyeke tekûz, bûbû karê nivîskar û
helbestvanên Sumerî yê bingehîn. Şaristaniyeke din weke ya sumeriyan tine
ku koletî bi îfadeyeke mîtolojîk, mîna sazûmana xwedayan nîşan dabe û qet
kesekî ji vê rewşê gilî nekiribe. Vê dawiyê, bîrdozger (îdeolog) û
rêvebirên civakên bi çîn, ji vê mîtolojiya sumeriyan sud wergirtin û ligor
mercên civaka xwe bikaranîn. Mîtolojî û teolojiyên ku vê dawiyê derketin holê
jî, teqlîdên mîtolojî û teolojiya Sumeriya ne. Mîtolojiya Sumer, serdestiyeke
bîrdoziyî wisa çêkiribû ku qeranên rahîb bi xwe jî, pêdiviyên wê mîna zagonên
xwedê didîtin û bi cîh dianîn. Eslê wê tişta ku kiribûn, bi serdestiyeke
bîrdoziyî, berjewendiyên xwe bêdawî kiribûn. Ev hunereke civakî û afirênere ku
ev mîna sazûmaneke xwedayî hatiye nîşandan, ji vê yekê bawer kirine û bi
civakê jî dane bawerkirin.
Ji BZ salên 4000an heta bi BZ 2000an kole di rewşa benî (evd)
û sîyê de ye. Di vê sazûmana ku li perestgehê dihate birêvebirin de, ji qeranên
rahîb heta bi kedkarên zeviyan, divabû her kes ligor rewşa xwe ya ku bi
zagonê hatibû diyarkirin, bilive. Çawa stêrkên li ezmana bê veguherîn, di nava
sazûmanekê de diliviyan, divabû sazûmana liser rûyê erdê jî wisa bûna. Di
têgihîna vê sazûmanê de, xwedê çawa bi xwaze, hemû dilînên mirovan xwedî
wateyeke wisa ne. Qet çênedibû ku ligora xwesteka kesan dilîn hebûna. Dîsa ji
ramana xwedayan pê de ti ramanên din tine bûn. Sazûmaneke wisa bû ku ne serê wê
û ne dawiya wê hebû, çawa emir kiribûn wisa bû. Ev sazûmana bîrdoziyî ya çîna
serdest a mijok ku liser keda koleyan bû, bi rastî jî berhemeke rewşedar
(mûhteşem) xuya bû. Dema ku qeranê xweda dimir, jiberku mîna xwedayên
nemir dihatin dîtin, bi hemû mehyeta (maiyet) xwe re dihate binerd kirin, jibo
ku li cîhana din jî bi hev re bijîn. Di tirba qeranekî de heftsed termên
(cendek) ku zêdeyê wan jin û xizmetkar bûn, hatiye dîtin. Evan hemû yên ku bi
zindîtî bi qeranê mirî re ketine tirbê û ax bi wan hatiye dakirin. Vê çalakiyê
mîna peywirekê dibînin. Nikarîbûn ne tirsa xwe û ne jî êşa xwe bînin
zimên. Di tirbên firewnan de jî ev mînak gelekî hatine dîtin.
Bawerî û îbadetên Sumeriyan yên ku mirov dikirine qurban, bi hêza
bîrdoziyî ya koledarî ve girêdayî ye. Çînên serdest û mijok, di pêvajoya dîrokê
de, li hember aqil û viyana mirovên ku hişyar dibûn, xwe bi vê serdestiya
bîrdoziyê nûjen dikirin. Zincîr ne hatiye qetandin û tim hatiye nûjenkirin û
qewînkirin. Pergala dewleta Sumer, amûreke vê yekê ya herî saf û bi bawerî bû,
lêbelê serdestên vê dawiyê digel ku ji vê yekê bawer nedikirin jî, bi çînên bin
xwe didane bawerkirin û serdestiya xwe ya bîrdoziyî berdewam dikirin.
Mirovahiyê heta weke îro, her çiqas jibo azadiya raman û viyanê hewl da be jî,
şikandina serdestiyê ya li koledariyê bi vê şêweyê pir zor e.
Berevajî vê, bi bîrûbawerî, bi giştîkirina saziyên perwerdeyî û bi
hewldanên ku vê yekê payîdar bikin, bêhtir tekûz kirine. Bi teknolojiya hemdem,
heta bi genên mirovan hikim dikin. Di berbiçaviyên sumeriyan de, bêhtir di warê
koletiya perestgehên tevdayî de, pêşdikeve. Lê li Roma û Atîna, koletiya
taybet ya serdest e.
b- Di civaka Sumerî de, ji pêşveçûyinên seratayî yeke herî
girîg, asta ku cudabûna zayende (cinsiyet) gihayê ye. Hêza serdestiya hilberînê
ya di zayina Sumer de û dema neolîtik ya di bin guhê wan de jî, jin e. Çandinî
û kedîkirin bi giranî dahênanên jinê ne. Dîsa jiyana cîwarbûyî anku
şoreşa gund, jiberku bêhtir bersivê dide jiyana jinê, ji alyê wê ve
hatiye damezrandin. Kûzkerî (dîzikkerî), raçandin û hêrtina liban jî, karên ku
bi pêşengiya jinan çêbûyî ne. Malbat li dora jinê sift dibe û diyariya
nijadê jî, bi jinê dibe. Sazûmana daykanî serdest e. Ev yek îfadeya xwe ya
bîrdoziyî, di stêrkan de, di xwedawendên ku bi heyvê têne temsîl kirin û
bîrûbaweriyên olî de dide nîşandan. Cudahiyên çînî yên di civaka sumeriyan
de ku bi cudahiyên zayendan re pêşdiketin, îfadeya xwe ya bîrdoziyî di
mîtolojiyê de didîtin. Xuyakirina cudabûna statuyê ya li vir gelekî hîkarîker e
(bibandor e). Giraniya xwedawendan ya di serî de, vê dawiyê kêm dibe. Di dema
Babîl de, di destpêkê de, di kesayetiya Tîamat de, derba mirinê dixwe. Lawê
piçûk Mardûk, çûyina ber bi yek xwedatiyê û çanda mêrê serdest temsîl dike. Vê
dawiyê Hz. Brahîm, vê çandê bingeh digire û dibe kalikê pêxemberên yek xweda.
Jina ku demên pêşî, rola wê li perestgehan li qasî ya rahîban bû, li malê
dikeve pîleya duyem. Kerxaneya pêşî jî, di bin navê museqettîm de,
dahênana sumeriyan ne. Statûya jinê, li qasî pêla şaristaniyê ya duyemîn
ne ketiye. Statuûyeke nêzîkî lihevkirinê, di hemû mîtolojiyên Sumeriyan de xwe
nîşan dide.
c- Şoreşa bajêr û dewlet-bajar jî, seretayiyeke bingeh e
ku sumeriyan pêkaniye. Serdema neolîtîk, bi şoreşa gund û çandiniyê
ve girêdayî bû û civaka şareza bi bajarvanîbûn û dewleta wê re temam dibe.
Him sazîbûna binesaziya aborî û him sazîbûnên seresazî yên navendiya dewletê,
rê li ber rêxistinên civakê yên gelek mezin vedike. Civaka ku gelekî mezin û
tevlîhev bûyî, bîrewerî û sazîbûnên nû bi xwe re tîne. Nivîs, wêje,hesab,salname,tendurustî
û perwerdeyî saz dibin û dibine pîşeyên nû. Ev hemû pîşe û yên mîna
wan, seretayiyên ku sumeriyan derandine holê ne. Di sazîbûnên nû de, digel
girêdanên nijadî, saziya civakî ya ku bi taybetiyên pîşe ve girêdayî
derdikeve holê. Sazîbûnên civakî, awayê têkiliyên wan ku sumeran pêkanîbûn,
heta îro tên, encex di warê wergirî (berfirehî) û kitekit (detay) ve, dewlemend
bûne û hebûna xwe didomînin. Heger ku xelekên zincîrê yên pêşî nebin,
wateya xeleka dawî tine.
d- Sazîbûnên aborî yên sumeriyan jî, xwedî şensin ku bibin
sazîbûnên şaristaniyê yên bingehîn û seretayî. Têkiliyên xwedaniya tevdayî
û taybetî, pêşveçûne û bi sazî bûne. Liser axê ev herdu cureyên xwedaniyê
(xwedîtiyê) têne nasîn. Pîşe ji axê veqetandine û serbixwe kirine. Weke
bazirganî, xiratî, madenvanî, raçandin û kûzkerî, pîşeyên ku di warê aborî
de êdî dev ji wan neyê berdan, hîmên civaka sumeriyan ne. Raserî û nûjeniya
Sumer, ji hêza van pîşeyan tê. Saziyên zanistî û pêxemberî bi van
pîşeyan re ji nêzîk ve têkildar in.
e- Seresaziyên civaka Sumer, hê bêhtir dewlemend in û nûnertiya
afirîneriyekê dikin ku heta wê rojê ne hatiye dîtin. Çêbûna saziyên dewletê,
beşên burokratîk mîna qerantiyê, komele, leşkerî û şalyarî
(wezîrtî), mînakên yekemînin ku ji pêşketinên vê dawiyê re, bûne çavkaniya
îlhamê. Nirxên ku ji têgîn û sazî hatine holê, kemilîn (peresîn) û bi hêza xwe
gihane heta îro. Di vî babetî de, heger ku em çêbûna çavkaniyê ne bînin û ne
nirxînin, dahûrandina dîrokê û ya roja me wê kêm û çewt bimîne.
f- Afiran û sazîbûnên bîrdoziyî, di pêşveçûn û veguherîna
hişê mirovan de, xwedî cîhekî herî girîng e. Afiran û şêweyên îbadetê
mîtolojîk yên sumeriyan, di xebitîna dezgehên seresazî û binesazî yên civakê
de, rola dontêdanê û benzîn dileyîzin. Rêvebirên bijarte yên Sumer, bi taybetî
çîna rahîban, di wê zanînê de ne, heta pêşnûmayên (proje) bîrdoziyî ku
çerxa demê bizîvirîne ne afirînin û vê bi civakê nedin pejirandin, wê nikaribin
civaka bi çîn û dewletê birêve bibin. Civaka neolîtîk, ku têkildarî çandinî û
ajaldariya hêsan, rêxistina nijadî ya civaka gund û rêvebiriya wê jî hêsan e,
pêdiviyê bi ramana tevlîhev, sazî û rêzikên rêvebiriyê nabîne. Pêdiviya
çavkaniya mîtolojiyeke dewlemend, zêde pêş ne ketiye. Ev serdema ku bi
perizîna (kult) dayik û kalik ve têkildar, zêdetir bi têgînên totem û heyînên
asîmanî tê nîşandan, jibo têbûrîna civaka Sumer û çiqas ku pêdiviya
tekûziyê xwe lê pêwîst kir, saziya rahibîtiyê pêşket û bû saziya herî
bingehîn.
Pêşnûmayên bîrdoziyî yên Sumer, îro jî mirov di nava
şaşwazî û heyrantiyê de dihêle. Teolojî û mîtolojiya ku bingeha
wêjeyê, dibine pêşnûmayên ku herî zêde bandor liser bîrdoziyî ya dîroka
şaristaniyê kirine. Di bingeha hemû dogmayan de jî, ramana Sumer cîhekî
girîng digire. Di vî babetî de, Sumerolojî şaxek ji ya dîrokê ye ku
girîngiya wê zêde dibe.
Şêweya ramanê ya dogmatîk, jibo veguherîna diyalektîkê
vekiriye û xwedî çavkaniyeke afirîner û dewlemend e.
Hêmanên normên ramana bingehîn, wiha dikarin werin rêzkirin:
1- Ev hîmekî diyalektîkê yê hoveber e. Dijwateya ezman erd, di
heman katî de hêmanê nêr û mê temsîl dike. Dibêjin ezman "En" û erd
jî "Kî" ye. Enkî di vê yekbûyinê de, bi giraniya xwe di şêweyeke
mêranî de ye û di wê bîr û baweriyê de ye ku bi xwedawendê re lihev hatiye.
Enkî di rewşa kalikê têgîna bav de ye, bi hemû xwedawendan re dizewice û
gelek zayinên bi taybet pêktîne. Zayina herî dawî -di vî derbarê de, destana
Babîl ya afirandinê Enûma Elîş gelekî hînker e- bi xwedayê Babîl Marduk
re, derba kuştinê li dayîka xwedawend dixin û ji Pantheon a xwedayan
Tîamat -ev lijne ye- diderînin. Ji BZ 2000an û pêde, perizîna (kult) xwedawend
û bilêvkirina mîtolojîk ya ku wê îfade dike, paşve ket û hate heremoyî
kirin. Ev pêşveçûn bi ketina statûya jinê ya civakî ve girêdayî ye. Hêmana
mêranî -serdestiya mêr- di hîmê dewlet û civakê de, serdestiya xwe zexim kir.
Otorîteya qerantiyê û mîtolojî, ji saziyên dewletê yên jor heta bigihe jêr,
mêranî dibe û bi şêweya olê xwedayan baweriyê distîne, herwiha civak, di
warê ehlaq û bîrdoziyî de, di vegûherînen mezin re derbas dibe. Qeran yan xweda
ne, yan jî raste rast di rewşa nûnerên xwedê de ne. Têkiliya efendî û kole
bi şêweyeke pir xweşik wergerandin têkiliya xweda û benî. Veguherîna
ramana mîtolojîk ya bi baweriya bingeh, anku ol û bi zagon anku hiqûq,
pêşveçûnên dîrokî û yên civakî ku encamên girîng derînin holê ne. Perestgehên
Sumer û akademiyên çandê yên bi navê Edduba, saziyên ramanê ne ku otorîteya
qeranên rahîb pêşve bibin û bidin meşandin. Di çêkirina mîtolojiyê
de, ji aliyekî ve ola di rewşa teolojiyê de, ji aliyê din ve jî,
pêşnûmayên di rewşa destanên wêjeyê de, peywirên bingeh yên rahîban,
wêjevanan û ramangêra ne. Nîppur a pîroz, Babîla vê dawiyê, bi hezar salan bûne
navendên çand, ol û wêjeya van karan.
2- Sîstema ramanê bi sazûmana ezman ve girêdayî ye., Di hereketên
stêrk, heyv û rojê de, çawa rêgeh nayê guhertin, zagonên ser rûyê erdê jî, dive
ku vê temsîl bikin. Dewlet û qeranê rahîb, liser navê xwedê vê sazûmanê temsîl
dikin. Vîyana wan pîroz e û peyvên wan zagon in. Hêzên liser rûyê erdê, her
yekî xwedayekî wan heye. Jibo hêzên civakê jî ev wihaye. Ti taybetî, ti alav û ti
heyîn ne bê xweda ne. Ev wiha bi şêweya ramana teolojîk ya xwedanî tê bi
nav kirin. Vê dawiyê ramana bi vî şêweyî, peresaneke mezin derbasdike, Li
Grekîstan felsefe û li Ewrûpa hemdem, dibe destpêka şêweya ramana zanistî.
Herçiqas ku di navbera van şêweyên ramanan de, nakokî hebin jî, jiberku ji
hev û din zayine, bi awayekî tund bi hev ve girêdayî ne. Heger em têkiliyên di
navbera wan de ne deynin holê, emê nikaribin ne dîroka olan, ne felsefê û ne jî
dîroka ramana zanistî rave bikin. Ligor dema xwe, şêweya ramana Sumer,
pêşketineke mezin pêkaniye. Zagonên xwedê, vê dawiyê bûne zagonên zanistî
û derketin hemberî me.
3- Têgînên mîtolojîk yên bingehîn, weke mirovê seretayî,
bihişt û dojeh, ji bihiştê qewirandin û tofan, di ramana Sumer de
cîhekî girîng digirin. Ev kevneşopiyeke sumeriya ye, zor û zehmetî û
nakokiyên ku li xwezayê û di nava civakê de derdiketin holê, bi zimanekî
helbestî, mîna destanan digotin. Ligor xwe bûyerên xwezayî û civakî, ku bi
têgîn bûn dikirin teorî, weke sîstemekê îfade dibin. Teolojiya xwe disepînine
(tedbîq) her bûyer û têkiliyê û her yekî encamekê ji wan derdixin. Vê yekê, rê
li ber teqîna raman vekir. Ti tişt ji nêzîkbûn û darizandina vê sîstema ku
hatibû damezrandin na filite. Ti tişt ne serberdayî ye. Her tişt bi
hev û din ve girêdayî ye. Weke ku em li pêşberî hêmana diyalektîkê ya
yekemîn lê bi şêweya ya hoveber in. Çavkaniya utopya û destanên seretayî,
Sumer e. Utopya bihiştê, jiyana Adem û Hawa û ji bihiştê qewirandin,
lihevdana birayan ya yekem ya Habîl û Qabîl û destana nivîskî ya Gilgamêşê
bi kesayetiya nîv xweda û nîv mirov, hatine heta dema me. Di van utopya û
destanan de, tişta tê ziman, bêrîkirina wekheviya rojên civaka neolîtîk û
têkoşîna li hember zehmetiyên ku ji nakokiyên civakî dihatin. Ravekirin û
raman wiha ne. Jibo ravekirina zanistî, hê gelekî zû ye. Aqlê mirov ji serdema
zanistî gelekî dûr e. Di şaristaniya Greko-Romen bi xwe de jî, zanistî
gelekî bisînor e, felsefe hê ji teolojî û mîtolojiyê rizgar nebûye.
4- Ya ku yekem car sepandinên emperyalîzm û mêtingehiyê bi rêkûpêk
kirin jî, şaristaniya Sumer e. Sargonê ku Xanedaniya Akad damezrand, hemû
dewlet-bajarên Sumer fetihandin û kirin yek, di heman demê de împeretorê
yekemîn e. Sargon dewleta mêhtinkar li dar dixe. Dewlet-bajarên Sumer yên berî
wî, tenê jibo parastina xwe û bazirganiyê, hinek qereqolan vedikin, berê xwe
nadin fetihandin û mêhtinkariyê. Lêbelê Sargon li şûna qereqolan,
mêhtingehên fireh, ji nav bajaran paytextek damezrand û sîstema xwe anî
merhaleyeke ku bi şîdetê li hawîr belav bibe. ædî karê emperyalîst û
mêhtinkarên piştî wî re hatin, bû sepandin û tekûzkirina vê sîstemê.
Kuştina mirovan ya bi şîdeta plankirî, dest danîna liser her
tiştên wan, kolekirina wan, mêhtingehkirina cîh û warên wan û girêdana wan
ya di bin rêvebiriyê de, merhaleyên herî girîng yên pêşveçûna dîrokî ne.
Ev tê vê wateyê ku wê demê, împeretoriya mukemel ya gerdûnî hatibû damezrandin.
Di vî babetî de, Sumer ji bilî ku dewleta civaka bi çîn tenê be,
şaristaniyeke emperyalîst ya bi gelek heyinên etnîk e.
5- Normên hiqûq yên nivîskî jî, yekem car ji alyê Sumeriyan ve
hatine nivîsîn. Sumeriyan rêzikên hiqûq li latan kolane û çikandine, xwastine
ku hemû kes van zagonên bingehîn yên revebiriyê fêhm bikin û bisepînin. Zagonên
Urnamû û Hamûrabî dêngê xwe heta bi dema me anîne. Ji nirxên bingeha
şaristaniyê, mûzîk û helbest jî, dîsa bingeha vê sepandina di dema me de
ne. Çespandina (îspatkirin) van mijaran ne zor e. Weke ku awaz, stran û dîlok
gihane miqam û amûrên xwe, ev hezaran sal in ku bandorê li pêvajoyên vê dawiyê
dike.
6- Mijareke din ya girîng ku pêwîst e were zelalkirin, nijada
sumeriyan ne. Xwediyê kîjan taybetiyên etnîkî ne, li hember heyînên etnîkî
helwestên wan çawane? Ji bingeha etnîkiya vê şaristaniya ku wiha dexmê xwe
li dîrokê dayî, çi bi şûn de maye? Bêşik ev pirs gelekî girîng in û
dive ku bi kûrayî werin lêkolînkirin. Du herêmên bingeh ku di dîrokê de rolên
mezin lîstine, liser qada herêma Sumer hev û din birîne. Welatê sumeriyan ku li
çola Erebistanê û li deştên riste çiyayên Zaxros-Torosan cîh girtibû, çiqas
ku şaristaniya xwe pêşdixist, her dayîm hêrîş lê dibûn û dihate
dagirkirin. Mîna împaratoriyên Grek û Roma yên demekê, dewlemendiya ku bi
şaristaniya Sumer derketibû holê, çav didelandin û dil dibijandin. Lê ew
bi xwe jî emperyalîst bû. Hêmena tek (bandor) û bertek (bizav) ku bi giraniya
xwe kete jiyanê, hikmê diyalektîkê bi şêweya pêşveçûna dîrokî da
meşandin. Çiqas ku di warê şaristaniyê de pêşket, ji başûr
û rojava hêrîşên qewm û komên Semîtîk, ji bakur û rojhilat yên Aryen (Bi
gotineke din ya Sumeriyan Horrît) pêl bi pêl bi ser wan de dihatin.
Ev nêzîkbûn dikare dawiya sumeriyan rave bike, lê di warê
ravekirina çavkaniya wê de derfeteke bisînor dide. Di encama vekolanan de,
belge û kûzikên ku derketine holê, nîşan didin ku ji bakur û rojava belav
bûne. Amorît yên ku ji başûr û rojhilat hatin, jiberku şivantî tenê
kirine, ti belge bi şûn xwe ve ne hiştine. Gengaz e ku (ihtîmale)
komên piçûk yên komûnal, yên ji herdu hêlan hatin, BZ di salên 6000an de,
niştecîh bûne. Derfetên herêmê yên dayin û hilberînê, di nava pêvajoyeke
dirêj de veguherîn çêkirine û cudabûna nijada Sumer derandiye holê. Peyvên ku
ji Horrît û Amorîtan ketine nav zimanê Sumeriyan vê yekê bi awayekî vekirî
nîşan dide. Lêbelê ev nayê wê wateyê ku Sumer ne qewmekî orîjînal e.
Berevajkî weke li gelek deran derketiye holê, çandên cuda ku tevlî hev bûne, di
nava sentezeke raser de gihane hev û heyîneke çandî çêkirine, li vir jî
mînakeke vê şîweyê ku gelek tekûz, orîjînal derketiye holê.
C- Di şaristaniya Sumer de encamên payîdar
Şaristaniya Sumer jî, bi encam û bi cîhê xwe yê payîdar, di
dîrokê de mîna çandên din di veguherînên bibandor re derbasbûye, herwiha xwe di
heyinên çandên din de ku ji xwe jî gelek tişt tevlî kirine, dîtiye û di
dîrokê de cîhekî bi nirx girtiye. Xanedaniya Akada Sargon ku giraniya semîtîk
liser, di dîrokê de mînaka veguharînana yekemîn e. Rewişta (karakter)
zimanê fermî û serdestiya çandê bi temamî ya Sumer e. Di bin destihilatiya vê
xanedaniya ku BZ salên 2350-2250an hikim kirî de, siftbûn û giraniya zimanê
semîtîk xwe nîşan dide. Ji ber vê yekê Gutî yên ji koka Aryen-Horrît, li
dij derketin û bi xanedaniya Sumer re yekîtiyê pêktînin, teraze û veguherîneke
nû çêdikin. Çanda ëran-Elam giraniya xwe nîşan dide. BZ di salên 2000an
de, ji başûr û rojhilat bi siftî dagiriya komên Semîtîk-Amorît pêktê. ædî
Xanedaniya ór a Sêyemîn hildiweşe, dema begîtiyên bi giraniya Amorît û
dewlet-bajaran vedibe. BZ di salên 1800an de, bi Xanedaniya Amorît Hamûrabî ya
navdar, Sumerî hêza xwe ya siyasî bitemamî winda dikin. Zimanê Sumer, êdî bi fermî
nayê bikaranîn. Zimanê fermî dibe Akadiya Babîl ku zimanê Asûriyan û Keldaniyan
ji koka wî tê. ædî zimanê çandê yê Rojhilata Navîn Babîlî anku zimanê Aramî ye.
Vê carê jî, ji bakur bi hêrîşên Kassît, Mîtannî û Hîtîtiyên ku ji koka
Aryen-Horrît, di navbera her du çandan de, sala BZ 1600an dîsa teraze tê
pêkanîn. Lêbelê dîsa jî, mêjî û zimanê rêvebiriyê Babîl e û Babîlî ye. Hemû
çanda Sumer, di parzûnê Babîl re dibore û dema teolojî û wêjeya bi şêweya
Babîl, cîhê xwe di dîrokê de digire. Matematîk û astronomiya Babîl hilperînê
dike. Li Nînova Xanedaniya Asûr-Amorît a li bakurê Babîl, vê pêvajoyê gavekê
bêhtir diqevêze bi pêş de. Pêşengiya Babîl ya bîrdoziyî-çandî û
pêşengiya Asûr ya siyasî-leşkerî, temamê Rojhilata Navîn pert û perîşan
dike.
Di şaristaniya Sumer de demên Babîl û Asûr, werdigerine Akadî
û yekser li temamê Rojhilata Navîn û ne yekser li derdorên cîhanê belav dibe.
Ev belavbûn, zêdeyî bi rêbazên şîdeta emperyalîst çêdibe. Aliyên wê yên
çandî û bîrdoziyî bisînor in. Sumerî weke zimanekî kevin û pîroz tê fêrbûn, bi
wergêrên domdar, xwe bi giranî digihîne tevayê cîhanê. Bi çandên cîgeyî
(mehelî) ku hev û din xûnifandin, çiqas ku çû hate veguherandin. Lê ev quteber
e ku mînaka herî kevnare (qedîm) Sumer e. Hebûna Sumer ya di warê ziman de, di
serê salên zayinê de (mîladî) bi temamî ji holê radibe.
Dema ku em li cîhê şaristaniya Sumer ya di nav dîrokê de
binêrin, wê bê pejirandin ku ti şaristaniyan evqasî bi kûrayî, bandor
liser mirovatiyê ne kiriye. Ji BZ sala 4000an heta bi
2000an yekser, BZ ji sala 2000an heta bi 500an jî ne yekser, ji
aliyê yên bi şûn wan de hatin, mirovatî him hatiyê mêhtin û him jî hatiye
xweyî kirin. Seresazî û binesaziyên civakê, sîstema koledarî wisa rûnandine û
bi dogmayên wêjeyî wisa pîroz kirine ku ev yek ji aliyê ti îdeolojiyan ve
nikare were kirin. Rawestandina liser wateya vê yê gelekî sûdewar (bifeyde) be.
Jibo ku şaristanî were dahûrandin (tehlîlkirin), dive ku ev wate derkeve
holê.
Heger em bi awayekî berbiçav binirxînin, emê bigîhin van tespîtan:
1- Şaristaniya koledarî ya Sumer, liser nirxên ku gelan di
Heyva Berhemdar û di nava
10 000 salan de, bi civaka neolîtîk pêşêxistibûn, bilind
bûye. Carina bi bazirganî, carina bi şîdetê, zêdeyî bi qayîlkirina sîstema
xwe ya berhemdar, teknolojiya neolîtîk û zanistî ji xwe re kiriye mal,
şaxên huner û pîşe saz kirine û jibo hebûna xwe wergerandiye
berhemdarî û dewlemendiyeke bêhempa. Mîna serdema me û helwesta emperyalîzma
DYA(Dewletên Yekbûyî ya Amerîka) li hember gelan, li hember bilindbûna
şaristaniya Sumer ya koledar jî, gelên di nav civaka neolîtîk de û komên
etnîk yên din, matmayî mabûn. Emperyalîzma Sumer, bi taybetî di dema Asûr de,
gel wisa serû binî hev kirine û ji cîhê wan koçber kirine ku li Rojhilata Navîn
û li tevaya cîhanê hê jî bandora wê didomîne. Ji aliyekî ve di erdê de kutan,
Li sing dayin, ji aliyê din ve ji hev belav kirin, bûne rêbazên teror û
komkujiyê ku di hişê mirovan de hate kolan. Mijokatî û serdestiya di
civaka bi çîn de ku liser mirovan bi plan û sîstem hatiye meşandin, bi
tekûzbûn hatiye heta îro. Heger di serdema me de jî, ev qirkirina mirovan bi
plan û sîstem tê meşandin û bi pêşveçûna teknîkê re ev qirkirin her
zêde dibe, ev yek ji pratîka vê şaeristaniyê ya ku weke genekî di
hişê civakê de cîh girtiye tê. Çawa genê mirovan digihin hev û dirûvên
mînak diderînine holê, genên hişê civakî jî hene, bi nifşên din re çêdibin
û bandora xwe didomînin. Ji civakê yên ku serdest û mijok, tim li xwe zêde
dikin, yên ku bindest û têne mêhtin tim lawaz dibin û li xwe kêm dikin.
Diyalektîka zalimtî û mijokatiyê ger ku neyê damezrandin, rawestandina vê çerxê
hê ne mimkûne. Mirovatî atomê perçe dike, lê hê nikare vê çerxê perçe bike. Ji
civakê re, him zêdeyî û him kêmayî ne pêdivî ye. Her du nebin, civak çêtir yê
bi teraz û bextewar be.
Ev rewş, yekem car û ji ajalan cuda, bi awayekî
hişmendî, rê li ber êşa mirovan, zayina rûmetê û dilxwaziya berxwedan
û azadiyê vedike. Di erdnîgariya Rojhilata Navîn de, saziya Pêxemberiyê jî, tê
vê wateyê. Di vê mînaka pêşî ya rewşedar re xuyadike ku şaristanî,
bi dizîna civaka ku wekheviya neolîtîkê û civaka bê şer di hişê xwe
de dike xeyalên bihiştê, bi avêtina yên ku mayina derî dîrokê û
hiştina wan ya bê dîrok, dest pêdike. Bi nirxên ku ji xwe re dike mal, bi
dahênana sazîbûnên dewletê, hemû takekes û civakên etnîk diqurpîne û dibe
cinawir.
2- Dewleta ku li Sumer, wek
kurtayiya civaka bi çîn û nasnameya wê derketî holê, birastî jî derasayî
(fewqulade) û rewşedar e. Ev amûreke wisa ye, xeyalên ku pêkneyîne tine û
aliyê dewletê yê bi giranî wiha tê dîtin. Gotineke gelekî bandorker heye,
dibêjin: "An dewlet wê were serî, an qelereşk liser laşê
mirî." Zilamê bi dewlet, netewa bi dewlet, ji cem xwedê xwe xwedî her mafî
dibînin ku wateya vê gelekî kûr e.
Mînaka Sumer ku datîne holê, bê dewlet vê hêza xwe ji ku digire,
jiberku yekem e û teze ye, amûra dahûrandina şaristaniyê ya herî pêkatî
dide. Li hember takekesan û li hember komên etnîkî ku bi navê wan tê bangkirin,
him jî li hember kesên civakê ku li derî dewletê mayin, bi awayekî derasayî û
bê pîvan bi hêz dibe. Ev hêz timî tekûz dibe. Di çêkirina dewletê de, dîtinên
rahîbên Sumer yên bi xasûkî, bi hostayî û bîrdoziyî, bîrûbaweriya civakê
pêktînin, bi vê bîrûbaweriyê nêrîna wan ya li dewletê, weke sazûmana ezman ya
li erdê şêwegirtî, tiştekî nuwaze ye (Hrîkûlade). Armanca mîtolojî û
teolojiyê ya sereke, çêbûna civakeke bi çîn ku pîroz û ebedî, weke sazûmana
xwezayê serdest bikin. Eslê wê otorîteyên xwedê, xanedaniya qerantiyê ya ku nû
bilind dibe ye. Lêbelê ku vê bi rastî bibêjin û bi awayekî vekirî pêşkêşî
gel bikin, bawerî pê nayê, damezrandin û domdariya wê jî mimkûn nabe. Pêşî
divê ku dewlet di bîrdozî de were damezrandin û bide qezenckirin. Dema ku
dayina qezenckirina bîrdoziyî û teknolojiya civaka neolîtîk di sînorê nirxê
zêdek (qîmetê zêdek) de bi gihînin hev, dewlet derdikeve holê. Bi peydakirina
ya yekemîn, ya duyemîn tê bi destxistin, Dema ku herdukan bikin yek, rê li ber
bereketeke mezin vedike.
Perestgeha Sumer cîhderka dewletê ya sereke ye. Weke ku vê dawiyê
dibêjin, dewlet ne îfadeya hiş û aqlê mirovê zanistî ye, îfadeya teolojîk
û dogmatîk e. Ez dikarim tarîfeke nû bidim: Şaristanî û weke derûna wê
(nefsa wê) dewlet, di merhaleya çînçînîbûna hoveber de, bi çênebûna ramana
zanistî, îfadeya teolojîk ya têgîna dogmatîk e. Di bingeha wê de ne zanist,
dogma ya baweriyê heye. Herwiha di vê wateyê de, amûra herî deredemî dewlet bi
xwe ye û şêweyên wê yên klasîk ku bi gel re nabe yek e. Emê di beşên
pêş de jî bibînin, heger ku bi sînor be jî, pêngava herî girîng û
pêşveçûyî ku Ewrûpa di vî warî de avêtî, kolandina demokrasiyê ya li
rewişta (karakter) dewletê ye. Ev jî encex bi berxwedan û têkoşîna
gelan, çînan, neteweyan û takekesan pêkhatiye.
Têkiliyeke hişk di navbera dewlet û xwedê, dewleta ku
navendîtiya wê gelekî pêşveçûyî û raman û baweriya yek xweda de heye.
Çiqas ku hûn navên bihêz bidine xwedê -ev yek taybetiya şaristaniyê ya
bingeh e- hûn wî negihêj (dûrîdest) û nefêhmbar (nefesîh) bikin, ewqasî jî hûnê
dewleta ku xwe bi maskeyên şaristaniyê veşartî, bi hêz, tirsdêr
(çavşikên), nefêhmbar û negihêj bikin. Ev mijar di heman katê de,
taybetiyên qerana ne. Perwerdeyiya qeran bi kinayî dayina van taybetiya ye. Ev
bikêrî nûnerê xwedê tê û ev jê re pêdivî ye. Berî civaka biçîn, totem nasnameya
civaka ku nûnertiya wan dikir bû û weke paşnavê wan bû. Jiberku
rêwişta civakê ya mijokatiyê nebû, aliyekî wan ê bizdok jî tinebû, ne
xweda jî bûn. Çi wexta ku rêwişta serokên qebîleya (bavik) ya mijokatiyê
pêşdikeve, tê dîtin ku totem jî, hin bi hin ber bi pîleya xwedatiyê
hildikişe, ji erdê ber bi ezman cîh diguherîne. Ji navên nêzîk, netirsdêr
û destlêdayin dûr dikeve, navên dûr, negihêj (dûrîdest) distîne. Di civakê de
xiyaneta çînçînîbûnê ya li hember derûna wê, wiha dest pêdike.
Ev wê kêmasiyeke mezin be ku dewlet bi temamî weke amûreke bi
diziya neyekser û derewan were halkirin. Derketina wê ya holê, tenê bi van
taybitiyan rave nabe. Wesfên civaka bi çîn yên tevlîhev, zêdebûna pêdiviya
karbeşiyê û pirsgirêkên ewlekariya hevbeş (hevpar), pêdiviya
ahengiyekê (kordînasyon) nîşan dide, liqasî ku çîna serdest ya mijoker,
dewletê erênî dike, nîşan dana wê ku xwe devjêbernedan (jêneger) dike, bi
van pêdiviyên ku derdikevin holê re girêdayî ye. Nedahûrandina dewletê ya bi
rasteqînî jî, ji ber taybetiya van herdu rewişta ye. Rê li ber van
şîroveyên dogmatîk yên dualî vekiriye. Di derbareyî dewletê de,
şîroveyên çînan yên bi temamî xwedayî û begê pîroz, li dij van
şîroveyên şeytanî, bi nalet û reş li hemberî hev in. Di vê
rewşê de, dewlet dibe îfadeya nasnameya civakî ku berjewendiyên wan nakokî
hev, hinek aliyên civakê ku bi kemayî û zêdeyî tirihîne û nayên dahûrandin. Ji
çêbûna wê heta roja îro, di raman û sepanê de, Lebikandina dewletê ya evqasî ne
belaş e. Lewre cîhderka wê xwedayî ye. Di têkiliyên zanistî û xwezayê de,
niha têkilî ji xwedê qut kiriye. Lê di civakê de vê yekê nikare biserbixe.
Lewre dewlet heye. Dera ku dewlet lê hebe, tim xwedê heye.
3- Dema em lêkolînê liser şaristaniya Sumer dikin,
dahûrandina bûyereke din xwe dide pêş. Dahûrana (tehlîl) mîtolojiyê û
xwedanasî -Bi grekî teolojî, bi erebî îlahiyat- ya ku jê derketî, bi hindikayî
li qasî dahûranên Karl Marks yên liser dewlet û dravan girîng e. Teoriya Marks,
tevkariyên bi nirx dane zanistiyê. Lê ligor min, nirxandina Marks ku hêza
îdeolojîk ya di koka dewletê de, bi awayekî sivik digire, kêmasiya teoriya wî û
aliyê wê yê herî xeter e. Weke ku ewqasî sivik û hêsan e ku dibêje "ol
efyona civakê ye" sedemeke bingehîn ji ya biserneketina wî ye. Ligor min,
li qasî dahûrana "drav" û "dewletê" pêdiviya dahûrana
"xwedanasiyê" jî heye. Rastiya Sumer vê yekê bi awayekî hîkarîker
nîşan dide. Jibo vekirina şaristaniya Sumer, divê ku hûn xwedanasiya
(teolojî) wê dahûrînin. Xwedanasî, zanistiya Sumer ya têkoşînên çînî ye.
Heta ku bi têgîn û teoriyên wê, hûn sîketina civakî ya xwedanasiyê ne dahûrînin,
hûn bîrdoziya Sumer û herwiha pê ve girêdayî, cîhana kevnare nikarin vekin. Hûn
nikarên olên yek xweda vekin, hûn nikarin hişmendî û hîmê wêjeya civakên
serdema navîn, serdema klasîk û yên îroyîn vekin. Di hişmendiya hemû
civakan de, şanenava xwedanasiyê heye. Heta ku ev şanenav
deşîfre nebe û neyê xiritandin, hûn nikarin civakeke erênî liser bingeha
zanistî damezrînin. Kêmayî û xeletiya "reel sosyalîzmê" ya herî
mezin, dest neavêtiya aliyê civakê yê dîrokî, bîrdoziyî û dewlet bi awayekî
yekalî dahûrandiye. Çawa tenê bi dahûrandina drav û sermiyan rasteqîniya civakî
nayê ravekirin, berevajkî yê têkeve dawa îdealîzma ku tim rexne dike. Layî
"reel sosyalîzma" ku ji xwe re kete dawa sermiyaniyê. Ji ber van
sedemên ku em rave dikin, ramana Marksîst ya bi kêmayî, bivênevê yê bikeve wê
rewşê.
Li qasî ku hêza şêweya xwedanasî ya bîrdoziyê, ji ya dravan
ne hindiktire, ji hêza dewletê jî ne hindiktire. Hersê jî tevlî hev in û ketina
nava hev û din. Dibe ku di dîrokê de, ti sêbareyên mîna van ne ketibine nava
hev û hêzeke wiha ne derandibine holê. Ev hinekî jî dişibe têkiliya
"bav, giyana pîroz û law" Ne tenê dişibe, şêweya çêbûna wan
yek e. Yek ji wan çiqas ku diçe daringî dibe û yê din manewî dibe. Ev sêbare di
Sumer de, bi hev ve girêdayî ne. Ji van sêbareyan, ji yekê hêza cîhanê û ji ya
din hêza axretê derdikeve. Ew sumeriyên ku em dibêjin hoveber in, baweriyê bi
vê yaweyê (sefseteyê) nayînin, xweş dizanin ku wan dahênandine û xweş
fêhm dikin bê bi kêrî çi jî tên. Ev tiştekî xerîb e ku yê herî olperest û
bawerhişk, zanistî û zanyarên dema me ne. Çawa mirovê Sumer ji zanistiya
îroyin dûr e, mirovê îroyin ya bi zanistî jî, ji xwedanasiya Sumer ewqasî dûr
e. Li vir bawerhişkî îzafî ye (rolatîv). Rasteqînî li herdu aliya ye. Ji
lêgerînê, dîtinê û bi cîhkirinê pêde, ti rêyên din tine ne. Çawa lawik bê dayîk
neyê terîfkirin, zanistî jî bê xwedanasî nayê terîfkirin.
Livir bangewazî jibo xwedanasiyê nîne. Zanistiya ku pêşî li
qurbanê sazûmanên dogmatîk yên bi mîlyonan ne girtî û ji vê yekê berpirsiyar,
jiberku dahûrandina xwedanasî, herwiha dahûrandina dewlet û şaristaniyê bi
hev re nekiriye, ketiye rewşa sêrebendê ku bibe qurbanê sêra xwe.
Bîrdozgerên civaka hemdem ku xwe zanyar berdidin, encex sêbareya
xwedanasî-dewlet-dirav ku ketina nav hev, bi şêweyeke teraz dahûrînin û
ligor vê yekê pêşnûmayên civakê pêkbînin, êdî dibe ku bigihîjin armancê û
xwe ji bandora sêrên rûxîner (wêranker) rizgar bikin. Ev mijarên ku ezê li
pêş bi berfirehî liser rawestim, bi min gelekî girîng in.
4- Dema em civaka Sumer ya bi çîn û dîroka şaristaniyê ku
derandî holê, di çavkaniya wê de binirxînin, mijara din ya girîng, wê bandora
wê ya liser têkiliyên di navbera zanistî, felsefê, ol û mîtolojiyê de be.
ëdîayek dibêje, "zanistî û felsefe bi şaristaniyê re
pêşveçû" raya din berevajî vê yekê îdîa dike. Pejirandineke
giştî dide nîşandan ku nûvedanên (îcad) BZ di navbera 6000 û 4000
salan de, -çanda Tel Khalaf a civaka neolîtîk- encex bi nûvedan û teknolojiyên
PZ (Piştî Zayinê) yên sedsala 16an re werin hevberkirin (qiyas). Ev yek
rast nayê dîtin ku civaka bi çîn, mîna çavkaniya nûvedan û teknolojiyê were
nirxandin. Digel vê yekê, di mînaka Sumer de tê çespandin ku serdestiya dewletê
ya bîrdoziyî, roleke kevneperst lîstiye, lêbelê nûvedan û teknîka herî mezin,
berî civaka biçîn derketiye holê. Zanîna veser (îlawe) û nûvedanên teknîk yên
Sumer bisînor in. Tişta ku herî zêde pêkaniye, gemerdanîkirina (yekdest)
dewlemendiyên teknîk û zanîna civakê û avakirina serdestiyeke bîrdoziyî ya
liser e. Zanîn, ne mîna berhema teknîkê, ked û pratîka mirov, mîna litûfeke
-qencî- xwedê ku dide mirovên xêzmetkarê xwe, tê îdealîze kirin.
Şewşandineke (berevajî) di dîrokê de ya herî mezin ev e. Di
damezrandina dewletê de û di serdestkirina rewişta şaristaniya biçîn
de, rola herî mezin ya rahîbên Sumer ku di dîroka civaka biçîn de pêkanîne,
hêza sawîn a bîrdoziyî ye. Heger ku ev şewşandin, bi pêwana mîtolojî
û ola Sumer wernegerandibana sawîna bi vê şêweyê û serdestiya bîrdoziyî,
bi pratîka hilberîna azad ya mirov, zanistî, teknîk û felsefe, dê karîba biba
xwedî derfeta pêşveçûnên zûtir û bilez.
Mînaka seretayî ya Sumer a dîrokî, ji ber vê yekê gelekî girîng e:
Dema ku asta azadiyê ya di têkiliyên civakê de di warê zanîn, teknîk û
afirandina felsefî de bikêrhatî dibûn, bi pêşveçûna pêkutî (çewsan) û
xapandina bîrdoziyî, di warê zanistî û felsefê de anku di derbarî xwezayê de,
agahdarbûna rasteqînî û asta şirovekirina giştî paş diket. Di
civaka biçîn de, qutbûna beşekê ji hilberînê bi temamî û beşa din ya
mezin ku mîna parçeyê makîneyekê hete kolekirin, dibe çavkaniya hemû dogmayên
bîrdoziyî. Rola serdest ya çîna rahîban, di pêvajoya dîroka şaristaniyê
de, ev e. Bihişt û dojeha sexte û têgihîna xwedayê ku ceza dide,
pêşkêşî mirovê ku kiribûn nava êş û azarê dikirin, Ew bi xwe û
yên ku bi wan ve girêdayî û hêzên berjewendî yên rêvebiriyê, bêkar û bêxebat
dikirin xwediyê hebûnên bêhempa. Jibo vê yekê jî, tim û dayîm amûrên hişî
(bîrî-zîhnî) yên serdestî anku ol û mîtolojî pêştêxistin. Di serî de
navendên hilberînê perestgeh bûn, lê vê dawiyê ev rol, bi rewşenbîr û
nivîskaran re, kete ser akademiyên pêşveçûyî. Bi taybetî di
şaristaniya Greko-Romen de, sazûmana Akademî ya feylesofan derdikeve
pêş. Li Sumer, li navenda çandê Nîppûr, yekem car akademiya wêjeyê Eddûba,
mîna pêşenumûneyekê derdikeve holê. Ev pêşveçûn, di dîroka mirovatiyê
de, weke zanîngeha yekemîn cîhê xwe digire.
Di vê nirxandinê de, divê em wiha ne bînin ku "ol bi çîna
serdest re, an jî dewletê re wekhev e (yeksan e)". Bêşik gelek
têgihînên olên hoveber, serdestî têgihîna xwezayê ya serdestî civaka wê demê
bûn. Bi taybetî, têgihînên totem yê bavikan (qebîle) têgihînên ol yên bavkanî û
daykanî bingeh digirin. Baweriya giyanetiyeke giştî, zemîneke civakî ji
sêrebendiyê re çêdike, ji têgihîna xwezaya zanistî gelekî dûr dimînin. Lêbelê
çiqas ku civaka biçîn pêşveçû û pozberiya (lihevxistin) berjewendî zêdebû,
dabeşbûna di ol û mîtolojiyê de jî, di leha sazûmana serdest û mijok de
zêdebû, çîna rahîb ya nû, têgihînên olê kevin bi taybetî sêrebendiyê hermonoyî
dikin û guneh nîşan didin. Lêbelê mîzgîniyê dide ku çalakiya wan, bi xêr û
pîroz e. Di bingeha pozberiya xwedê û şeytên de, dabeşbûna cicakê ya
bi vî rengî heye. Mîtolojiyên Sumer, vêna bi awayekî vekirî li ber çavan
radixin. Xapandin jibo wê demê qutebir e (mîsoger), Lê ku em li dema îro
dinêrin, diyar e ku bi rewişta çînî ye. Bi taybetî qewirandina Adem û Hawa
ya ji bihiştê, îfadeya bingeha mîtolojîk ya destpêka cudabûna çînî ye û
rawekirina wê ya mîtolojîk hîkarîker û helbestî ye. Ez pêdivî nabînim ku li vir
binivîsim. Pozberiya Habîl û Qabîl, lihevdana yên ku bi çandinî û şivantiyê
dilebikîn, nîşan dide.
Lawaziya statûya jinê, bi şêweya xwedawenda ku di civata
xwedayan de, cîh û girîngiya xwe winda dike, bi raweyeke helbestî û mîtolojîk
tê ziman. Di ola yekxweda de ku pêngavekê li pêşya vê ye, him bi îfadeya
mîtolojîk û sawandin, him jî jin di civakê de di rewşa koletiyê de ye. Jin
mişemir dibe û dev û zimanê xwe digire. Ji serdema xwedawendan tiştek
ne maye. Jinê jiberku di rabirduya xwe de, Adem kiriye nava guneh, kirine
tîpeke tawanbar û gunehkar û ji vê yekê berpirsiyar. Li vir di leha mêr de,
serdestiyeke hîkarîker derdikeve holê, bi pêwana mîtolojî û ol vê serdestiyê
meşrû dikin. Serdema serdestiya mêr, di her astî de tê mezin kirin û vê
serdemê dikin nûnerê pîroz yê ol. Dîroka pêşvebirina koletiya cinsî ya bi
sexelî, dabaşa xeberdanê ye. Dema em li mîtolojiya Sumer dinêrin, zanayê
mezin û xasûk, bav "Enkî", vêna bi mantiqê lihevkirinê
pêşvedibe, bi derketina Babîl re, xwedayê Babîl Mardûk, di kesayetiya
Tîamat de, derba kuştinê li dayka xwedawend dide. Destana Babîl ya afirînê
"Enûma Elîş" bi du alibûna xwe gelekî girîng e. Rewişta
qerantiyê ya teqez (mutleq) diyar bûye û ev, di zagonên Hamûrabî de, bi
girîngiyeke dîrokî û nivîskî ne. Ji alyê din ve, di mîtolojiya Sumer de,
zagonên ol ku kesek nikare li dij derkeve, rêzikên xwe danîne holê. Ev di warê
koletiya çînî û cinsî de merhaleyeke gelekî mezin temsîl dike û rê li ber
sazîbûna wê vedike. Pêşî ji otorîteya teqez (mutleq) re vebûbû û bi
şêweyeke mîna xwedê bû. Jin kirin koleyên taybet û kerxaneyan, ev yek
kûrtir kirin û bi sazîbûn û zagonan payîdar kirin.
Dema olên pirxweda û pirxwedawend paş dikeve, di erdnîgarî û
çanda Rojhilata Navîn de, rê li ber dîroka olên yekxweda ku bi kalîtiya Hz.
Brahîm Xelîl sembolîze dikin, vedibe.
Piştî van nirxandinan, ez dixwazim bidim zanîn ku rola
sumeriyan bi temamî ne neyînî ye, heger ku ne bi zanistî be jî, îfadeyeke
sembolîk e ku rewişta bi zagon ya pêşveçûna bûyerên xwezayê
nîşan dide. Çawa ez fikra xwedê mîna pûtkirineke totemîk ya hêsan nabînim
û wiha nanirxînim, ez di wê baweriyê de me ku fikra xwedê ya ku mezin û asîmanî
dibe û çiqa diçe dibe yek, îfadeya sazûmana gerdûnî ye, divê were nirxandin ku
merhaleyke teoriya îzafetê ya pêş ya hoveber e ku ne zanistî ye, sembolîk
e. Divê bi girîngî bînim zimên ku esasê wê, têkiliyên çînî yên rola serdest
îfade dike. ëfadeya zanistî ya civak û cîhana hêzên xwezayî ku civak jî perçek
jê ye, timî di nava pêşveçûnê de ye. Şaristaniya Sumer, ev ligor
berjewendiyên çîna serdest bi pêşvebirina mîtolojî û ji wê kevneprestir
rêzikên olî yên bi hikmê mîsoger (qutebir) û di xeta dewletê ya fermî re dide
meşandin, her çiqas ku cîgeh (meqam) yên fermî van di bin navên
"şeytan", "sêrebend" û "sîmyavan" de
tawanbar bikin jî, di warê pêşveçûnên felsefê û zanînên zanistî de, rola
wanên ku hatine hermono kirin û berjewendiyên wan berevajkî hev, mezin e. Jibo
dahûrandina şaristaniyê ya rasteqînî, ev yek gelekî girîng e ku
pêşveçûnên herdu aliyên civakê yên mîtolojîk, olî, felsefî, û zanistî, bi
aliyên wan ên pêşverû û kevneperestî û bi rewişta wan ya pozberîtî li
ber çavan bigirin û bi nirxînin.
D- Di pêşveçûn û belavbûna dîrokî de
pirsgirêka rêbazî
Liser têkiliya wê ya bi mijara me re, ez girîng dibînim ku ji nav
rêbazên nêzîkaya dîrokê, yekê di warê tarîfkirinê de, binirxînim. Rêbazên ku
emê liser rawestin, ne berevajîtiya materyalîzma dîrokî û îdealîzmê ne. Ev
pozberiya rêbazan, derûna pêşveçûnê weke heyina wê nîşan nade. Ji
aliyê din ve, raveyên dîrokê yên di derbareyî pozberiya çîn û takekesê qehreman
de, ti agahiyan nade. Pirsgirêkeke din ku bi vê pirsgirêkê ve girêdayî,
têkiliya di navbera pêşveçûna civakî û dîrokê de ye. Dahûrandineke civakê
û şaristaniyê ya bê mejû yê çiqasî rast be? Gelek beşên civaknasiyê
(sosyolojî) bê mejû ne. Weke ku pêşveçûn ji nişkê ve çêbûbe tê berdan
û hemû nirxandinên, aborî, hiqûqî, siyasî û leşkerî liser vê têne
avakirin. Him jî ev yek bi navê zanistîtiyê tê kirin. Wekî din dema ku
pêşveçûnên civakî li demên dîrokê tên belavkirin û dabeş dibin, ew
neberbiçavî (nenêrbaran) û têkiliyên sar berdewam dikin, weke ku ji demê qutin
û di navbera wan de ti têkilî tinebin li ber çavan tê girtin. Her dem, an dema
berî xwe înkar dike an jî berevajî dike û jibo nêzîkbûnên xwe yên neberbiçav
(subjektîf), dike malzeme.
Di dawî de dîrokê jibo armancên xwe didaxînin wateyeke gelekî
teng. Her dema ku hatî ji dema din çi sitandiye yan çi dayiyê û ew dema din
nebe, gelo ew yê hebe yan nebe, pirsgirêka nirxandina vê yekê ya rasteqînî, îro
jî li ber me ye. Di vî babetî de, dibe ku rast be, çaxê ku dibêjin, 'têgihîna
dîroka zanistî hê di merhaleya çarlepka de ye'. Ez nirxandina nêzîkbûna xwe, ji
vî aliyê rexnegirî ve, raveker dibînim. Bi taybetî di demên agahdarbûna serkî
de, nêzîkbûnên pirtûkî-şematîk gelekî bimehzûr (bifikar e) in, encamên ku
ji rastiyê dûr kirine derandine holê
Dahûrandina dîrok û civakê yên bi reçeteyên di dest de amade,
civaknasên ku xwe herî bi zanistî berdidin jî, bi berpirsiyariyên mezin re, rû
bi rû dihêle. Dive mirov ji vê dersên mezin bigire ku nêzîkayiyên "reel
sosyalîst" yê bi îdeaya ku herî zanistî ne derketine holê, encamên weke
nêzîkayiyên dogmatîk-îdealîst bi xwe re anîne. Sedema di bin vê yekê de,
têgihîna eznavendparêz ku hê ji dema sumeran hatiye heta îro ye. Çi têgihîna ku
di tasdîqkirina saziya polîtîka heyî re derbas dibe, çiqas ku xwe bi zanistî jî
berde, dibe amûra meşrûkirina sazûmanê. Tişta ku tê çêkirin, ji ya ku
rahîbê Sumer çêdikir ne cuda ye. Jiberku bi piranî zanîna zanistî dihate
bikaranîn, ev hê xetertir e. Di serdema zanistî de, liser navê zanistê
sererastkirin (rotûşkirin), Pirolekirin (mubalexe) û piçûkdîtina
nêzîkayiyên mîtolojîk û olî, wêrankeriya (tehrîbat) gelekî zêdetir dide civakê.
Heger ol û mîtolojî efyon bin, zanistiya bi şewşandin jî xencereke ku
di dilê civakê de çikandiye. Xilasbûna ji bandora bêhişkeriya efyonê çiqas
hêsan be, dermankirina birîna xencerê ewqasî zor e.
Sedema bingehîn ya berfirehbûna sazûmana mijokatî û çewsandina ku
ji zanistê û teknîkê tê, ji rêbazên êşkenceyê zêdetir, bi çêkirin û
bikaranîna zanistê ve girêdayî ye. Zanist û nûnerên zanistê jî, ji vê
rewşê berpirsiyar in. Berpirsiyarbûna van ji berpirsiyarbûna rahîbên Sumer
ya wê demê gelekî bêhtir e. Di serdema me de mijarên weke, du şerên cîhanê
di serî de, di hemû şeran de, hejarî, qirêjbûna hawîrdor, newekheviya
cinsan, sawa (erjeng) teraza nukleer, zêdeyiya nefsan, harbûna teknolojiyê ûwd.
ku derketine holê de, ji berpirsiyariya leşkeran bêhtir, berpirsiyariya
rêbazên zanistê û nûnerên wê hene. Rahîbên zanistê rê li ber vê rewşê
vekirine. Zanîngehên di roja me de, bi awayekî ku ji perestgehên Sumer û yên
serdema navîn kevneperestir û ezperestir (egoîst) li hember serdemê ketine nava
neberpirsiyariyeke mezin. Ew timî serdemên seretayî û yên navîn tawanbar dikin
û xwe paqij dikin, vê jî bi aweya "rêbaza zanistî" pêktînin, lê ew av
wan paqij û zelal nake. Hemû hevberkirin didin nîşandan ku di sedsala 20an
de, tinekirin, êşkence, birçîbûn û nexweşiyên bi serê mirovan hatin,
ji tevahiya hemû sedsalên din bêhtir in. Heger ku bi rastî li hember dîrok û
civakê xwe berpirsiyar bibînin, pêdiviye ku rêzeyên (paradîgma) bingehîn yên serdema
me, rêbazên wan, berhemên ku derandine holê, şêweya zanistê û taybetî
sepandina wan, di rexnegiriyeke esasî re derbas bibin. Heger ku vê peywirê bi
awayekî serkeftî neyînin cîh, ji tawanbarî û darizandina ku ji çîna rahîb û
sêrebendan bêhtir xerabî nekirine rizgar nabin.
Jibo vê yekê, tişta ku di serî de were kirin ev e: rastkirina
nêzîkayiyên dîrokî û civakî û bi dersên wê yen bingehîn ve, bi encamên etîk û
exlaqî ve were girêdan. Berevajî vê yekê, sêrek an terîqateke ji rê derketî, li
qasî Çernobîl û Hîroşîma wê wêrankeriyê nake, êş û azarê nade,
sêrebendek an jî alimekî ol, ji alimekî zanistê ne xetertir e.
Ez dixwazim vê bibêjim: Li pişt pêşveçûnên ku wêranî û
êşê bi xwe re tîne, plan û bername yên liser maseya alimekî zanistê ku ji
nirxên mirûz (moral) qutbûyî, nizanibe ji kê re û jibo çi xizmetê dike, heye.
Li pişt vê jî, têgihîneke seqet a dîrok û civakê heye ku çewtîtiyên mezin,
bêpîvanî û bêdadiyan bi xwe re tîne. Heta ku zanist van pirsgirêkan çareser
neke, ji vê tawanbarkirina giran û rexnekirinê rizgar nabe. Lewre rasteqîniya
ku heye, rexneya mafedarî bi xwe ye.
Em pêşveçûna şaristanîtiyê bi Sumer ve û sumeriyan jî bi
çavkaniya civaka neolotîkê ve girêbidin, girîngiya wê ya dîrokî di ronahiya vê
rexnegiriyê re, wê çêtir diyar bibe. Lewre dîroka şaristaniyê bi Sumer
dest pêdike. Pêşveçûna Sumer jî, bi çiyayên ku Dîcle û Ferad ji wan dertê,
bi deştên biber û dayina xwezayê ye, bi pêla mezin û yekemîn ya civakî û
şoreşa gund û çandiniyê ye. Ji BZ bi 10 000an bê navber, digel ku xwe
da zuwakirin jî, di serî de şaristaniya Sumer û ya tevaya cîhanê xweyî
kiriye. Dayîka zayok ya şaristaniyê ye. Dera ku dîrokê -di warê nivîskî
de- dest pêkiriye, şixûlandina hêmana diyalektîkê ax û mirovên wê ne. Ez
vê mijarê ne ku ji ber dilînî û welatparêziya xwe dibêjim. Wisa were fêhmkirin
wê gelekî çewt be. Ez vê gelekî girîng dibînim, da jibo ku girêdana diyalektîkê
ya dîrokê di cîh û demê de, rast were damezrandin. Ez vê yekê ji ber, pêdiviyên
rexnegiriyê ku di roja me de hatine pêşvebirin û bi giştî tên pejirandin,
bi cîh bînim dikim. Evqas ku ez liser dahûrandina şaristaniyê radiwestim û
diçime ber bi destpêkê, ji ber girîngiya wê ya jiyanî ye. Lewre ev yek
xweş tê zanîn, dîrok û heyîna civakî ya ku destpêka wê rast neyê danîn, ti
caran rast nayê terîfkirin. Dîrok û civakeke ku rast neyê terîfkirin jî, wê
timî bibe cîhderka xeterî û qeyranan.
Heger çavkaniya dîrokê rast hatibe danîn, wî çaxî pirsa, 'weke
pirsgirêkeke din ku were ronîkirin, çavkanîyên din tinene, heger ku hebin
têkiliya di navbera wan de çawa ye?' Girîngiya xwe diderîne holê. Di vî derbarî
de, çewtîtiya xeternak (vehîm) ku tê kirin, şêweyên civakî weke ku qeder
bin, bi îfadeya pêşveçûna şematîk ya mecbûrî tînine holê. Di vî
babetî de, di navbera materyalîzma diyalektîka Marks û îdealîzma diyalektîka
Hegel de ti cudahiyên zêde tinene. Bêşik, di warê şîrovekirina
rasteqînî ya dîroke de, têgihînên rêbaza Marks û Hegele gelekî girîng in. Evan
hê ji windakirina derbasdariya (muteber) xwe dûr in. Ji ber vê yekê, di
derandina holê ya rastiyên berbiçav yên dîrok û civakê de, pêdivî ye ev herdu
rêbaz werin perpirsiyarkirin. Ligor rêbazê, berbiçavî ketiye plana duyemîn yan
jî bi alîkariya wê ya bi rêbazê re, bi nirx bûye. Bi hatina ber bi sedsala
20an, zanyarên zanistê rastiya sereke diavêjin aliyekî û bi hemû awayî
berbiçaviyê dikin "şaxa zanistiyê", an jî gotine "ne mijara
zanistiyê ye" û avêtina plana duyemîn. Vê yekê ew zanyarên zanistê kirine
rewşa "bawerhişkên zanistiyê". Ev jî dide nîşandan ku
zanyarên zanistê û zanîngeh ji rola perestgeh û rahîban derneketine. Ez
dixwazim vê jî bînim zimên, heger eznavendpereziya dema me di asta takekesiyê
de were derbaskirin jî, lêbelê di asta sazîbûnî de ji serdema navîn ne
pêştir e, di gelek waran de jê paştir e, ji aliyê exlaqê civakî ve jî
gelekî xeter e.
"Sosyalîzma zanistî" ku xwe parêzkarê kedê û nûnerê
wekheviyê, herwiha xwe bidad û xwediyê nêzîkaya zanistî dide nîşandan, hê
ji vî navî gelekî dûr e. Çespana (îsbat) vê yekê, ketina "reel
sosyalîzmê" ya nava bê exlaqî û bêdadiyê ye. Bêşik ev rewş, heyf
hilanîna li hember nenêzîkbûna rast û dadiyane ya li dîrok û civakê ye. Ez vê
nêrînê rast dibînim: Dîrok û civak organîzmayên zindî ne. Yê bersivê bidin wanê
ku şîroveyên çewt û înkara wan bikin, çi zû û çi derng, yê şeqamên ku
maf dikin li rûçimê wan bixin. Proje û bernameyên civakî ku bi şemayên
neberbiçav û bi nêrînên çewt yên dîrokî tên bikaranîn, encamên xwe yên
biêş, di tevgerên "reel sosyalîzm", "reel faşîzm"
ûwd. di gelek tevgerên civakî û sazîbûnên dewletê de nîşan dane.
Tişta ku bingeh ne xweşik ava bûbe, rastkirinan di cîh û demê de
pêkneyîne, ligor naveroka xwe yê têkbiçe. Rastiya vê rêzikê, ji hemû serdeman
bêhtir, di serdema me de xuya kiriye.
Çavkaniyên din yên ku dîrokê xweyî dikin, cur bi cur in. Giraniya
hêza wan ji hev cuda ne. Li vir pirsgirêka esasî, herka çavkaniya sereke ye,
hêza wê ya xweyîkirinê û kaşkirinê (xiriqandin) ye. Çem û golên piçûk,
zêde bikêr nayên. Encex ew di coheke (kanal) sereke de bigihîjin hev û wergerin
bendavê, êdî yê wergerine enerjiyeke ku werine bikaranîn. Pirsgirêkeke dîrokê
jî wiha heye ku bibe çemekî sereke. Pêşveçûna dîrokî, bi serê xwe ne tenê
çem û gol in. Dîrokên wiha jî hene. Lêbelê rastiyeke din jî heye ku çavkaniya
sereke, zorê li çavkaniyên din dike, tevlî xwe dike û xweyî dike yan jî wan bi
tenê dihêle û zuwa dike. Çemê sereke yê herika dîrokî, xwe ji gelek çeman xweyî
kiriye û hatiye heta îro. Di demên borî de, herçiqas ku li geravan qelibî be û
hinekî rawestiya be jî, dîsa mezin bûye û bilez herikiye. Li vir peywira
dîrokzaniyê ev e ku bide çespandin, bê di vê herikînê de kîjan civakê, li
kûderê û çawa tevkariyek kiriyê. Mayina li derî dîrokê jî, bi vê rêbazê
hesantir yê were çespandin. Nîqaşa, gelo pêşveçûn mîna xeteke rast an
jî mîna xelqeyên pêçokeyî (helezonî), çiqas ku girîng be jî, jibo rêbazê di
plana duyemîn de ye.
Ev diyar e ku ev nêzîkayiya me, bi mirovheziyeke (hûmanîzm) kûr ve
girêdayî ye. Divê ev yek xweş were zanîn ku civakên xwe herî neteweperest
berdidin jî, xwe bi awayekî zêde bi dîrokê xweyî kirine. Mînaka vê ya tîpîk,
civaka cihûya ye. Ev civaka ku di dîrokê de, herî neteweperest e, xwe bilind û
di rewşeke cuda de digire, civakeke ku ji çavkaniyên dîrokê ji hemû kesî
bêhtir xwe xweyî kiriye. Li qasî ku Cihûyan Ji Sumer a mezin, Misrê, Fenîke,
Grek, Roma, Ewrûpa û DYA (Dewletên Yekbûyî ya Amerîka) bêhtir xwe bi dîrokê bi
xweyî kirine, dîsa civaka ku bi hişmendî tevlî bûye û pêdiviyên xweyîbûnê
bi cîh anîne, Cihû ne. Di vî babetî de, dîroka cihûyan xwedî şens e ku
giştî û taybetî di nava hev de nîşan daye. Rola rewşenbîrên bi
eslê xwe cihû ku li tevayî cîhanê xwedî cîhekî mezin in, bi vê tevlîbûna dîrokî
û hişmendiya wê ve girêdayî ye. Hêza civaka Cihû, çavkaniya xwe ji van
rastiyan digire.
Encameke din ya nêzîkaya min ev e ku bi rastiya xwe re, nirxên ku
mafedarî bin wergire. Herçiqas ku dîrok yekbûnî be jî, di nava vê yekbûniyê de,
her perçekî nirxekî xwe heye. Nirxê civakeke herî biçûk û yê takaksakî jî
qîmetekî xwe heye. Çawa dîrok di civakê de, civak jî di dîrokê de diyar dibe,
takekes di civakê de û civak jî di takekes de diyar dibe. Ez vê yekê di nirxê
baweriya zanistî de dibînim, weke îfadeya ku rêbaza diyalektîke li dîrokê were
sepandin, encama bingehîn ku materyalîzma dîrokî yê bi gihiyê ev formûl e.
Ez vê yekê girîng dibînim ku van pirsgirêkên rêbazî, di beşên
têkildar de bi berfirehî li ber çavan raxînim.
E- Dema belavbûn û gihîştina şaristaniya koledar
Dema ku Sumer di warê hilberîna aborî de, biberiyeke (berdar)
bêhempa xwe çespand, jibo ku derbasî rewşa civaka bilind bibe jî çespan bi
dest xist. Biberiya serdest ya di warê hilberînê de, vê dawiyê jibo hemû
şaristaniyan dibe pîvana bernîşana hêzê. Civakên biber (berdar)
civakên bi hêz in, herwiha bûyera medûcezîr (rabûnûdanîn) ya kêşan û
belavbûnê, rewşa navendî derdixe rastê. Ev serdestiya Sumer, di warê dexlê
anku genim û ceh de, tê hesabkirin ku ji yekê heştê dida. Ev hebûn bi xwe
jî nîşan dide, bê ligor dema xwe çawa xwedî bandor û hêzeke belavbûnê bûn.
Bidestxistina berxwarina zêde, gelek cîhên pîşekarî û bazirganî îstîhdam
dikin, li dor perestgehên ku navenda hilberînê ne, bajarvanî û şoreşa
bajarî pêktê. Vê pêvajoya ku li deşta Mezopotamya jêr destpêkir, rê li ber
pêşveçûneke tûnd ya civakî, him çînî, him bajarî him jî nasnameya pevrayî
siyasî ya serdest ku di dahênandina rêxistîbûna bi şêweya dewletê,
vekiriye. Ev tê wateya şoreşeke siyasî. Nirxên berhevbûyî, rê li ber
pirsgirêkên ewlekarî vekir, pêdiviya amûrên perastin û yên êrîşê derkete
holê, di vê demê de mecbûriya teknîkên şer derdikeve holê. Teknolojiya
tevirê ji tûnc, halet û bivir ku berê di warê çandinî de, tevkariyeke mezin
kiribû, rê da teknolojiya şer. Çekên ji tûnc, mîna serdestiya atoma
îroyîn, hêzeke mezin bi xwe re anîbû. Herwiha, êdî di warê hêza çekdarî de jî,
ti cvivakên ku li hember civaka Sumer rawestin tinebûn.
Bi ser vê serdestiya duyemîn de, em sazûmana dewletê ku
rêxistineke gelekî pêşketî û hêza perstgehê jî biservebikin, emê careke
din hêza ku dîrok daye destpêkirin, bi xalên sereke terîf bikin. Ev sazûmaneke
wisa ye ku ne bi tenê hilberînê dike û xwe diparêze, bi hêzeke bêhempa belav jî
dibe. Di kesayetiya damezrînerê (sazgêr) xanedaniya Akad Sargon de, em vê yekê
dibînin û xweş fêhm dikin ku di dîrokê de yekem car, çawa bi plan û armanc
wergeriyaye emperyalîzmê. Serdema emperyalîzmê ya sazûmana civaka koledar,
destpêdike. Em dikarin bibêjin ev, di dîrokê de bûyera medûcezîr anku merhaleya
belevbûn û lidijrabûnê ya yekemîn e. Rola Sargon, dikare were nirxandin ku wî,
dewlet-bajarên Sumer yên ji hev perçebûyî û pozberî hev, kirin yek û hêza xwe
da belavbûna derveyî. Hêzên emperyalîst yên vê dawiyê, ev mînak ji xwe re kirin
rê û tekûztir domandin. Herwiha ne tenê bi helatina şaristaniyê û sazîbûna
wê, em di warê şêweya sazûmana belavbûnê de jî, deyndarê Sumer in. Heger
ku em salên navbera BZ 4000- 2500an weke zayîn û sazîbûna Sumer bibînin, emê li
rastî pêvajoya emperyalîzm û mêtingehkariya wan werin ku piştî salên BZ
2500an heta weke niha jî tê lêkolînkirin û rastiya wê tê fêhmkirin.
Em dikarin mantiqa vê pêvajoyê di bin van xalên jêr de birêzînin:
a- Belavbûn, ji ber hilberîna zêde ye. Zêdeyiya daringên çêkirinê
(îmalat) û daringa xam (madeya xam), pêdiviya bazareke mezin derande holê.
Dayin û standina bazarê, yekem car bi sazî dibe û pêşdikeve. Çîna
bazirganiyê dibe pêşenga belavbûnê û di dîrokê de roleke mezin dilîze.
b- Pêşketina teknîka çekên ji tûnc û hilberîna wan ya zêde,
rê li ber zayîna hêzek leşkerên profesyonel vedike û bi rêxistinî re, bi
sazûmanê re dikevin pêvajoya belavbûnê. Bi plan û berfirehî dema xenîmetê
destpêdike. Yekem car nijada mirov, bi plan, bi armanca xenîmet û kolekirinê,
li tinekirina yên ji nijada xwe digere.Ev mijar ji ber vê yekê girîng e, di
sazûmana hemû ajalan de, em nabin şahid ku cureyek ajal hemcinsê xwe tine
kiribe. Wekî din, tinekirineke bi plan û rêxistin qet tine. Yekem car nijada
mirov vê yekê bikartîne. Ev yek bi civaka bi çîn re pêşdikeve. Di civaka
neolîtîk de ku çînçînîbûn pêşneketibû û serdemên berî de, tiştekî
wiha nayê dîtin. Yamyamtî bixwe jî, hatiya çespandin ku gelekî bisînor û bi
pêdiviya armanceke pîroz, şêweya îbadetekê ye. Bikaranîneke bi vê
şêweyê ya hîkarîker, rêzika "kuştina qeran e", ev
şêweya pêkanînê ku temsîla xwedayî ya zayîn û mirina demsalî, vê dawiyê bi
qurbankirina zarok û xizimên xwe hatiye berdewamkirin. Hêrîşên bi plan, bi
armanca talanê û tinekirinê, ji aliyê çîna serdest û mijok ve tê pêşêxistin,
sazîkirin û weke ku çalakiya normal ya dîrokî be, tê meşrûkirin. Vê
dawiyê, çalakiya qehremanî ji aliyê ola serdest û gerdîş (tore) ve tê
pîrozkirin, wateyeke mafedarî distîne û dibe destan. Çîneke civakê, vê dike
armanca xwe ya bingehîn. Hildide pîleya pîşeyekî. Herwiha serdema
"Mirov kurmê mirov e" dest pêdike. Divê ku çavkaniya naletîbûnê, di
vê pêşveçûnê de were dîtin. Lewre destana Sumer ya herî girîng,
"Naletbûna Agade" bi rûxandina bajarê pîroz Nîppûr ve girêdayî ye.
c- Pozberiya dewlet-bajarên piçûk a navxweyî, rê li ber vê
pêvajoyê vedike, mezinbûna pêdiviyan, wan mecbûrî emperyalîstîtiyê dike.
Civakên komunvan yên berê jî, bi gelek aliyan de belavdibin, lê ev belavbûn ne
bi armanca talankirinê û ne jibo hikimkirinê ye. Ev jibo pêdiviyên xwezayî û
girêdana wan a bi jiyana di rex hev û din de ye, ji emperyalîzma koledar,
talankirina wê û mêtingehkirina wê gelekî cuda ye. Bi kinayî em bi bêjin, çîna
serdest a mijok ku di nava xwe de kete tengasiyan, jibo ku vê tengasiyê ji ser
xwe bavêje û hinek qezencan bike, berê çewsandinên nav xwe ku polîtîka wan ya
bingehîn bû, da derve .
d- Ev hersê sedemên bingehîn, bi belavbûna ku rêzika bingehîn ya
şaristaniya biçîn e, xwe mezin dike û werdigere rasteqîniya xwejiyandinê.
Ev şêweya bi vî rengî, taybetiyeke di xwezaya şaristaniyê de. Ligor
armancên belavbûnê, gelek şêweyên wê yên cur bi cur hene. Digel bi armanca
talankirina ji nişkê ve, daxwaza wan ew bû ku çavkaniyên daringên xam yên
stratejîk, hesin û sifir têxin bin kontrola xwe, ji aliyê din ve mêhtingehên
bazirganiyê û bajarên nû ava bikin. Dîsa belavbûna bazirganî, jibo
bidestxistina daringên xam û firotina daringên çêkirî û jibo damezrandina
perestgehên weke yên xwe, herwiha belavbûna olî û bîrdoziyî. Ligor taybetiyên
cîhên ku lê belavdibûn, an timî li wira niştecîh dibûn anku mayina payider
bû, an jî jibo demekê, anku çendemî diman. Di mayina payidar de, êdî ew herêm
bi tevgerî û jiyaneke pevrayî, werdigeriyane qadên şaristaniyê yên nû.
1- Şaristaniya Misrê: Piştî Sumeriyan, yek ji civaka
koledar ku derkete holê, şaristaniya Misir-Nîlê ye. Dema ku em vê
şaristaniyê dinirxînin, girêdana wê bi neolîtîka Afrîka Bakur ve nayê
çespandin, belavî û resenîtiya (orîjînalîte) wê nayê dîtin. ëhtîmal e ku dema
gihîştina şoreşa çandinî ya Heyva Berhemdar, çawa li hemû deran
belav bûbe, BZ di salên 6000an de gihabe vira jî. Ev nirxandin ji aliyê
kronolojîk ve jî, ne dûrî mantiqê belavbûnê ye. Lewe (alûwyon) yên Nîlê yên
gelekî berhemdar, derfetê didin şoreşeke wiha ya bajêr. Lê dîsa di
reseniya wê de, dewsên şoreşa bajêr ya Sumer tê dîtin. Lêbelê
berhemdariya zêde, bi pêvajoyeke xunaftinê (xwemalîkirin) heyina xwe ya resen
diderînine holê. Têkiliyên zû yên bi çanda neolîtîk re û xunaftina bilezê,
Misir kire civakeke bi çîn û resene ya şaristanî. Lêbelê ev jî rastiyeke
ku şoreşa çandinî ya Heyva Berhemdar û şoreşa bajêr ya
Sumer nebûna, şaristaniya Misrê bi serê xwe dernedikete holê. Çawa bêyî
Nîlê şaristaniya Misrê neyê hizirîn, bêyî Heyva Berhemdar û
şoreşa gund û bajêr ya Sumer jî, berhemdariya Nîlê û şaristaniya
Misrê nayê hizirîn. Di vî babetî de çespîna herî girîng, mercên erdnîgarî û
avhewaya derdora Nîlê ye ku bi serê xwe derfetê nade şoreşa çandiniya
neolîtîk yên ajal û rîwekan (nebat). Li Misrê mercên şoreşa çandinî
yên resen tine ne. Heger ku hebana, ji ber mercên ku nayên guhertin, geliyê
Nîlê hê ji zû de yê bûbana cîhê şoreşa çandinî û bajêr, yê ne
piştî Mezopotamya, berî wê di vî warî de pêşbiketa. Rola Nîlê ya
esasî ji taybetiya avdana wê û axa biber (berhemdar) derdikeve holê. Dema ku
teknolojiya çandinî bidest xist, di warê şaristaniya resen de gavên mezin
avêt.
Şaristaniya Misrê BZ ji salên 3000an dest pêdike û heta serê
zayînê bê guherîn berdewam dike. Di warê geometrî, avahîsaz (qesirbend) û
nivîsê de, pêşveçûnên ji Sumer cuda pêkanîne. Di warê avahîsazî de wisa
pêşketine, encex bi Roma re werin hevberkirin. Barkêşiya bi
keştiyên bayê gelekî pêşveçûye. Hesabên sal û demsalan yên bi
stêrkan, sererestirin. Digel ku sazîbûna dewletê bêhtir navendî ye, derfetê
zêde nade dewlet-bajaran. Dabeşîneke rêvebiriyê ya bi şêweya eyaletan
heye. Misir jî weke Sumer ji aliyê sîh xanedanên ku bi awayekî demên zû, navîn
û dereng, hatiye birêvebirin. Pêşî giraniye rahîban heye, lê duv re bi
qeranên rahîb serdest bûye. Têgihîna xweda-qeran serdest e. Mîtolojî ligor ya
Sumer lawaztir e û bi sînor pêşveçûye. Li vir navendeke xwedayî tê holê ku
nêzîkî sêbareya bav, dayîk û law e. Xwe mîna şewqa sazûmana ezmên ya liser
rûyê erdê nîşan dide. Di vî bingehî de, serdestiyeke bîrdoziyî ya bi hêz
dadimezrîne. Ji ber vê çavkaniyê, kevneşopiya rahîbên Misrê, heta weke îro
bi hêzeke xurt dijî. Hewldanên mêtingehkirina emperyalî, bisînor dimîne.
Têkiliyên bazirganî yên bi Girît-Fenîke re, bandorê li pêşveçûna
şaristaniya binî dike. Misir di xweyîkirina çemê şaristaniyê de rola
robarekî dibîne. Lê dîsa jî di pêşveçûna xeta şaristaniya koledarî
de, ji BZ 3000an heta bi serê zayînê, xwedî pareke sereke ye. Rola
şaristaniya Grek ku şaristaniya Roma xweyîkirî, ji çavan dûr nayê
girtin. Digel ku Misrê, Afrîka ji şaristaniyê re venekiriye jî, lê bazirganî
heta bi nava wê pêşvebiriye. Di hêla bazirganiya keştiyên bayê yên li
Nîlê, Derya Sor û Derya Spî, rola şaristaniya Misrê gelek e.
Misir di sêwirana (tasarim) mîtolojiyê de, ligor Sumeriyan
paşketiye, lê di pêşveçûna olên yekxweda de, cîhekî girîng digire.
Digel ku ceribandina olê yekxweda destpêkirine, ev yek bisînor maye. Çîna
rahibên Misrê, bi rola xwe ya perwerdeyiya bihêz, bûye navenda gihîştina
kadroyên mîtolojî û ola Grekiyan. Rahîb û pêşengên feylesofên Grek, heta
BZ sedsala 5an qûtê xwe ji perwerdeya Misir û Babîlê wergirtine. Di warê
pêşveçûna şaristaniya koledarî de, him ji pêşveçûna zû û resen,
him jî, ji mezinahiya xwe ve, piştî Sumer di rêza duyemîn de ye. Di
xweyîkirina sazûmanê de berdar û domdar e. Di warê bikaranîna koledariyê de, ewqasî
bi pêşveçûne, bi taybetî di avakirina pîramîdan (ehram) de, keda koleyan
bi awayekî erjeng hîkarîker e, bi vî awayî cesaret dane gelek împeretoriyên
mîna Roma jî. Despotîzma (zordestî) Rojhilata Navîn ku hê jî bi hêzeke mezin e,
ji mîrateyên sazûmana civakî ya Misrê tê. Çiqas ku koletî bi awayekî kûrahî bi
rêk û pêk kirine, ewqas jî desthilatiya (otorîte) siyasî û olî bi hêz û tekûz
kirine. Di dîrokê de, helatin û pêşveçûna koletiyê bi Sumer destpêkiriye
lê gihîştin û domandina wê bi Misrê pêkhatiye.
2- Şaristaniya Harapa û Mohanjadaro ya li Geliyê Pencab û
ëndûsa Hindê: BZ di salên 2500an de, vederbûna şaristeniyeke bişeml,
weke ku ji erdê bide der, derkete holê. Ev şaristanî dişibe
şaristaniya Misrê ya vederkirî. Hatiye çespandin ku di warê nivîs û
qesirbendiyê de, pêşveçûneke bisînor pêkaniye. Tê texmînkirin ku girêdana
vê şaristaniyê bi şaristaniya Sumer re, bi pêwana okyanûsa Hindê
çêbûye. Dibe ku BZ di salên
5000an de, di ser ëranê re bi şêweyên neolîtîk re têkildar
bûbe, lêbelê ji şoreşa çandinî zêdetir, mîna mêhtingeheke Sumer ya
bazirganî pêşketibe. BZ di salên 2000an de, tê ferzkirin ku ev
şaristanî ji ber mehteşiyeke mezin, qeyraneke mezin derbasdike, li derî
dîrokê dimîne û vedimire. Li qasî şaristaniya Misrê, resen nebûye û
berdewam nekiriye.
Şaristaniya Hindê BZ ji salên 1000an pêde, bi saya
niştecîhbûna komên Aryen, resenî û berdewamiya xwe pêktîne.
3- Şaristaniya Çînê: Hevnasîna Çînê ya li rojhilatê Asya, bi
serdema neolîtîk ya bi Heyva Berhemdar girêdayî re, BZ di salên 4000an de
çêbûye. Di şoreşa çandinî de, ti pêşveçûnên wê yên navxweyî
nayên dîtin. Çemê Zer, bi berdarî (berhemdar) û rêkûpêkbûna avdaniya xwe, rola
Çemê Nîla Misrê dileyize. Erdnîgarî û avhewa wê, ji bilî avdanê bikêrî
çandiniya rîwekên çandî tê. BZ di salên 1500an de, ëmperetoriyeke koledar ya
bihêz, liser civakeke biçîn ya pêşveçûyî tê avakirin û li qasî xanedaniyên
Misrê bi navendparêziyeke hişk pêşvediçe. Mîna şaristaniya Hindê
qetandinek tê de çênabe. Gelek merhaleyên perçebûnê û navendîbûnê derbasdike û
digihe heta dema îroyîn. Ti tevkariyên wê yên resen jibo şaristaniyê ne
hatine çespandin, lê bi awayekî resen xwe xweyîkirin domandiye. Di dema Roma
de, serê zayînê, bi awayekî herikîn tevlî çemê şaristaniyê dibe. Dema ku
Asya û Ewrûpa liser xeta şaristaniyê dibin yek, gelek şaristaniyên
civakî yên hûr û gir tevlî çemê sereke dibin. Çemê sereke mezin dibe û
bilezdibe. Hêzên civakî ku ji bakur û başûr di herikin ber bi xeta herêmên
Okyanûsa Atlas û Okyanûsa Mezin, taybetiyên vê xetê dikişînine seresazî û
binesaziyên xwe, ji xwe jî hinek rengan tevlî dikin û alîkariyê didin dîroka
dewlemend. Wateya rastiya Rêya Hevrîşim ya efsanewî, ji leyistika rola wê
ya di vê dewlemendiyê de tê.
Di warê dabeşbûna şaristaniyê ya li parzemînan de,
hevnasîna BZ di 3 000 salan de bi neolîtîkê re û BZ di sedsala 5 an de
derbasbûyina şoreşa bajêr, para Emrîka ketiye. Parzemîna ku di nava
xwe de, pêşveçûneke bi sînor pêkaniye, rola xwe ya di cîhanê de, piştî
ku ji alyê kapîtalîzma Ewrûpa ve hatiye mêtingehkirin, gelekî bi derengî û di
sedsala 20an de, bi pêşevaniya DEY (Dewletên Emrîka Yekbûyî) leyîstiye.
4- Di balavbûna şaristaniya Sumer û lidijderketina wê de,
pêşveçûnên balkêş li herêmên cîranê wê pêktên. Li rojhilat û bakurê
wê Horrît ên ji koka Aryen, li başûr û rojavayê wê komên Amorît ên ji koka
Semîtîk, li hember hêz û dewlemendiya Sumer a di nîvê wan de, ketine nava liv û
lebatên mezin. Jiyana wan a bêdengî, sazûmana çandinî ya niştecihîya
gundîtî û sazûmana şivantî ya koçberî, di nava hejîneke gewre de ne.
Civakên Aryen, nikarin ji ajaldarî û çandiniya ku bi kûrahî dijîn, derbasbibin.
Ji mêj de, Sumeriyan ev serdestî bi dest xistine. Civakên Amorît ên şivan,
ji çandinî û jiyana bajêr gelekî dûr in, di mercên çolê yên giran de, bi
zêdebûna carcaran mehteşiyê, jiyaneke bi zor û zehmetî dibûrînin. Li ber
serê wan bihiştek berfireh dibe. An yê bibine koleyên xizmetkar an jî yê
bibine dagirkerên fetihker ku qedera xwe bi leyîzin. Li rojavatir
şaristaniya Misrê jî, bi pêşveçûnên bi vî rengî re, rû bi rû ye.
Ezmûna şaristaniyê, an li hember barbariyê yê qezenc bike û belav bibe an
jî yê bi xeniqe û vemire. Dîrok li hemberî kêliyên xeternak ên pêvajoya
diyalektîkê ya diyarker e. Pêvajoya ku Sumer daye destpêkirin jî, bi livên van
koman ve girêdayiye. Lêbelê dema ku ew serdestbû, cudahî nakokiyan diderîne
holê.
BZ di salên 2500an de, dema ku gihan sînorên xwezayî yên
bajarbûyinê û şerê berberî (rekabet) û xwedaniyê (mulkiyet) dijwar bû,
Xanedaniya Sargon ya ji koka Semîtîk ji navê derket, nakokî bi darê zorê
çewsand û seferberiya derveyî ji xwe re kire polîtîka bingehîn. Taybetiya
Sargon ev e, ber bi derve de çûna xwe ya carcaran ku weke qehremaniyekê,
-destana Gilgamêş di derbarê van çûnan de ye- ji bûyera yekanî derdixe,
dike pêvajoya belavbûneke bi plan û mêhtingehkirinê. Serdestiyeke bazirganî li
çar aliyan, bi rêyên deryayî, bejî û çemen destpêdike. Ev pêvajo di nivîstekan
(kîtabe) de, bi awayekî şanazî tê ravekirin. BZ di navbera salên 2500 û
2000an de mêhtingehên bazirganî, ji rojhilatê Derya Spî heta bi Derya Reş,
ji nava ëranê heta bi girav û peravên Kendava Basrayê, mîna aşîtê
belavbûne. Fenîkeyên li rojhilata Derya Spî, Hîtîtiyên li navenda Anatolyayê,
Mîtaniyên li Mezopotamya jorîn û navîn û Elamiyên li ëranê li zaxrosên
rojhilat, piştî sepandina mêtingehkirna seretayî, resene dibin û bi
berxwadanên ku xwîn rijandine, dibin xwedî hêzên siyasî û dewlet. Eynî weke
piştî şerên berxwedanê yên li hember pêvajoya mêhtingehkirina
kapîtalîzmê, çêbûna dewletên cîgeyî û federasyonan. Bi hêzbûna mêhtingehkeriya
emperyalîst ya Sumer û hebûnên cîgeyî yên di bandora vê de mabûn re, pêvajoya
dîrokê ya nû rê li ber gelek pêşveçûnan vedike. Taybetiya vê demê ya tîpîk
ev e ku bi xûnifandin û resenebûn digihine civaka biçîn, him jî bi şerê
piştî berberiya (rekabet) zêde, weke dewletên piçûk yên cîgeyî derdikevin
sehneya dîrokê.
Digel serdestiya mêhtingehkirina Sumer ya BZ di navbera salên 2500
û 2000an de, tê dîtin ku piştî salên BZ 2000an, bi giranî heyînên siyasî
yên li dor mêhtingehan bi hêz dibin û demeke nû vedikin. Ev dema ku ji BZ
2000an heta bi BZ sedsala 5an berdewamkirî, di dîroka Rojhilata navîn de xwedî
wateyeke mezin e. Ev yek dabaşa xeberdanêye ku van heyînên siyasî, bi
hindakayî li qasî Sumera klasîk û Misrê tevkarî kirine û rê li ber
pêşveçûnan vekirine. Ev yek tê wê wateyê ku sazûmana koledar, weke qederek
be li serê mirovatêyê dibe bela û dema xwe ya herî gihîştî dijî. Herwiha
dive ku ev pêvajoya nû ya şaristaniya koledar, bi her awayî were
dahûrandin.
F- Serdema dewlet bajarên koledar yên
Rojhilata Navîn
Piştî ku sazûmanên koledar yên Sumer û Misrê, qenc bi sazî
bûn û payidariya xwe dan çespandin, êdî weke hemû sazûmanên civakî yên serdest,
ji pêdiviya wan ya xwezayî ew jî dikevin pêvajoya belavbûnê. Civakên qebîle yên
ku bi çandinî û şivantî debara xwe dikin, bi têkilî û bandora van re,
jiyana wan ya azad tê sînorkirin. Serdem tê guhertin. Qebîleyên çandinî û
şivan ku ji BZ 10 000 salan ve derketibûn holê, li hember vê hîkariyê
(bandor), bi du vebijarkan (alternatîf) dibizivîn: Qismên ku zêde dibin û hejar
in, li derdorên bajarên herdu şaristaniyan niştecîh dibin ku evder
jibo wan çavakaniya kar û xebatê ne. Bi rastî jî pêvajoyeke wiha di nivîstekan
de jî derbas dibe ku wê demê hatiye jiyandin. Ji Tewrat û gelek nivîsên Babîl
tê fêhmkirin ku li Misrê komên semîtîk û îbraniyan, li Sumer jî komên aryen û
kassîtan, di kar û barê wiha de, bi jiyaneke nîvazad xebitîne. Eynî weke
gundiyên îro ku diherikine metopolan û bi awayekî nîvazad kar dikin. Yên din ku
dimînin, bi giranî giregirên qebîleyan û qismên ku biîmtiyaz, mîna xelqeyên
herdu hêzên navendî,di warê serdestiya cigehî de sift dibin, dibine bajarvanî û
bersiva vê hîkarîkariyê didin. Di serî de mîna bazirganên kompredor ku bi
navendên emperyalîzma koledar ve girêdayî, rolê dileyîzin, duv re modela
navendî dişopînin û dikevin rewşa dewlet-bajaran.
Ev mîsoger e ku ev pêvajo, ji BZ 2000 salan pêde bi tempoyeke ku
zêde dibe, hatiye jiyandin. Pêşevanên dewlet-bajaran û niştecîhbûnên
yekemîn ev in: Li peravên rojhilatî Derya Spî Bîblos û ógarît, li bakurî Suriye
yan jî Mezopotamya Navîn Karkamiş, Samsat, Ebla, Ruha, Haran û Marî, li
navenda Anatolya Hattûşaş, Kaneş û li rojhilatî Zaxrosan Elam.
Di serdema neolîtîk de, jiberku herêmên niştecîhbûnê bi
giranî jibo çandiniyê bûn, ji gundîtiyê derbas nedibûn. Lêbelê ev herêmên nû
yên niştecîhbûnê, jiberku li herêmên neqebên stratêjîk weke qadên
bazirganiyê û çêkirinê kar didîtin, bilez bûne bajarok û çiqas ku çû bûne
bajar. Daringa ku herî bêhtir lê dihat pirsîn, keresteyên serwîzad (sedar) û
cewhera madenê ku li Libnan û çiyayên Toros bûn. Ligel vanan, raçandin û
kûzikkerî (dîzik) û gelek hilberînên pîşekarî, jibo bazirganiya derveyî
têne çêkirin. Jibo bazar û bihevguhertinê dirav dikeve navberê (dewrê), sazûmaneke
nivîsarî heta bi nameyên bazirganî derdikevin holê, taybet li bajarên Fenîke bi
awayekî hesan û bikêrhatî tê bikaranîn. Hêza şaristaniyê ya di warê dirav,
bazar û nivîsê de, zêde dibe. Di dîrokê de çîna navîn, mîna gewdeyê civaka
çînçînî di rewşa çêbûnê de ye. Dema ku em, qeralên rahîb yên li perestgeh
û navendên rêvebiriyê bi burokrasiyê re û giregirên qebîleyan ku bi van ve
girêdayî mîna çîneke raser binirxînin, bazirgan û pîşekarên ku çiqa diçe
serbixwe dibin çîna navîn û yên herî zêde ku giradanên qebîletî winda kirine
çîna kole diderînine holê. Bêşik ev çînçînîbûna nû ne zelal e û ji hev
nehatiye raqetandin. Lêbelê diyar e ku di çêbûna çalakiyên dîrokî de, zemîneke
civakî ya daringî (madî), jibo berjewendiyên çînan dihile.
Di vê merhaleyê de, pirsgirêka dîrokê ya bingehîn ku pêdivî ye
were dahûrandin, bûyera konfederasyona qebîleyan ku weke merhaleya pêş ya
dewlet-bajar tê nirxandin e. Ev merhale berî şaristaniyê, di hemû civakên
qebîleyan yên pêşketî ku xisimên hev de, derketiye holê. Tê fêhmkirin ku
du sedemên girîng di vê de rol lîstine: Pêdiviya yekbûnê xwe nîşan dide ku
weke nelihevkirinên di nava dewlet-bajaran de, pozberî û nelihevkirinên di
navbera qebîleyan de berteref bikin, hê bêhtir xwe li hember hêrîşên hêzên
şaristaniyê biparêzin û jibo berjewendiyên xwe qezencan bi dest bixin. Yek
dikare bibêje ku ev jibo dewletbûnê merhaleya pêşek e. Ev
şêwedarbûniyeke (formasyon) demborîn e. Hê li navenda bajarekî
artêşeke siftbûyî tine. Burokrasî û perestgeha xwe saz nekiriye. Çîna navîn
ne afirandî ye. Li hember gef û guran her kêlî dikare ji hev tertûbela bibe.
Navekî din yê vê merhaleyê di dîrokê de, serdema lehengiyê ye. Berî dewleta
koledar were damezrandin bi hindikî, ev dem ji aliyê Sumer û Misrê ve BZ di
salên 3000an de, di merhaleya ku sazûmana koledarî gihîştî de, ji aliyê
Hurrî û Hîtîtiyên ji koka Aryen ve BZ di salên 2500an û 2000an de, ji aliyê
Kenanî û Amorîtên ji koka Semîtîk ve BZ di salên 2000an û 1000an de hatiye
jiyandin. Merhaleya pêşek ya sazûmana koledariya Greko-Romen, Hindê û Çînê
BZ di salên 1500an û 1000an de, bi hêz û bandor hatiye jiyandin.
Pêdiviya têgihîneke (serwextiyeke) bi kûrahî, jibo dema
federasyonên qebîleyan heye. Bi hêzbûna eşîr û qebîleyên li erdnîgariya
Rojhilata Navîn, quweta xwe ji vê dîrokê digirin. Ne sedsal, hezarsal di bin vê
şêwedarbûniyê de derbasbûne, qehremantiyên mezin hatine pêkanîn. Eslê wê,
ev pêvajo dîroka eşîran, bi gotineke din ya heyinên etnîkî ye.
Qewm, bi gelekî berî dîroka xanedaniyê, ol û çîna tê. Jibo ku yek
bigihe dîrokekî sererast, divê ku pirsgirkên dîroka heyina etnîk çareser bibe.
Çi serdema seretayî be, çi serdema navîn û çi serdema nêzîk be, xwe weke
serdemên xanedanan, ol û qewman dane rewakirin (meşrûkirin). Têgînên
dîrokê ku di bingeha serdema seretayî de bi giraniya xanedaniyê, di serdema
navîn de bi rengên olî û di serdema nêzîk de bi netewetiyê hatiye fermîkirin,
ji ronîkirina dîroka civakê ku bêhtir geliciye, dûr e. Di vî babetî de, dîrok
wisa hatiye şewşandin ku mirov nikare giraniya xanedanî, olî û
qewmîtiyê di cîh de rûnîne. Mecbûriyeteke wisa heye ku dîroka dîrokê were
nivîsandin. Digel hemû mezinkirin, tinekirin, piçûk û kêm dîtin, çewt nivîsên
bi zanayî û heta bi ravekirinan, wateya dêrandina xerakirinan çibe, heta
dîrokekî wiha dernekeve holê, ne mimkûne ku mafê rastiyê were dayin.
Her çiqas ku bingeheke wê ya nivîskî nebe jî, "dîroka
etnîk" wateyeke wisa dide ku ji dîroka ol, xanadanî û qewman rastir e û
xwedî roleke domdar e. Heyînên etnîk (sazûmanên eşîr û qebîleyan)
sazîbûnên berbiçav û yên ne berbiçav û pêşveçûnên herî mezin, di serdema
neolîtîk de ku giraniya wê çandinî û şivantî bû, jiyîne. Yekeya bingehîn
ya dema civaka hovik (wehşî), qebîleya (bavik) bi navenda sereke bû, Ti
caran bi ser hijmara sedî ne ketine. Jiyana di şkeftan de û gerhokî
serdest e. Di avhewa û demsalên dijwar de, bi nêçîra ajalan û daneheva rîwekan
debara xwe dikin. Ev civakên qebîleyî ku heta bi dawiya serdema qeşayiyê
ya dawî (BZ 20 000) jiyiyan, dişibiyan hev û bi hinek dengên bisînor, di
merhaleya zimanekî hoveber de bûn ku giraniya wî bi işaretan bû. Xwedî
têgihîneke giyanwer (anîmîst) û olekî totemî ne. Dîroka mirovahiyê, ji sedî 98
di bin şêweyê jiyana vê civakê de derbasbûye. Hê ti taybetiyên ol, xanedan
û qewman, herwiha jî dîrok çênebûye. Di navbera BZ 20 000 û 10 000an de,
piştî merhaleya dema mezolîtîk ya ku dema derbasbûyinê, derbasî serdema
neolîtîk (qebîleyên barbar) dibin. Sazûmana cîwarbûyina gundîtiyê bingeh e,
çandinî û ajaldarî çavkaniyên debariyê ne. Koçerî bisînor bû ye. Jiyaneke
daykanî yên civakên pêwîstên hev heye. Hijmar carina digihe hezaran. Lêbelê
nayê dîtin ku bi ser pênc hezaran ketiye.
Azadiya qebîleyê dilîneke gelekî bihêz e. ëbadetên olî yên bi
giraniya xwedawenda dayîk, pêşvediçin. Li cîhên cîwarbûnê yên vê demê,
gelek peykerên piçûk yên xwedawenda dayîk têne dîtin. Jin bi heyv û stêrkan tê
temsîlkirin, lê hê bêhtir weke dayîka xwezayî ya hêzên cîgeyî û xwezayî, xwedî
giraniyeke mezin e. Têgihîştina vê yekê ne zor e. Çandinî û kedîkirin keda
jinê ye, bi anîna zarokan jî, jin di dîrokê de bi awayekî pîrozwer tê
xuyakirin. Herwiha ew hêza jiyanê ya afirîner e. Xweza û ax dayîk e. Mîna hêza
kefşkirina hilberînê ya xweza, rîwek û daran, temsîlkirina jinê ya
xwedawendî, bi rewişta xwezayî rê li ber wateyeke kûr vedike. Girîngiya
jin-dayîk ya ku bi awayekî bêhempa zêde dibe, li hember mêr serdestiyeke diyar
bi dest dixe.
Dema nêçîrvanî amûra debariyê serdest bû, çiqas ku rola mêr bi hêz
bû, piştî ku nêçîrvanî kete plana paş, rola mêr ewqasî kêm bû. Gotina
dîroka jinê, gotina dîroka famîliya genim, yên dewarên piçûk, darên fêkî,
xaniyên gund, raçandin, ya bivir û ya aşkê desta ne, gotina dîroka
rêzgirtina bingeha kedê û sazûmana ku hilberînê dike ye, gotina dîroka
hilberîna ku bi kedê hatiye afirandin e û mezinkirina zarokan e, damezrandina
sazûmana malan e. Dîsa gotina dîroka ji işaretan derbasbûyina zimanekî
dewlemend e, derbasbûyina têgînên ku ji amûrên hilberînê yên bi wate tên e,
herwiha derbasbûyina çêbûna hişê mirovatiyê ye. Bi watekirina helatin û
gihîştina dîroka etnîk ya bi vî rengî, rasteqîn û girîng e. BZ di salên
4000an de, bi destpêkirina ajotina cot û pêkhatina şivantiyê, cîhê jinê yê
di pêvajoya hilberînê de teng dibe. Çiqa ku diçe jin di malê de tê asêkirin û
ev yek bi kûrahî tê heta dema îro. Di vî babetî de, di warê nivîsandin û
têgînkirina dîrokê de, jin ji mafê wê û gelekî bi şûn de tê hiştin.
Tekûzbûna serdestiya mêr ya bi pêvajoya şaristaniyê re, li der
hiştina jinê ya ji saziyên seresazî û binesaziyên civaka biçîn, bingeha
nivîsandina pirtûkên dîrokê yên "dîroka bê jin" e.
Şewşandineke mezin, bi encama newekheviya di navbera zayendan de,
weke dîrokê tê pêşkêşkirin. Bi vê nirxandina kin ya derbareyî
etnîkiyê re, em li bersiva vê pirsê digerin: Konfederasyonên eşîran kengî
û li kûderan li hember pêşveçûnên şaristanîtiyê çêbûne û peresîne
(tekamûl)? Dîroka Rojhilata Navîn, bi bersiva vê pirsê ya rasteqînî ve girêdayî
ye. Yanê bersiv hê di reşahiyê de veşartiye. Dîsa jî, mimkûn e ku em
demên bingehîn yên sazûmanên qebîle yên Rojhilata Navîn bikin sê beş.
1- Dema pêşveçûna çandinî û şivantiyê: Tê pejirandin ku
li Erebîstan û Afrîka Bakur koma Semîtîk ya ziman û çandê, di navbera BZ 9000 û
6000an de, bi belavbûna bandora civaka neolîtîk ya di nava wan de, derketine
holê û pêşveçûne. Tê zanîn ku di navbera BZ 10 000 û 6000an de, li gelî û
deştên nava çiyayên Toros û Zaxrosan, li navenda cîhê bi navê Heyva
Berhemdar, komên afirînerên çandiniya neolîtîk û kedîkirinê, bi navê gelên ji
koka Aryen têne nasîn. Dema ku lêkolînên peyvnasî (etîmolojî) bi
şûnwarnasî (arkeolojî) re bibine yek, bi mîsogerî tê çespandin ku ev koma
gel afirînerê çandinî û kedîkirinê ye. Bi navlêkirina herdu koman em deyndarê
sumeriyane.
2- Sazîbûn û derbasbûyina sazûmana eşîrtî: Dema ku civaka
neolîtîk di Heyva Berhemdar de, di bin çanda "Tel Khalaf" de rê li
ber sazîbûnên payîdar vekirî, tê wateya merhaleya şewegirtina komên
eşîran jî. Ev dema ku di navbera 6000 û 4000an de, nêzîkî du hezar salan
berdewamkirî, dema "dahênanên bingehîn"e ku şaristanî amade
kiriye.
Dema ku Sumer amade kiriye jî, ev dem e. Komên Aryen û Semîtîk di
navbera xwe de, li cîhên ku tevahiyeke aborî çêkirin, ji hev cûda dibin, ji
rewşa qebîleyên ku dişibine hev derbasî eşîrên cuda dibin. Her
çiqas ku hişmendiyeke eşîrtî ya bihêz û bîrûbawerî bi wan re çênebûbe
jî, bi hebûna xwe ya berbiçav ketine rewşa civakên bi rewişta etnîkî.
Çawa mercên daringî û aborî yên çînçînîbûn û vê dawiyê yên netewîbûnê, roleke
diyarker leyistine, mercên daringî, aborî û civakî yên vê demê jî, civaka etnîk
û heyînên eşîrtî diyar kirine, derandine holê.
3- Ji dema şêwegirtina şaristanî, ji şiklê çend
çînên bingehîn heta bi dema îroyîn: Ev merhaleya ku em dikarin bibêjin, dema
berxwedana eşîran û şaristanîbûnê, dikare were nirxandin ku
hişmendiya eşîrtî gelekî pêşvediçe, şertek ji yê jiyanê ewe
ku her kes xwe ji eşîrê dihesibîne û "serdema destanî helbestkî"
ye. Liser ax û zozanên ku bi qedir dibin, lihevxistinên di navbera wan de,
berxwedana wan ya li hember hêrîşên hêzên şaristaniya pêşveçûyî
û hêrîşên wan yên li hember van hêzan, herwiha demeke ku bi şeran
derbasdibe, dabaşa xeberdanê ye. Jibo jiyanê dive eşîra we, jibo
eşîra we jî dive qebîle û malbata we bi hêz be. Rasteqîniya daringî ku
bîrûbaweriya nû bi xwe re anî ev e. Ravekirina "destan û çîrok" yên
bi zimanê helbestî ku hê jî di nava hinek civakan de bihêz in, esasê wê vê demê
tîne zimên. Lihevdanên eşîran yên bê dawî, qehremantiya li hember
hêrîşên ji derve tên, berxwedan û hêrîşên li hember, di dîroka her
gelî de, cîhekî girîng digirin. Ev dîrok, ligor mercên komên civakên etnîk,
tiştekî ji girîngiya xwe winda nake, heta bi serdema navîn û serdema nêzîk
-serdema qewman û netewan- dexme ya xwe bi giranî li hemû pêvajoyên civakî
xistiye. BZ ji salên 4 000an ve, êrîşên bê dawî, him yên lêzimên hev û eşîrên
cîranên hev, him jî yên cur bi curên hêzên dewletê, hêza heyînên etnîk ên
Rojhilata navîn li ber çavan radixe. Di erdnîgariya Rojhilata Navîn de, rastiya
dîrokî a bingehîn ku ev heyînên etnîk, bi hêz kirine û liser lingan
hiştine, ev babet in. Her komeke eşîrê neteweyek, xanedanek, bi
bîrûbaweriya xwe olek û bi zaravayê xwe mîna xwedî zimanekî ye. Digel lawazbûna
şoventiya netewî, bihêzbûna şoventiya eşîrtî -dilînî û
bîrûbawerî- jî, çavkaniya xwe ji vê rastiyê digire.
Dema ku ji van agahdarbûn û nêzîkayiyên rêbazî ve were nêrîn,
gihîştina civaka koledar û çûyina wê ya ber bi sazûmana cîhanê, Rojhilata
Navîn ji BZ 2 000an heta bi BZ sedsala 5an derawa (pozîsyon) diyarker dijî û
dide jiyandin. Rol ne tenê pêşewatiya (rêberî) damezrandin û sazîbûna
şaristaniya Sumer û Misrê ye. Di pêvajoya gihîştinê de, pêşewatî
bi mîsogerî di erdnîgariya Rojhilata Navîn de ye.
Berî nirxandina vî babetî, em li pêşveçûnên şaristanî
yên dema pêla belavbûna yekem binêrin:
1- Hîtîtiyan: Vê şaristaniyê, piştî ku Sumer li Asya
piçûk û li navenda Anatolyayê mêtingeh pêkanîn, BZ di navbera 1 900an û 1 200an
de hikim kiriye. Nimûneka (model) Sumer bingeh digire. Li qasî ku navenda
bazirganiyeke girîng e, ewqasî jî ji kanên madenan avantajê bi dest dixe. Him
bi Babîliyan û Asûriyan re, him jî bi Misriyan re berberiyê (pozberî) dike. BZ
di sala 1595an de Babîl dagirkiriye. Dîsa BZ di sala 1243an de bi Misrê re
"Peymana Kadeş" şanenav kiriye. Di destpêkê de
konfederasyoneke eşîran e, lê pişt re dibe navendeke koledar.
Şaristanîbûna Anatolyayê, bi piranî berhema sazûmana Hîtîtê ye. Komên
etnîk yên di nav de, li Bakurêrojhilat Khaldîyan (Kalikên Ermeniyan), li
Başûrêrojhilat Hûrriyan (Kalikên Kurdan) Li Başûr û Rojavayê Anatolya
jî Lûwiyan bûn. Hersê komên etnîk jî, xwediyên çand û zimanê
Aryen in. Bi hêzbûna Hîtît ji gemerdan (yekdest) bûna kanên
madenan tê. Têgihînên parastinê, parastina kanên madenan dike plana pêş.
Jiberku pêdiviya Babîl, Misir, Helen, ëyon û konfederasyênên Mîtaniyan bi
cewhera madenê hebû, timî bi wan re di nava pozberiyê de ye. Bi taybetî,
pêşveçûnên di karê sifir û hesin de ku ji alyê komên etnîk yên ji koka
Ermenî ve pêkhatin, tevkariyên şaristaniyê yên herî girîng in. Di
mîtolojiya Sumer û mîtolojiya komên etnîk yên Aryen de, xwedakî sêbare ku hêzên
ezmên, erd û axê temsîl dike heye. Demên pêşî mîtolojiya ku gelek xweda di
xwe de dabûn hev, vê dawiya bi pêşketina qerantiya navendî xweda kêm
dibin, Wek mînaka Sumer, bi îfadeya lihevkirinê dadikeve heta bi sêbareyî. Hê
ne gihane têgihîna yek xwedayî. Şerê xwedayan hê yê gelekî berdewam bike.
Di lihevkirinê de, hê pozîsyona xwedawendê bi hêze. Lêbelê yekemînî ji mêj de
winda kiriye û çiqa diçe girîngiya xwe ji dest dixe. Ji vê re, çanda Xwedawend
Kîbele (Kupapa) jî tê gotin.
Di damezrandina Roma de çawa pêdivî bi vê Xwedawendê çebûye, li
Erebîstanê têgihîna hêla (aliyê) nimêjê anku "kible" jî, ji girêdana
bi vê Xwedawendê ve tê. Çawa şaristaniya Sumer, şaristaniya Hîtîtiyên
Anatolya diyar kiriye, şaristaniya Hîtît jî bandor li şaristaniya
ëyonya li rojavayê Egeyê û bi pêwana bajarên Troya yên raserî tengava
Çanakelayê, li şaristaniya Grek kiriye. Bi vê wateyê, ji alyê Troya ve yê
rola "serdema qehremantiyê" were leyizandin. Rola Troya ya dîrokî û
girîngiya wê ji vê yekê tê ku heta BZ 1 000 salan, qereqoleke Hîtîtiyan a
pêş bû, deriyê herî girîng ê belavbûna şaristaniya Rojhilata Navîn û
di rewşa navanda wê de bû. Çawa Kaneş deriyekî ku şaristaniya
Mezopotamya bi gihîne Anatolya be, Troya jî deriyekî ku bi gihîne Balkanan,
nîvgirava Grek û Ewrûpa yê ye. "ëlyada" ya Homeros ku evqasî deng
daye, jiberku hinek şerên Troya kirine mijar û şaristanî û dîrok
kişandiye Ewrûpa. Têkçûna Troya yê bibe destpêkeke dîrokî ya nû.
2- Hûrriyan, Gutiyan, Mîtaniyan, órartûyan û Medan: Mezopotamya
jorîn û ya navîn (Bi zimanê Lûwî Gondwana, bi Sumerî Horrît=welatê bilind) ku
di navbera ëmperetorya Hîtîta Anatolya û peyhatiya Sumer ëmperetoriya Asûr de
cîh girtî, bi kanên maden yên dewlemend, bi cîhgirtina stratejîk ya di navbera
rojhilat û rojava de, bi xwedîbûna erdeke jibo çandinî û ajaldariyê û awhewake jibo
avdanê bikêrhatî, rola "dayika zayinê" ya dîrokê û dergûşa
mezinkirinê dilîze. Bi vê taybetiya xwe di heman demê de, ji çar aliyan ve timî
hatiye dagirkirin û talan bûye. Her çiqas ku bingeha zayina şaristaniyê ye
jî, ji ber van taybetiyan ne bûye xwedî sazî û heyînên navendî. Ji herêma
tampon ya derbasî xilas nabe. Halbûkî heta îro, ti şaristanî tinene ku xwe
pê xweyî nekirine. Ev taybetiya wê, sedema vê yekê rave dike ku di roja me de,
nikare zimanê xwe li qasî ajalan jî bi azadî bi kar bîne.
Heyînên etnîk yên li vê herêmê, ji BZ 6000an têne zanîn. Navendên
şoreşa çandinî, li cîhên di navbera çiyayên ku Dîcle û Ferad ji wan
derdikevin û deştên ku di herikina wan de, derketine holê. Bi sedan
girikên ku hatine kolan vê yekê diçespînin. Bi kolanên şûwarnasî û
peyvnasî hatiye rastkirin ku bingeha zimanê ëndo-Ewropî jî, li van navendên
şoreşa çandiniyê hatiye avakirin. Dema ku pêşveçûna van navendan
bi taybetiyên cîhên bingehîn re dibine yek, bi vê rewşê sazûmana qebîle û
eşîran bi awayekî gewre bi hêz dibin. Ev taybetiyên binyatên etnîk ji alyê
hêzên şaristanî yên derdor ve ku navendî bûne, tên vegirtin û dagirkirin,
herwiha bi hêsanî fersendê nadin ku bibe navendeke şaristanî.
Di bin ronahiya van nêzîkbûna de, tê fêhmkirin ku eşîrên bi
navê Hûrrî û nêzîkên wan, BZ di navbera 2000 û 1500an de, konfederasyonekî pêkanîne
lêbelê weke hîtîtiyan navendî nebûne û ewqasî pêşveneçûne. Hûrriyan timî
bi Hîtîtiyan, Lûwî û Khaldiyan re, têkilî danîne. Bandorên Sumer, Babîl û Asûr
bi rêya bazirganiyê kişandine Bakur û Rojhilat. Jiberku cîranên
şaristaniya Sumer in û xwediyê neolîtîkê ne, lêzimên (eqrebe, nêzîk)
Sumeriyan e. Di warê binyata zimên û gelek peyvan de hevpar in. Ev tê
pejirandin ku hê di damezrandina Sumer de, ev hevparî bi pêşveçûye. Bi
awayekî din were gotin, herêmên bajar yên Sumer û herêmên çandinî yên Hûrrî, di
nava hevgirtineke (pevratî) xwezayî de ne. Ev yek, di mîtolojiya Xwedawend
ënanna û di Destana Gilgamêş de, bi awayekî tund tê dîtin. Anku
Şaristaniya navendî ya Hûrriyan cureyekî (texlît) Sumer e. Pêdivî nabîne
ku navendeke cuda damezrîne. Lewre di bin guhê wan de navendeke wisa heye û
pêdivî nabîne ku ew jî yekê çêbike. Ev têgihîn heta weke dema îro jî berdewam
dike. Rola wê ku dileyîze, şêweya xweserî (otonomî), eyalet û federeyeke
hêzên siyasî yên di bin guhên xwe de ye. ëro rasteqîniya di vî babetîte ku li
vê herêmê li ber çavan e, ji bingeha destpêka dîrokê tê.
Gûtiyan, komeke etnîk ya ji koka Aryen e ku li rojhilatî Sumer, li
pesarên Zaxrosan dijîn. Dema ku dewlet-bajarên Sumer du serî bûn, alîgiriya
aliyekî ji wan dikin. Di hilweşîna Xanedaniya Akad ya Semîtîk de, rola
hevkariya hinek ji van dewlet-bajar û gutiyan rola bingehîn lîstine. Dîrok yê
heta weke roja îro jî, bibe şahidê hevkariyên bi vî rengî. Wateya peyva
Gûtî (Gût=Ga) îro jî di Kurdî de ga ye û tê wateya "Gelê xwedî Ga". Binyateke
zimanê Sumer wiha heye ku timî peyvan bi têgînî dikin. Xanedanê Gûtî, BZ di
navbera 2250 û 2150an de, xanedaniyeke sed salî damezrandiye. Vê xanedaniyê ,
liser axa Sumer hikmê xwe kiriye. Vê dawiyê, hinek rêvebirên dewlet-bajarên
Sumer û Amorîtên ji koka Semîtîk (Amorît di zimanê Sumer de, tê wateya
rojavayî) Xanedaniya Gûtiyan hildiweşînin. Kassîtan, kedkarên bejik yên
hejar in ku ji bakur û rojhilat, ji herêmên çiyayî hatine bajarên Sumer û
dijîn. Carcaran hêzên xwe didin hev û di guhertina xanedanan de, rola xwe
dileyîzin. BZ di sala 1595an de, dema ku Mîtaniyan û Hîtîtiyan Babîl
dagirkirin, Kassîtan jî di vê dagirkirinê de, rol lîstine. Di warê burokrasî û
çandê de rêbazeke ligor xwe afirandine. Em dibine şahid ku Barmekiyên di
ëmperetoriya Ebasiyan de û dema ëmperetoriya Selçûkiyan wezareta Nîzam-ul Mulk
ev rêçik şopandine. Ev cureya burokrasiyê, heta bi Kassîtan diçe.
Konfederesyona Mîtaniyan, piştî ya Hûrriyan hatiye
damezrandin û hê bi hêztir e. Ligor tabletên ku ji cîhderka çemê Xabûrê
derketine, bajarekî li vî cihî bi navê "Wajûkanî" navenda vê
konfederasyonê ye. Zimanê Hûrrî diaxivin, bi giranî li Mezopotamya navîn, li
herêmên Riha, Mêrdîn û Şernexê hikim dikin. BZ di navbera 1500 û 1250an de
jiyiyane. Hesin di gemerdana xwe de girtine. Bi xwedîkirin û gihînêriya hespan,
bi nav û deng in. Bi Asûrî û Hîtîtiyan re timî di nava şerekî giran de ne.
Cara dawî ji aliyê ëmparatorê Asûr Salmanassar ve tên hilweşandin.
órartû (Bi Sumerî: Welatê cîhên bilind) perçeyek ji
şaristaniyê yê girîng e ku li peravê Gola Wanê bi navendî bûne. Bi binyata
xwe bi komên Khaldî û Hûrriyan ve girêdayîne. Tê fêhmkirin ku Khaldiyan bêhtir
giraniya xwe danîne. ëhtîmaleke gelek mezin e ku Khaldî kalikên Ermeniyane. Hê
bêhtir li bakurê vê dewletê dijîn. Bi sedan ji eşîrên Hûrrît tên,
pêşî federasyoneke sisit pêktînin û duv re, dewleteke navendî avadikin. BZ
di navbera 1 000 û 700an de jiyîne. Jiberku xwediyê kanên madanan, navendên
gihêneriya hespan û xwedî keresteyên daristana ne, li rastî êrîşên
Asûriyan yên erjeng hatine. Vê demê, qeranên Asûr bi teknolojiya xwe ya
şer, bêhnê nadine ti gelan. Hêrîşên wan yên li hember Khaldiyan ku li
dij wan hêzeke bi tenê, xweş tê fêhmkirin. Khaldiyan di dîrokê de yekem
car coya avdanê ya herî dirêj (56 km) û bendav çêkirine. Zimanê giregirên wê
tevlîhev e. Metnên pîrozwer yên Sumer li dibistanên wan têne xwendin. Asûrî
weke zimanekî dewletê tê bikaranîn. Weke her der, li vir jî, giraniya
şaristaniya Sumer xwe di warê ziman û çandê de nîşan dide. Zimanên
eşîran cuda ne û di warê nivîsê de nayêne bikaranîn. Ev mijar jî rastiyeke
herêmê ye ku heta dema îro berdewam dike. Rêvebirên serdest û hevkarên wan,
barkêşên ziman û çanda serdest in lê barkêşên ziman û çanda cîgehî jî
eşîr in.
Piştî órartûyan bi hindikî, vê carê li rojhilat federasyona
eşîran Med ku wek berdewamiya Gûtiyan û bi Babîl re di nava yekîtiyê de,
BZ di sala 625an de ëmperetoriya Asûr têkdibe. Babîl careke din û wek cara dawî
serdestiyê bi dest dixe. Federasyona Med ya sist, jibo xanedaniya Akhamenît ya
ji koka Aryen-Pers ku pêşvediçe, rola derbasbûyinê dilîze. Xwarziyê
Astîyag ê qeranê Med Kîros, derbeyekê li serayê dike û desthilatiya siyasî
dikeve destê arîstokrasiya Pers û BZ di sala 550an de bi damezrandina
ëmperetoriya Pers bi dawî dibe.
3- Li Rojhilata Derya Spî şaristanîbûn, herêma ku di bandora
sazûmanên yekbûyî yên Sumer û Misrê de herî zû jiyayî Rojhilatê Derya Spî: Li
vir bingeha mezolîtîk û neolîtîk bi hêz e. Li rojavayê Heyva Berhemdar cîh
digire. Ji BZ 4000 salan ve li vî cihî siftbûna qebîleyên Semîtîk tê xuyakirin.
Daristanên sedar (serwîzad) yên Libnanê, him jibo Misrê him jî jibo sumeriyan,
herî pêdiviyên çavkaniya dewlemendiyê ne. Li sêgoşeya Misir, Anatolya û
Girîtê ragihandina (çûnûhatin) deryayî tê kirin. Evder xwedî axeke çandinî ya
biber e. Jiberku li sêgoşeya Anatolya, Misir û Mezopotamya cîh digire,
rewşa wê bikêrhatî bazirganiya bejî û deryayî ye. Fenîke weke çîna
bazîrganan berendema pêşveçûnê ye. Mercên ku şaristaniya dîrokî ya
Fenîke derandî holê ev in. Navê wê yê giştî welatê Kenan e. Binyata
şaristaniya Fenîke, ji mêtingeha Kaneş ya li Anatolya û yên mîna wê,
mêtingehên Bîblos, Tyr, li herî bakur Ugarît in. Mêhtingehên li vir, ji komên
etnîk yên tevlîhev derdikevine holê. Weke ku li Libnana îroyîn tê dîtin, ji
serî de li vir çandeke kozmopolît serdest e. Lêbelê di berbiçaviya Fenîke de,
resenîbûnek jî çêdibe. Bi gelemperî di warê bazirganiyê de, bi taybetî di
bazirganiya Derya Spî de, mîna qewmekî bêtirs û jêhatî ne. BZ di serê salên
2000an de, xwedî dewlet- bajarên xwe ne. Ev dewlet-bajarên ku bi sûran
dorpêçkirî, bi giranî di bazirganiyê de, duyemîn di pîşekarî de, bi
taybetî di xeratiyê de pêşveçûne. Keştîvaniya Fenîke binav û deng e.
Hê di merhaleya damezrandinê de, li peravên Derya Spî, li gelek deran mêhtingeh
ji xwe re çêkirine. Tevkariya wan ya herî girîng ku li dîrokê kirin, Alfabe ya
Fenîke ye. Gelek alfabayên dema me, bingeha xwe ji vê alfabayê girtine. Digel
hîkarîkirina mîtolojiya Sumer, bi awayekî balkêş resene bûne. Xwedayê wan
ya herî mezin El e (Allah ji vira tê). Di bin vî xwedayî re, Xwedayê Hêzê Baal
û Xwedayê mirinê Mood tên. Bi navnasiya (pênasî) ëştar, Astarte dijî. Bi
siftî qurbankirina zarokan tê dîtin. Efsaneya Hz. Brahîm ku Smayîl qurban kirî,
bi vê kevneşopiyê ve girêdayî ye.
Çanda Fenîke, piştî Misir û Sumeriyan timî bi xunaftina
çandên Grek, Roma Bîzans û ëslamê, resene bûye û heta dema îro bandora xwe
domandiye. Laîqtiya çanda Libnan, bingeha xwe ji van taybetiyên
şaristaniya Fenîke werdigire. Di dîrokê de, li qasî ku di damezrandina
şaristaniyên Kartaca û Girîtê de xwedî roleke mezin e, yên ku çanda Grek
herî xweyîkirine dîsa Fenîkeyî ne. Di ragihandina mîtolojiya Rojhilata Navîn û
alfabeyê yên heta bi Grek, dîsa Fenîkeyî rola mezin lîstine. Li Rojhilatê Derya
Spî li herêmên navîn, bi navê bajarên weke Quds, Şam û Helebê, rêzek
bajarên din têne çêkirin.Ev bajarên ku liser bazirganiyê, Di navbera
Mezopotamya û Derya Spî, Anatolya û nîvgirava Erebistanê de, weke navendên
bazirganiyê bilind dibin, derdorên wan jî, ji çandiniyê re gelekî bikêrhatî ne.
Cîhê vê şaristaniyê, bûye şahidê gelek rêwingîtiyên dîrokî. Mîna
navendên ragihandin û xunaftina çandan jî, xwedî rewşeke diyar in. Bi
giranî zimanê qebîleyên Semîtîk ên Rojava li vir serdest e. Bi saya van mercên
bikêrhatîbûnê, ev rewşa pir çandî naskiriye. BZ di salên 1500an de, weke
li tevayî Rojhilata Navîn, li vira jî hereketên şaristanîbûnê, bi
şêweya dewlet-bajaran, di pîleya herî bilind de ye. Ji ber sedema
erdnîgariya wan, Babîl, Asûr, Misir û Hîtîtiyan serdestiyeke bi temamî li wan
nekirine. Hinekî jî bi saya dîplomasiyê, di nava sêbareya navendî de leyîstine
û serxwebûna xwe berdewam kirine. Çi qebîleya ku ketiye nava tengasiyan, ji
aliyê serokên wê ve, ji ber van taybetiyan bi vir ve hatiye kişandin. Di
nava pîvanên diyar de, resenî û serxwebûna xwe parastine.
Qebîleyek ji wan yê ku di dîrokê de wê roleke mezin bilîze û ji
ber tengasiyan, bi pêşevaniya Hz Brahîm xwe li vê herêmê girtî, qebîleya
ëbranî ye. Ligor lêkolînên ku hatine kirin, koka ëbraniyan digihe órfa (ór=gir)
û Harran (Bi Sumerî=Devê xaçerêyê) ku metingehên Sumer bûn, ev qebîle ji wira
hatiye vî cîhî. Di van mêtingehan de bandora Hûrrît û Amorîtan bi hev re xûya
dike. Di çanda ëbranıyan de jî taybetiyên van xwe nîşan didin. Bi
texmînî BZ di salên 1800an de, di dema qeranê Babîl Hammûrabî de ev serpêhatî
çêbûye, dibe ku berjewendiyên vê qebîleyê bi yê qeranê bajêr Nemrud re
lihevnekiribe û barkiribin. Ji ber çewsandineke zêde ya li navenda van bajaran
û cîhgirtina van bajaran ya liser rêyên bazirganî, tevger û barkirinên
qebîleyan yên bi vî rengî bi zêdeyî tên dîtin. Liser vê demê, ligor belgeyên
ógarît, weke koçberiya Hz. Brahîm ya ji bakur ber bi başur ve, gelek
qebîleyên bazirgan tevgerên bi vî rengî dikin. Ev qebîleyên bazirgan ku
nîvşivan bi koçberî û koçdanînê, di nava liveke sift de ne. ëhtimal e ku
Hz Brahîm, di bandora çanda bajarê ór ya Sumer de mabe, binyata wan ya pir
Xwedayî naskiribe, lêbelê weke serokê qebîleyeke bavkanî totemê xwe bingeh
girtibe, tiştên ku ji olên demê yên serdest û çanda xwedê girtibin bi
baweriya xwe re kiribe yek û gihabe têgîna Xwedayekî qebîleyê bi tenê.
Ev di warê olî de, şoreşgeriyeke Hz Brahîm e ku totemê
xwe hildaye qatê xwedê û bi azadiya qebîleya xwe re, wergerandiye yek xwedayî,
derûniya vê wergerandinê jî nîşan dide. Ji sazûmaniya Sumer, bi vebizaviyê
(reaksiyon) qut bûye. Jixwe gelek qebîleyên Amorît vê vebizaviyê timî dijîn,
ligel vê yekê totemê qebîleyê yê kevin û hoveber, nikare bersivê bide pêdiviya
olî. Derbasbûyina ji vê nimûnekê (model) pêdivî ye.Ev herdu mercên dîrokî,
bingeha ola Brahîm in. Ev weke pêngaveke piçûk û ne girîng tê dîtin, lêbelê ji
hêla dîrokê ve, rola "şoreşa bîrdoziyî" ya herî mezin
lîstiye. Di hersê pirtûkên pîroz de (Tewrat, ëncîl, Quran) ne belaş e ku
gotine pêxember û kalkê damezrênerê olê yek xwedayî. Olên pir xweda, ligor
merhaleya şaristaniyê ya pêşveçûyî, êdî sêwiran û nasnameyên li
paşmayî ne. Ev şoreşa bîrdoziyî bersivê dide hişmendî û
mentiqê mirovan yên pêşveçûyî û xizmetê ji yekîtiya siyasî re dike.
Di kevneşopiya Hz Brahîm de weke ku tê dîtin, devjêberdana
(jêqerîn) wî ya ku lawê xwe qurban bike jî, sepandineke şoreşgerî ye.
Di baweriya Fenîke de, qurbankirina zarokan jibo Xweda Baal îbadeteke olî ya
bizêdeyî ye. Bi vê yekê encex pêşî li neqencî û neyîniyan digirin. Li
dijderketina vê îbadeta ku gelekî zêde û mecbûrî bû, di mercên wê demê de,
şoreşeke olî ya bêhempa ye. Pêş lêgirtina qurbankirina zarokan,
ne bûyereke wisa piçûk û ketûber e, ev li dij derketina fanatîzma hoveber ya
olî, weke livbaziyeke şiyarbûna wijdanê mirovatiyê, nirxekî mezin îfade
dike. Ev li hember vê hoveberiyê, livbaziyeke ku gelekî bi wate ye. Wisa tê
fêhmkirin ku Hz Brahîm ne tenê bi pêşêxistina van her du şoreşan
anku li dij pûtperestiya hoveber û merasimên qurbankirina zarokan derketiye. El
Kenan weke (dibe ku ev el ji xweda El hatibe) Xwedayê Ezmên El dipejirîne.
Lêbelê vê yekê bi serokatiya qebîleya xwe re ahengdar dike.
Merhaleya herî girîng ya şoreşa ola yek xweda ev e ku El
bû "Allah"ê temamê nîvgirava Erebîstanê û kevneşopiya qebîleyên
şivanên çolê şikand, kir ku dev ji totemên xwe berdan û ew jî ketin
pêvajoya olê yek xweda. Lê ev yek, di pêvajoyeke gelek dirêj û ne hêsan de pêk
hat. Mûsa jî El mîna xwedayekî dipejirîne, lê ew berî hemû teştî xwedayê
qebîleya ëbranî ye. Ev mijar, di Pirtûka Pîroz de wiha derbas dibe: "Min
hûn bi xwe re zewicandin û ji hemû mirovan bilindtir girtin." Ev darazeke
(hikim) gelekî girîng e û di çêbûna reseniya gelê Cihû de ku heta îro bûye
kevneşopiyek, rola xwe dileyîze. Ji xwe navê xwedê jî diguherin, vê yekê
jî Mûsa dike. Xwedayê ku pêşî navê wî "Elohîm", vê dawiyê dikine
"Yahweh" (navê Yahûdî -Cihû- ji vir tê.) Wateya peyva ësraîl jî
"Yê bi El re afra (gulaş) digire" ye, anku qebîleya ëbranî li
qasî xwedê bi hêz e û li xwedê çerax e (can cîger e) ku dikare pê re afra
bigire.
Ev guherînên ku Hz Brahîm li warê Kenan pêkanîne, di Pirtûka Pîroz
de, weke peyva xwedê tê danîn. Tê dîtin ku qebîle mezin dibe -dema ku ji Misrê
derdikevin, 72 qebîle ne- û çiqa ku diçe bi hêz dibe. Dema ku hijmara wan zêde
dibe, tên rewşa mîrîtiyê. Ji nakokiyên di navbera qebîleyên cîgehî de û
yên dewlet-bajaran de, sûd werdigirin. Carna bi wan re dikevine nav nakokiyan.
Hê di serî de, pozberiyeke weke ya Ereb û ësral ya îro dijîn. Ev nelihevkirin û
pozberî di heman rewiştê de, berdewam dike. Him jî li heman cîhî, li
derdora Qudsê.
Ev gelekî girîng e ku rewşa qebîleyên ëbranî yên dema Hz
Brahîm û têkiliyên vê rewşê bi pêvajoya wan ku ji Misrê derketin re, bi
kûrahî were nirxandin. Ev gelekî balkêş û hînker e, koçberiya ku di dema
Brahîm de ranewestiyaye û heta bi Misrê çûye, di pirtûkên olî de mîna gotinên
xwedê tên ravekirin. Çawa qebîleyên hejar yên aryen, di bin navê Kassîtan (bi
Sumerî Kassît tê wateya hejar) de, di heman demê de li bajarên herêma dewlemend
ya şaristaniya Sumer, niştecîh dibin, ber bi nava Misrê jî
niştecîhbûnên wiha pêktên. Gelek qebîleyên çolê yên hejar diherikin Misrê.
Weke di roja îroyîn de ku ji herderî koçberî Amrîka û Ewropayê dibin. Gelê
Misrê van koçberiyan wek Apîrû (mirovê çolê yê bi toz) bi nav dike. Peyva
ëbranî jî ji vê gotina Apîrû derketiye. Dema ku Qebîle ji Riha, ji Harranê
derdikeve, navekî wê yê wiha tine. Li Misrê di nava hejariyê de ne, lê xwedî
nîvazadiyekê ne. Di nava wan de bisînor be jî, weke Yûsif hinek di nav
burokrasiyê de cîh dibînin. Çîroka Yûsif, şêweyeke wisa ye ku bilindbûna
wî ya di nava burokrasiya Misrê de, weke gotinên xwedê yên pîroz têne
nîşandan. Mînakeke weke vê em di çîroka Sargonê Akadî de, bi awayekî
mîtolojîk û bi raveyeke resene, dibînin. Wisa tê fêhmkirin û ev yek ji kûrahiya
dîrokê tê ku ji qebîleyên bê nav û deng, xanedan yan jî revebirê dewletan bi
çîrokên wiha anîne ser kar.
Pêvajoya Misrê, jibo ëbraniyan sêsed salan berdewam dike.
ëhtimala mezin ya koçberiya wan a nû ev e ku di serhildaneke nav
Misrê de dibine alîgir, Mûsa (Di zimanê Misrê de Mos tê wateya lawik) yê ku
mîna Yûsif di burokrasiyê de cîh girtî, tevlî vê nelihevkirinê dibe û
rewşa wî dikeve nav xeteriyê, wekî din xisimtiya Mûsa ya bi ëbraniyan re
ye. Hînbûna van qebîleyên çolê ya jiyana azad jî, di vê koçberiyê de roleke
mezin dileyize. Mercên kû ew ji wira derandine ev in ku ewlekariya wan li cem
Fîrawûnê (Jibo Brahîm navê Nemrûd çibe, jibo Mûsa jî navê Fîrawûn ew e, tê
wateya qeran) Misrê namîne û bêriya jiyana xwe azad ya qebîletiyê dikin. Bi
texmînî di vê koçberiya ku BZ di salên 1300an de çêbûyî, hijmara wan nêzîkî 25
000 kesan ne. Dabeşî 72 qebîleyan bûne. Bi ëhtimaleke mezin, qebîleya
Brahîm ji çend sed kesan derbas nabe. Ji vê qebîleyê eşîrek an jî qewmekî
mezin derketiye holê. Hicret a ku mijara Tewratê ya sereke ye (Ligor
kevneşopiya olî navê van koçberiyê wiha Xurûc yan jî Hîcret e) di nava
dîrokê de şopên gelekî bihêz hiştine. Ev meşa yekem ku di dîrokê
de weke "Meşa azadiyê ya dirêj" tê nirxandin û çil salî berdewam
kir, gelekî bi zor û zehmetiyan dibore. Dema ku di çola Sînayê re diborin, bi
qebîleyên cîgehî re him şer dikin û him jî tekiliyan çêdikin.
Dema ku Mûsa li Misrê bû, di bandora rahîbekî di baweriya xwedayê
rojê "Aton" ku bi zorê hatibû fermîkirin de, dimîne. Bi rê de, li
herêma Mîdyan (Medyan) ku li rojhilatî Derya Sor dimîne, di bandora rahîbê
hîkarîker Yetro de jî dimîne. Hz Brahîm, bi pirsgirêkên rêvebirî ku bi siftî
dijî û bi bandora van baweriyên ku nas dike, di warê baweriya xwe de cara duyem
pêşveçûneke mûcîzewî (behitdar) pêktîne. Ji xwe ev mûcîze, weke
çareseriyên derketina vê pêvajoyê wateyê digirin. Jiberku ligor rê û rêbazên
berê û têgihînên bi şûn ve, çareseriya pirsgirêkan nabîne, pêdiviya wî bi
têgihîn û sepînên nû çêdibe. Gotina mûcîze, navê van têgihîn û sepînên nû ne.
Guherînên hîkarîker yên di warê hişmendî de ku bi hêsanî nayên xûnifandin,
bi peyva mûcîze tê biwatekirin. Di dîrokê de, gelek pêvajo bi vî şêweyî
hatine jiyandin, ev tiştekî tê zanîne ku xwestine bi van têgihînan,
wateyekê bidin livbaziyên pêxemberî.
Pirsgirêka di pêvajoya derketina Mûsa de, gelekî dijwar e û bi
nediyariyan tije ye. Rêvebiriya ligor çend qebîleyên piçûk yên kevin, bersivê
nade mercên nû, rêvebiriya 72 qebîleyên di nava serhildanê de ku gihane
merhaleya qewmîtiyê, jibo wî gelekî zor û zehmet e. Tenê di warê debariyê de,
hero li bizavên gelek malbatan rast tê. Hewldanên qebîleyan yên serdestbûnê,
qet kêm nabin. Mercên koçberiyê wan dixe nav xeteriyan, erdên ku li ser re
diborin, jiberku ne yên wan e, bi binkiyên (niştecîh) wira re ketine nava
pozberiyan û gelek caran xwîn rijiya ye. ëbadeta ji pûtan re, li hawîr serdest
e û gelek ji qebîleyên wan jî, tevlî van merasiman dibin. Ji ber
"ëbadetvanên Golika Zêrîn", Mûsa mecbûr dimîne ku wan bi mirinê ceza
bike. Ne mimkûne ku bi konfederasyoneke eşîran ya ketûber, ji bin barê
pêvajoyê derkeve. Pêdivî bi pêguherîn an jî şoreşa bîrdoziyî, mirûz
(moral) û rêvebiriyeke kûr heye. Di her roj û her gavê de, ev pêdivî xwe
nîşan dide.
Mûsayê ku di bin van pirsgirêkan de tengijî, mîna ku di hemû
livbaziyên pêxemberî de xuya dike, xwe dikişîne xwezayê û şikeftan,
dikeve silûk (înzîwa) û sift dibe. Kevneşopiya Şamanîzmê, di warê
civakîbûnê de, merhaleyeke civakî ya bi gelemperiye. Şêxîtiya li
Erebîstanê, şêweyekî şamanîzmê ye ku li herêmê hatiye pêkanîn. Lêbelê
saziya pêxemberiyê ji saziya şêxîtiyê bilindtir e. Peywira
kevneşopiya şêxîtiyê ev e ku gerdîşa (tore) serdest bidine
xûnifandin, serwer bikin û herwiha sazûmana qebîleyê bidine meşandin.
Şêx kevneşopiyê dide meşandin. Rola wî nêzîkî şamanîzmê ye.
Ne tenê kevneşopiyên olî, gerdîşê bi tevayî û bi taybetî mercên
jiyanê yên daringî, bi hostayî dide fêrkirin û birêvedibe. Pêxemberî ji van
gelekî cuda ye. Pêxemberî derketineke nû û utopya pêşerojê ye. Armanca wî
ku ji rojborî (raborî) derbas bibe û red bike û peywira wî ev e ku
pêşerojê bipilan û têgînên nû damezrîne. Pêxember nabin rahîb jî. Rahîb hê
bêhtir berpirsiyarin ku kevneşopiya olekî niştecîh temsîl bikin. Lê
peywira pêxember ew e ku ji vî olî derbas bibin û yê nû damezirînin.
Herçiqas ku emê di beşên pêş de, têgînên xwedê bi
berfirehî binirxînin jî, em dikarin bibêjin ku nasnameya xwedê jî gelek
veguherîn derbas kirine. Têgîna Brahîm ya "Xwedê" gelek cuda ye û
nûjenî bi xwe re anîne. Li hember van mercên demê yên berbiçav, Mûsa ne weke
emîrekî (mîr) Misrê dimîne, ne jî dibe şêx an rahîb. Hemû tişt zora
derketineke pêxemberî lê dike. Kevneşopiya Brahîm ku bi qebîleyan re mayî,
Zor li Mûsa kiriye ku bingeha ola "Mûsewî" ya di dîroka olên yek
xweda de herî mezin, dayne.
Xweda bi navekî resen "Yehova" (Wateya wî ew e) ye.
Pêdiviya rêvebiriyeke tund û hişk, ji devê Yehova bi awayekî dexesî
(çavnebarî) wiha tê ziman: "Min hûn bi xwe re zewicandin, hûn nikarin
bigihine xwedayekî din." Em dikarin vê resenîbûnê, di rastiya cihû de weke
netewîbûna ol binirxînin. Jiberku ne helin û timî bi xeteriyan re rû bi rû ne,
ev yek bingeha têgihîniya cihûyan ya ola qewmî ye. Bi wehîyên navdar ku ji çiyê
wergirtin, bi "10 Ferman"an re, pêvajoya nû di dawiya koçberiyê de,
hinekî din şêwe digire. Di vê pêvajoyê de Mûsa, gelek tedbîrên hiqûqî,
darayî û rêxistinî digire. Nûnertiya ola nû, pêşewatiya bîrdoziyî û darayî
dide birayê xwe Harûn. Jibo karên hiqûqê, lijneyekê pêktîne. Yeşû yê bi
nav û deng dike fermandarê leşkerî. Ji serokên qebîleyan mecliseke
şêwirmend liser kar e. Hinek lidijderketinan bi awayekî hişk ceza
dike û dikuje. Di nava pozberiyan de, digihe nêzîkî Qudsê. Ev derketin bi
texmînî 40 salî berdewam dike. Li vê axa biber ku Yehova ji wan re newîn
(belên, wad) dayî, gelên cîwarbûyî (niştecîh) hene, pejirandina mêhvanên
nû bi xweşî û bi awayekî hêsan zor e. Hinek xizimên wan yên ji koka ëbranî
ku ji kevin ve li wir bûn, bikêrî tiştekî nayên. Bikaranîna darê zorê yê
encamê diyar bike. Eynî weke roja îro, pîrozwerî û naletî di nava hev de ye.
Berî ku Mûsa li vê axa pîroz ku fermana xwedê ye, cîwar bibe, ji hêz dikeve,
yekî tenê bi xwe re dibe û li çiyayê "Nebo" li benda mirina xwe
dimîne. Dema ku Tewrat vê yekê bi awayekî hîkarîker rave dike, bingeha peyvnasî
(termînolojî) û şêweya olên yek xwede dideyne. Dibe ku rastî ji hev cuda
pêşveçûbin, lêbelê dîrok, girîngî û encamên vê derketinê bi bandor in,
gelek pêşveçûnan bi xwe re tîne.
Merhaleyên meşa ëbraniyan ya piştî vêna, bi efsaneyan re
hatiye ravekirin. Heta BZ salên
1000an, pêvajoyeke bi navê Dema Serweran (pêşewa) tê
jiyandin. Bi Saûl re, ji rahîbtiyê derbasbûyina qerantiyê destpêdike. Anku
piştî jiyaneke olî ya duvdirêj derbasî sazîbûna siyasî dibin. Dema Dawûd û
Silêman dema qehremaniyê ye. Bi hêrîşên asûriyan, qerantiya Qudsê zêde
nadomîne. BZ di sedsala 7an de Asûrî û BZ di sala 585an de jî Babîlî Qudsê xera
dikin û dawiyê li siyasîbûna wan tînin. Gelekan ji wan koçberî Babîl dikin. Di
pêvajoya Babîl de, mîtolojiya sûmer gelekî dixûnifînin. Qisimek rewşenbîr
û nivîskarên nû derdikevine holê. ædî bi pêxemberan re, perwerdeyî û rêvebirina
nivîskaran giraniya xwe nîşan dide. BZ di sala 538an de, dema ku
ëmparatorê Persê Kîros, Babîlê distîne ew jî digihin azadiya xwe. Careke din
vedigerin Qudsê. Qudsê ji nûve ava dikin. Bi Skenderê Mezin re, dema Helen
destpêdike. Cihû li Skenderiyê têkilî Grekî dibin, nifşekî Grekî digihîje.
Herwiha bi du çavkaniyan, bi Babîl û Grek -Divê bandora Pers û Zerdeşt jî
were biservekirin- xwe xweyî dikin û "Ahîd a Kevin" bi şêweya
îroyîn derdixin holê.
Di pêvajoya dagiriya Helen de, dabeşî çend mezheban dibin:
Sadûkiyan (Dost) kevneperest û patexwer in. Ferîsiyan (Di bandora Farisan de
ne) tundraw (radîkal) in. Makabiyan (serhildêr). Bi dagirkirina Roma y BZ di
sala 63an de, lihevdan û serhildanên wan naqedin. Berbêj (kahîn) ên patexwerên
Roma nikarin pêşiyê li pêvajoyê bigirin û ji kontrola wan derdikeve.
Tevgera Essenniyan yên hejar, û Yahyayê waîzvan û tehfilker (waftîz), nûnerên
dema nû ne. Mercên daringî yên olekî mirovatiyê, bi awayekî lezgînî li dij
koledariya Roma digihîje. Zimanê cihûyan yê fermî û yê berbêjanî neteweperest,
bersivê nade rewşê. Propaganda ya Yahya rê li ber ësa (Mesîh=rizgarker)
vedike, lê ev dibe serbira wî. ësa, li carmixê tê dayin û PZ (Piştî
Zayînê) di sala 70an de, Roma dîsa Qudsê dagir dike û cihûyan li hawîrê cîhanê
belav dike, ev yek dibe sedema serdemeke dîrokê ya nû.
Sedema çîroka ëbraniyan ku evqasî dirêj bû, ji ber
têgihîştina û terîfkirina çêbûna olên yek xweda û rola wan ya di
şaristaniyên koledar de ye. Di van beşên ku tên de, yê were dîtin ku
ji aliyekî ve klasîkên mezin, "nûsazî"ya ku bi felsefê destpêkir, ji
aliyê din ve bi pêşevaniya pêxemberan, serhildanên olî û tevgerên nûsazî,
yê zorê bikin ku koletiyê di sazîbûna bîrdoziyî û sîyasî de veguherînin.
4- Şaristaniya Girîtê: Tê dîtin ku li girava Girîtê, BZ di
salên 2000an de, şaristaniyeke ku bilezgînî resene dibe, şêwe digire.
Têkiliyên vê şaristaniyê bi Misir û Fenîke re xurt in. Şaristaniya
vir, di rewşa çavkaniyeke sêyemîn de ye ku nîvgirava Grek xweyî dike. Di
kûzikkeriyê de gelekî pêşketiye û difiroşe derve. Sazûmaneke serayê
ya bi şeml damezrandiye. Di warê mîtolojiyê de, hê di rewşa destpêkê
de ye. Zeus û Demeter li ber zayînê ne. Xwedî nivîseke hoveber in ku
dişibe nivîsa Fenîke. Bêhtir bi Misrê ve girêdayî ye. BZ di salên 1500an
de, ji aliyê Şaristaniya Mîken ya Grek ve tê dagirkirin, di nava çend
sedsalan de serxwebûna xwe winda dike. Ji aliyê şaristaniya Rojhilata
Navîn ve, wê demê şaristaniya Girîtê, dawiya cîhanê û xala şaristaniyê
ya herî li rojava ye. Dor digiha afirandina şaristaniya Girîtê. Ev zayîn
jî, ji çar aliyan ve bi şaristaniyên Fenîke, Misir, Anatolya (Troya,
Hîtît, Frîgya, Lîdya) û Girîtê ku bûne sîsika şaristaniya Ewrûpa, yê pêk
were. Di mîtolojiya Girîtê de, zayînên xwedayan bi taybetî zayînên Zews cur bi
cur û tevlîhev in. Em bi zayîneke mîna Hurmiza Heft Mêr re rû bi rû ne. Digel
hemû hewldanên resenekirinê jî,digel ji anya Zews, ji çîm (paq) ên wî û ji her
deverên wî, xwedayekî ku cudahiyekê temsîl dike were afirandin jî, ev
tiştekî diyar e ku şaristaniya Rojhilata Navîn, ji çar aliyan ve
kişandine vira. Bi ronîkirina meseleya "Ewrûpa çawa helat û deyndarê
kê ye?" re, di beşa têkildar de, liser şaristaniya Grek,
rawestandineke dorfireh pêwîst e.
5- Şaristaniya Sumer û Misrê: BZ di salên 2000an de, di nava
veguherîneke mezin de ne. Dema zayîn û sazîbûna bi şeml li paş mane.
BZ di salên 2050 û 1950an de, Sumerî bi Xanedaniya ór ya dawî, piştî
restorasyoneke demeke kin hêdî hêdî ji qada dîrokê bi dûr dikevin. Di derbarê
van rastiyan de, nivîskarên Sumer ku vê yekê bi kûrahî his dikin, gelek
giryanok (zêmer), awaz û destan nivîsîne. Ravekirina vê şaristaniya ku
dîrok derandiye holê, bi vî şêweyî gelekî hîkarîker e. Hatiye çespandin ku
çavkaniya hemû dram, tragedya û komedya ev nivîsên sumeriyan e. Hatiye
çespandin ku çavkaniya sereke ya olên yek xweda û mîtolojiyên ku nûka çêbûne,
dîsa li cem sumeriyan e. Hemû saziyên siyasî jî, li nav Sumer derketine holê û
ji vira li hemû derên cîhanê belav bûne. Sumer çavkaniya hemû amûr û zanînên
binesaziye, vê çavkaniyê bi sedsalan çarmedorên cîhanê xweyî kiriye.
Babîl û Asûr rola xwe ya dîrokî, bêhtir bi veguhaztinê lîstine. Ev
herdu xanedaniyên ji koka Semîtîk - Amorît, ji BZ 1900an heta bi serê Zayînê
(mîlad), liser mîrateya Sumer danîne, rast kirine, xwarine û kişandine
hawîrdorên xwe. Tevkariyên wan yên resene bisînor in.
Babîliyan gelekî hewl dane ku mîrateya sumeriyan derbasî nivîsê
bikin. Sumerî jibo wan jî, tên wateya pîrozweriyê. Demeke Babîl ya bi şeml
liser vê mîrateyê bilind bûye. Babîl demeke dirêj, ji BZ salên 1800an heta BZ
sala 550an ku Persan ew dagir kirin, di derawa paytexta cîhanê de ye. Birca
(nêrîngeh) Babîl, xwedî îfadeyeke hîkarîker e ku kozmopolîtîzma demê temsîl
dike û di çêbûna hişmendiya mirovan ya olî û payîdar de, xwedî pareke
mezin e. Babîl, di gihîştina sazûmana koledariyê, nivîsandina bingeha wê
ya bi zimanekî nivîskî û belavkirina wê ya li cîhanê de jî, xwedî roleke
balkêş e. Reseniya (orîjînalîte) Sumer ya 2000 salan, pêvajoya Babîl ya
2000 salan ku wergerandiye, nivîsiye, veguhertiye û veguhastiye, dişopîne.
Digel ku van 4000 hezar salan, xwedî û berpirsiyarên çêbûna şaristaniya
mirovan, sazîbûn û gihîştina wê ne, di warê van tevkariyên wan de, ne bi
erênî û ne jî bi neyînî, ne hatine nirxandin.
Asûriyan ev belavbûn, hê bêhtir bi cerdên leşkerî yên
sitemkar û bi bazirganiyê meşandine. Esasê wê, serdemên Asûr di navbera BZ
salên 1300 û 650an de ne. Di serûbinkirin û xerakirina cîhên heyinên etnîk de,
Asûrî rola herî mezin lîstine. Tinekirin û hişkkirina tevgerên etnîk,
armanca wan ya sereke ye. Liser vê yekê, dema asûriyan di dîrokê de, tevgerên
civekî xwe bi rengekî olî û mezhebî nîşan didin. Dîroka Rojhilata Navîn,
li şûna dîroka meşên etnîk, werdigere derketina holê ya ol û mezheban
û dîroka meşa wan. Asûr bi tevayî, emperyalîzmeke leşkerî ye.
Asûriyan di dema xwe de, serdestiya xwe ya leşkerî, bi hemû kesî dane
pejirandin. Misir, Anatolya, Rojhilatê Derya Spî, Mezopotamya Jorîn û ëran jî
tevlî vê ne. Cîhê wê ya di dîrokê de, ji ya Babîl paştir e. Liser mîrateya
Sumer in. Karê nivîsê û weşanê domandine. Di warê qesirbendiyê de
pêşveçûne. Hêza dawî ya kêşan û belavkirinên Sumer in.
Rola qeranên Asûr, di derbarê koletiyê de ku di hiş û lebata
(tevger) mirovan de serdest bûye,
Ne hindik e. Rola wan ya di pêşketin û sazîbûna bazirganiyê
de jî diyarker e. Di meşa şaristaniya koledarî ya 1000 salan de, bi
Babîl re pêşengî kiriye. Li hember vê pêşewatiyê, hêzên ku navenda
wan Mezopotamya Jorîn, li Anatolya Hîtîtiyan, li Bakurê Rojavayê ëranê Medya û
beşek ji Rojhilatê Derya Spî, hevûdin digirin û bi serhildan eniya
berxwedanê diderînine holê. Hewldanên herî mezin Mîtannî û órartû yên ji koka
Aryen, nîşandane, lêbelê ji belavbûnê jî rizgar nebûne. Efsaneya Kawayê
Hesinker, çavkaniya xwe ji pêvajoya vê berxwedana domdirêj digire. BZ di sala
625an de, hêzên Medya û Babîl hevgirtinekê pêktînin, paytexta Asûr Nînowayê
dirûxînin û dawî li ëmperetoriya Asûr tînin. Carekî din jî pişta xwe rast
nekiriye. Lêbelê nivîskar û rahîbên Asûr, çalakiyên xwe domandine. Pirtûkxaneya
Nînowa ya herî mezin, heta bi dema me hatiye. Zimanê Asûr yê aramî, weke grekî
û latînî zimanekî şaristanî ye û li Rojhilata Navîn, 2500 salan di warê
ragihandinê de rola bingehîn lîstiye. Piştî ësa, gelê Asûr dibe gelekî
xiristiyan, li Rojhilat di belavkirina vî olî de, herwiha li hember
şaristaniya koledar jî roleke gelekî mezin dilîzin.
Şaristaniya Misrê, BZ di salên 2000an de, di dema xanedaniyên
navîn de pêşveçûna xwe domandiye. Ji BZ salên 1800an pêde, ji aliyê Hîksos
(ëbraniyên pêş û hinek Aryen) yên ku ji Bakur ve hatine, tê dagirkirin.
Piştî çend xanedaniyan wan dixûnifînin û yên ku mayin jî sirgûn dikin. BZ
di salên 1500an de, dema xanedaniyên nû, dikevine bindestê asûriyan, persan û
grekan, dawî BZ di salê 30an de, dikevin bindestê Roma û reseniya xwe winda
dikin. Dema Kleopetra, ev serpêhatî, di dîrokê de bi awayekî xemgîn xwe
nîşan dide. Kleopetra him berxwedanê, him teslîmbûnê, him jî
xwekuştina bi jinîtî îfade dike, herwiha vê jî diyar dike ku ev
şaristanî bi hêsanî nayê jibîrkirin û îfadeya şemlê ya dawî ye.
G- Li hemberî şaristaniya koledar berxwedan û
reform
Dema ku me derbasbûyina şaristaniyê nirxandibû, herî zêde
liser du mijaran me nirxandin û dahûrandin kirin. Yek ji van, berhevbûna amûrên
hilberîne, bi taybetî vekirina zeviyên biber jibo avdanê, bi pêşketina
teknîka tuncê re, zêdebûna hilberînê û pêşveçûna pîşekariyê. Ya din,
bi zêdebûna nefsan (şênî) re, çêbûn û cîwarbûna bajaran e. Li derî wateya
fîzîkî, ev di heyîna civakê de tê wateya şoreşê. Rêvebiriyên qebîle û
nijadên piçûk, li hember vê nûjeniya bajaran nikarîbûn xwe liser lingan
bigirin. Şêweya hilberînê bikêrî vê yekê nedihat. Cudabûna pêvajoya kar,
belavbûna rexistiniya nijadê bi xwe re anî. Pêdivî bû ku ji rêxistiniya qebîle
ya bi çandinî û şivantiyê ve girêdayî, li hember karbeşiya pîşe
û çandiniyê were bihûrîn. Rastiya daringî ya şoreşa bajêr ev e.
Mijara duyem ya girîng, pirsgirêka amadebûna hişyarî ya
veguherîna vê hilberîna daringî ye. Şêweya hilberîna li qada gundewarî ku
serbest û bikêrhatî, di mercên bajêr de nedihate meşandin. Di heman demê
de, perestgeha ku xwedî roleke navenda hilberînê, divabû ku hêza rêvebiriyê
liser xebatkaran çêbike, kedkarê xwe biafirîne, hemû demên wî bi pilan bike û
ligor karê ku dike wî perwerde bike. Ev rewş, şoreşeke
bîrûbaweriyê pêwîst dike. Kesên ku destê wan ji jiyana qebîletiyê tê qutkirin,
li dorhêla bajêr dikeve nav valahiyekê, jibo ku heyina xwe ya fizîkî berdewam
bike, divê bê qanîkirin. Mirov nikare demeke dirêj, ajaleke bi serê xwe, di
hevşî de bigire. Jibo yekî ku hînî azadiya nav qebîleyê bûyî, li dorhêla
bajêr fêrî jiyanê bibe û hemû dema xwe bide hilberînê, qanîkirineke hîkarîker,
veguherîneke bîrdoziyî û şoreşeke bîrûbawerî pêdivî ye. Mercên jiyan
û xebata berbiçav, dide diyarkirin bê çawa rahîbê perestgehê mecbûr e ku hem
rêvebiriya hilberîne û him jî bîrdoziya nû, di nava hev de biafirîne û bide
meşandin. Şêwegirtina şaristaniyên Sumer û Misrê yên pêşî,
bi rastiyê ve girêdayî ne. Ev rastî nîşan dide ku heyina rahîb şert
e, mecbûre bîrdoziyê çêbike û perwerdeyiyê pêkbîne, dîsa ev rastî diyar dike ku
berî siyaset bisazî bibe û qerantî derkeve holê, heyîna wî li pêş her
tiştî bû. Divê sazûmaneke baweriyê were pêkanîn ku bawerîke mezin pê were
û cîhê lidij rabûnê (îtiraz) nehêle. Heger ku baweriyeke wiha bi hêz nebe,
sazûmaniya hilberînê ya nû nayê meşandin. Tenê wê zorê û mirinê bi xwe re
bîne. Mezinatiya mîtolojî û ola Sumer, ji hêza wî ya qanîkirina mirovên
"kole" tê. Bîrdoziyî, sazûmana mîtolojiyî û olî yên ku rahîbên Sumer
afirandin, ewqasî bi hêz in ku şaristaniya hemû serdeman kişandine
heta bi dema îroyîn. Heger ku teolojiya Sumer nebana, olên yek xweda, mîtolojî
û olên Hindê û yên Grek-Roma jî çênedibûn. Lewre dîrok, ji vî alî ve jî bi
Sumer destpêdike û bandorê li yên bi şûn xwe re dike.
Lêkolîna zanistî, bi gelemperî ya pêşveçûna bîrûbawerî û
giyanê, bi taybetî jî ya binyatên mîtolojî û ol, hê pêşneketiye. Ol, tenê
ya mirovek bawermendê wî olî ye, yan jî wî olî red dike, jiberku bi vî awayî
bisînor kirine, di roja me de ne berhemdar e. Li şûna vê, civaknasiya
(sosyolojî) zuwa ku tê xwendin, rastiyê sofîstîke dike û ti wateyên din nade.
Bi xerqbûna nav metafîzîkê ya heta bi qirikê, jibo derawa çewt, tenê
dahûrandina mercên daringî, bi şewşandina rastiyan wê mirov bibe
heman bêpirsiyariyan. Di dema îro de, bîrûbawerî, felsefe û perwerdeya zanistê
jî, di nava vê nexweşiyê de ne. Ez vê peyîtandinê (selmandin), ji ber vê
yekê dikim: Heta em tênegihîjin bê çi di perestgehên Sumer de qewimî ye, ne
mimkûne ku em têbigihîjin roja îroyîn jî. Em mizgeftê, dêrê, kenîşte
(sînagog), hemû navendên huner û zanîngehê jî nasnekin. Dibe ku Zîggûrat ligor
pîvanên îro, bi me sazûmaneke pêkenok (komîk) xûya be, lêbelê dive neyê ji
bîrkirin ku ew malzaroka bi hezaran saziyên şaristaniyê ye, navenda
çekirina genên bîrûbaweriyê ye, cîhê îbadeta pêşî ye ku "beniyê (evd)
xwedê" lê hate afirandin, navenda konservetuar û konserta yekemîn e,
zanîngeha yekemîn e, mala xwedê û xwedawenda yekemîn e, kerxane û mala yekem ya
taybetî ye. Bi kinayî em bibêjin, navenda çêkirin, afirandin binavkirin û
binasnamekirina saziyên bingeh yên şaristaniyê ye. Tevî yên li Misrê, hemû
parestgeh, dibistan û salonên ku vê dawiyê hatine avakirin, nimûnekê Zîggûrat
ên pêşveçûyîne. Ji ber van sedeman, heta ku li perestgeha Sumer çi
qewimiye, tiştên hatine pêkanîn, di zanistiya civakî de bi kûrahî liser
neyê rawestandin, em nagihîjine dîrok û hişmendiyeke civakî ya rasteqînî.
Ev nirxandina kin, li qasî ku ne terîfeke sumerolojiye, qet ne
ravekirina wê ya bi wergirî ye jî, tenê jibo bi bîranîneke pêdiviyê ye. Van
demên dawî ku li zanîngehên DYA (DewletênYekbûyî ya Amerîka), liser sumerolojî
bi siftî radiwestin, ji ber têgihîştina van pêdiviyan e.
Di mîtolojiya Sumer de, afirandina "benî" ya ji aliyê
sazûmana xwedayan ve, dahênaneke herî mezin e. Lewra amûra bingeh ya hilberînê
ev kole -benî-ye. Dema ku em dahênandina tekelekî yan jî tevirekî (bivir) ku bi
tecrûbeya hezar salan pêkhatine, li ber çavan bigrin, emê têbigihîjin ku çîroka
dahênandina "kole" bêhtir wê ji lêkolînê re nirxdar be. ædî ku em
bînine hişê xwe, bê serfê gundî û karkerên kargehê tên çi wateyê û liser
navê wan çi dikin, emê wê hengê wateya vê "sazûmana benî (evd)" ya bi
êş û azar ku herî dirêj domandiye fêhm bikin. Heger ku em pîramîdekî tenê,
yan jî bajarekî antîk, bînin ber çavan, gewreyî û erjengiya (saw) karê ku
hatiye kirinê bêhtir were dîtin. Peywira dîrok û civakê ya bingehîn ev e ku di
bîrûbaweriya vê rastiyê de bin û di giyana xwe de hisbikin.
Dahênandin û meşandina hişmendiya benî, bi civaka bi çîn
re bêhtir girîng dibe, ev kar di roja me de jî, bi awayekî sift û zexmtir tê
meşandin. Ez li vir dahûrandinên, hişmendî, giyanî û bîrûbawerî
nakim. Lebelê ku em van aliyên civakê jî li ber çavan daneynin, em dê nikaribin
pêvajoyên dîrokê bi awayekî rasteqînî deynin holê. Hemû ravekirinên min yên di
vî derbarê de, jiberku bi hindikayî ez vê pêdiviyê terîf bikim e.
Weke di her şêwegirtineke dîrokî û civakî de, ev pediviyek e
xwezayî ye ku piştî çêbûn, sazîbûn û lê anînan, zor li veguhertin û
wergerandina civaka bi çîna koledar were kirin. Daringperestiya (Materyalîzm)
dîrokî, fêrî me dike ku ti şêwe ne payîdar in, "bi kêra demê daringa
xwe hûr dike" û her ya nû dafirîne. Zanist di babetê mijarê de, peywirên
xwe nayîne cîh, hê ew şewşandinên mezin derbasnekirine, tenê kerese
(kelûmel) yên zanînê li holê kirine lod, ji azmûna terîfkirineke ku emê
bikaribin di derbareyî mijarê de bikin, derbasnabe. Lê jiberku peywireke min ya
girîng e, ez pê re têkildar bûm, çewt an rast, tişta hate zimên min girîng
dît û got.
Sazûmana koledarî, tişta ku BZ di salên 2000an de, bi
Xanedaniya ór ya sêyemîn û bi Xanedaniya Navîn re jiyayî, azmûneke restorasyonê
ye. Nakokiyên sazûmanê bi rewişta hûndir û derve, timî mezin dibin.
Azmûnên Sargon yên sitemkar û bi darê zorê, hewldanên wî ku sazûmanê
bikişîne derve, ne hiştiye ku ezbeta (sulale) wî bi ser sed salî
bikeve, bi eynî zordariyê ji holê hatiye rakirin. Temenê Xanedaniya Navîn jî
gelekî kin e. Sazûman bi şêweya kevin nayê meşandin, restorasyon jî,
jiberku ne bi awayekî derûniye domdar nabe. Dema xweda-qeranan jî, di pîrozwerî
û bawerdêriya xwe de zorê dibînin. Çavkaniya vê zorlêhatinê, him li hûndir e û
him jî li derve ye. Li hundir, rêvebirên eyalet û yên bajaran, jiberku bi
nimûnekî qeranan mezin bûne, liser hev hewldanên serxwebûnê didin, jibo vê yekê
jî, gelek hêmanên hevgirtinê, ji derve, ji xwe re dibînin. Bi azmûneke dirêj,
têdigihîjin ku sazûmana "xweda-qeran" sazûmana mirova ye. Gav bi gav,
veguherîna hişmendiyê pêşvediçe. Hê ji serî de, nakokiya rahîb û
qeran heye. Guhertina gelek xanedanan, di perestgehên rahîban de pêktê.
Eyalet û bajarên ku girîng dibin, dixwazin ku hêza xwe xurtir
bikin. Tirbên bi serê xwe ku mezin hatin çêkirin û bi mirina qeranan re,
veşartina hemû malbata wî ya bi awayekî zindî, zemînekê ji
şoreşa bawerî û hişmendiyê re amade dike û rê li ber danaheva vê
vedike. Teknîka pêşveçûyî ku rê li ber berhemdariyeke mezin vekirî ye, ji
ber hebûna koleyan, nayê bikaranîn û li hêlekê tê danîn. Jiberku serdestî li
amûrên hilberînê yên ku neolîtîkê afirandine hatiye kirin, ketine pêvajoyeke
kevneperestiyê, azadiya pîşekar bi zêdeyî hatiye tengkirin. Di nava mercên
xwe de, ew jî yan di derawa milkê serayê de ye yan jî milkê perestgehê ye. Ji
rojên xwe yên azadiyê, yên kevin jî dûr e. Ne jibo xwe kar dike. Yên ku
têkiliyên wan bi hilberînê re tine zêde dibin û yên hilberînêr ji encamên
hilberînê bê par tên hiştin. Di warê şoreşa hişmendiyê û
serhildanên çînî de pêşketin pêktên. Zor û zehmetiyên ku di nav de, çiqa
ku diçe dijwartir dibe, li hember baweriyê, şik û guman çêdibin. Di
hişmendî û giyana mirovan de, dengê ku di bêje bila xweda ewqasî ne bê
wijdanbin, vedide. Dilînên "lavayî û serhildanê" kûr in, nûhirîna
(mirmirandin) "êş"ê di rewşeke bê perwe de ye.
"Eyûb"ên sazûmaniyê zêde dibin. Pêxemberê êş û aramê Eyûb,
pêxemberê guherînên dîrokî yên di giyan û hişmendiyê de ye. Nûnerê vê
pêvajoyê ye.
Derfetên serhildan û hêrîşên ji derve zêdetir bûne. Kenanî û
amorîtiyên ku qebîleyên Semîtîk yên çola Erebîstanê, hê şaristaniya Sumer
û Misrê şêweyek negirtî, ji Rojhilat û Rojava timî hêrîş dibirin ser
wan. Li hember "emperyalîzm"a ku timî hêrîş di bir ser çiyan,
daristan û deştên Bakur yên berhemdar, Aryenê ku ji wan fêrî çêkirina
amûran bûne û ji madenê xwe van çekan bi zêdeyî pêktînin, dikarin xwe biparêzin
û hêrîşan jî bikin, bi hevgirtiyên nav xwe re, di veguherandina xanedanan
de rola xwe dileyîzin, gelek caran xanedanan ji nav xwe tînin serî. Di van
pêşveçûnan de, gûtiyan, akadiyan, kassîtiyan û hîksosiyan, di dîrokê de
dewsa xwe çêkirine. Bi gelemperî li her deverê eniya "federasyona
qebîleyan" tê lidarxistin, li hember emperyalîzma koledar têkoşîneke
bêeman didin destpêkirin. Pêvajoya vê tekoşînê, gelek dewletên piçûk
diderîne holê. Ev rewş dibe sedema lawazî û bêhêzbûna sazûmanê, êdî
jiberku sazûman xwe biparêze bêhtir hêrîşker (hêrîşbaz) dibe. Dema
asûriyan BZ di navbera 1900 û 625an de, anku 1300 salên ku bi Hammûrabî
destpêdike û bi Asûrbanîpal diqede, bi dijwariyeke ku Sargon di siya xwe de
dihêle, hemû heyînên etnîkî yên Rojhilata Navîn, dixe nava saw û toqîneke
gewre. Ti heyina etnîkî namîne ku serûbinî hev nekiribin. Her dever di nava
saweke bêhempa de di nale. Zemîna serdema baweriyê ya di dîrokê de herî mezin û
ya serdema hişmendiyê, gelekî berfireh dibe, pêxemberên ku pêşevanên
sazûmaniyên baweriyên mezin û serhildêrên giyanê û dema olên yek xweda, xwe
dide ferzkirin. Ramana Mesîh (rizgarker), her ku diçe di seriyan de cîh digire
û hêviyên mezin çêdike. Tenê ne guherînên bawerî, êdî dizanin ku xweda-qeran jî
mîna wan mirov in, teolojî û mîtolojî hew bersiva wan dide û jê qut dibin,
dikevine demeke dîrokî ya nû ku ramana felsefî xwe dide pêş.
1- Bûyina olên yek xweda û cîhê wan yê di
nava şaristaniyê de
Bûyina olên yek xweda, tê wateya şoreşeke di hebûna
ehlaq, mirûz (moral) û hişmendiyê de. Mijara ku daxistina pirsa 'xwedê
heye yan tineye', bi temamî daherizandin (berevajîkirin) e. Nêzîkbûna bi vî
şêweyî, derûniya wê dinixûmîne û rola wê ya herî mezin di reşahiyê de
dihêle. Hê jî kiryarên zanist û mensûbên olên yek xweda, ji xweparastineke zûwa
derbasnabe. Li qasî dahûrandinên kûr yên civakî yên van olên yek xweda, ji vê
jî girîngtir pêşveçûna hişmendiya mirov, çêbûna mantiq û rola wî ya
di çêbûna zanist û ramana felsefî de, bitêrayî li ber çavan nehatine raxistin.
Pêşveçûnên civakî ku di pêvajoya qeyranên mezin de çêdibin, rewişta
şorêşê nîşan dide, divê bersiva pirsên kîjan hişmendiya nû
û derfet ji kîjan sazîbûnan re çêkiriye, were dayin. Resenebûna di warê çînî û
siyasî de, hê bêhtir girîngiya xwe nîşan dide.
Di beşên borî de, em liser mijarê rawestiyabûn. Di beşên
ku tên de jî emê bi kûrahî liser rawestin. Di vê beşê de, terîfa civaka
biçîn ya koledar û rola wê ya di pêşveçûna şaristanî de, wê were
kirin. Peyitandineke zanistê ya hevpar ev e ku çavkaniya saziyên
şaristaniyê yên bingehîn, şaristaniya Sumer e. Mesele ya Adem yê ku
mîna pêxemberê yekem tê berdan, di mîtolojiya Sumer de bi awayekî hîkarîker tê
ronîkirin. Heta bi afirandina Hawa ya ji parsûya Adem jî, di mîtolojiya Sumer
de cîh digire. Di her taybetiyeke Sumer de, xwedayek heye, bi belgeyan hatiye
çespandin bê çawa yekî nexweş dikeve ji xwedayê afîrînêr "Enkî"
tê zayîn. Ya herî girîng bûyera "qewirandina ji bihiştê" jî, di
mîtolojiya Sumer de bi raveyeke helbestî cîh digire.
Têgîna bihiştê dahûrandineke bi her alî dixwaze. Lêbelê ev
nayê înkarkirin û jibo gel daxwazeke ku bûyerên zor û şidetê nebin, ku
mirov mîna dost û perçeyek ji yê xwezayê bijîn, di têkiliyan de wekheviyeke
mîna ya dema neolîtîk serdest be. Jibo çîna efendiyan ya nû ku mezin dibe, tê
wateya ku ji karê bihiştê yê mecbûrî rizgar in, cîhaneke ku gelek mirov
jibo wan kar dikin û cudahiyeke civakî. Bihişt têgîneke wiha ye, dema
civaka Sumer ya biçîn bilind dibe, yê ku li bin dimîne xeyal dike û yê liser bi
awayekî hîkarîker wê xweşiyê dijî. Rola cudabûna çînên pêşî yên
civakê, di zayîna mîtolojîk de bi awayekî zindî û helbestî tê ravekirin. Ev yek
mîsoger e ku seray û perestgehên li giravên Kendava Basrayê, li peravên Dîcle û
Ferad hatine çêkirin, di vê de bûne çavkaniyên best (îlham) dayinê. Ev yek bi
hêsanî tê fêhmkirin û ji nivîstekên ku hatine xwendin diyar dibe ku çar
xwedayên afirînêr (An, Enlîl, Nînhûrsag, Enkî) bûne çavkaniya olên yek xweda.
Ravekirinên liser bihiştê yên bi navê "Dîlmûn", têgînên bingeh
yên şayesên (teswîr) vê dawiyê ku liser bihiştê hatine kirin, bi
zimanekî helbestî rave dike. Seraya Enkî ya bi navê Abzû (çavkaniya peyva hewz
û mînaka seraya yekem ya bi hewz) li bajarê Erîdû, berbiçavbûna vê xeyalê îfade
dike. Piştî vê re, Baxçeyên mêwan (dêlî) ên Babîl û hemû seray û seyrangeh
(park) yên ku hatine pêşxistin, bestê ji vê nimûneya hoveber digirin. Di
ravekirina mîtolojiya Sumer de, xwedawendên ku rola Nînhûrsag û ënanna
dileyîzin, di pêvajoya dîroka şaristaniyê de girîngiya xwe winda dikin,
heta bi dayika ësa Meryem, lê tên vegerandin. Di kesayetiya Hawa de, ev windayî
hê bêhtir e. Çawa Enkî ji parsûya nexweş hatiye afirandin, ev yek weke xwe
wergerandina "efsaneya Adem û Hawa". Nînhûrsag xwedawenda herêma
çiyayên Zaxrosa ye, lê xwedî pozîsyonekî li ser Enkî re ye (Bi sumerî Nîn=navê
xwedawend, hûr=çiya, gir, Sag=perçe) Ev ravekirina mîtolojîk, di dema
şoreşa çandinî de rola jinê ya sereke û di zimanê aryenên ku hê xwe
bernedane deştên Dîcle û Ferad de, bi navê "Star" (Pişt re
bi Akadî ëştar) temsîlkirina xewedawendê, rastiya dîrokî ya di mîtolojiya
Sumer de, derdixe holê. Ev yek bi zelalî diyar e ku hêza çanda xwedawendî ya ku
ji şoreşa çandinî ya neolîtîk dihat, ji aliyê Sumer ve hatiye guherandin.
Pêvajoyên lijneya xwedayên Sumer (Bi girekî bi navê Pantheon
ketiye wateyeke din) ku mirovan ji heriyê diafirînin gelekî hîkarîker e. Di
heman mîtolojiyê de bi zimanekî helbestî û awayekî pîrozwer tê gotin ku xweda
westiya ne û êdî pêdiviya wan bi xebatkaran heye. Xweda heta bi taybetiyên
xebatkarên xwe jî diyar dikin. Ev gelekî diyar e ku sazûmaneke "benîyekî
xwedayî" bi awayekî tekûz pilankirine û afirandine. Ev mijar gelekî zelal
e ku ev pêvajo, çêbûna rahîb, siyaset, burokrasî û leşkeriya Sumer tîne
ziman. Dema ku rahîb û qismên rewşenbîran bîrdoziyan çêdikin û belavdikin,
helbet nabêjin mirovan "Werin emê we bikin suxrevan (xizmetkar)."
Dizanin ku wiha serkeftî nabin. Ew xweş dizanin ku li şûna yekîtiya
bi zorê, liser bîrûbawerî û giyana mirovan serdestiyekê saz bikin, yê bêhtir bi
ser bikevin. Sêwirana mîtolojîk û olî karê wan yê bingehîn e. Serkeftina wan ya
di vî derbarê de, ji şerê serdestbûna îro ku li zanîngehên Ewrûpa û DYA tê
kirin, ne hindikî girîngtir e. Ligor demê, payidartir, bi zanistî û serkeftîtir
e. Dema ku çîna serdest yan jî giregirek bixwaze bilind bibe, tişta herî
pêşî dive ku têkildaran hişyar bike û baweriya wan bîne. Bêyî vê
yekê, dema ku bixwaze serdestiyê bi darê zorê û bi derewan bide meşandin,
ji gelek ceribandinan diyar e ku pêşveçûn çênabe. Pêşî dive ku
şerê bawerî û hişyariyê were dayin.
Li vir em nabêjin baweriya bîrdoziyî ya ku heyî û zanistiya amade.
Ev pirsgirêkeke perwerdeyî ya hêsan e. Weke mînaka Sumer, pêdiviya sazkirina
şaristaniyê, yanê hemû seresazî û binesaziya civaka nû ya bi çîn ku weke
pêdiviyeke bi zorê xwe nîşan dide, ligor wê demê zayîneke afirêner ya
mîtolojîk e. Rahîbên Sumer vê demê bi karên gelek mezin re têkildar in û wisa
serketî ne ku bandorê li temamê dîroka şaristaniyê bikin. Serketenê ne
tenê ji çîna serdest ya ku bilind dibe re dikin. Vê yekê ji civaka biçîn tevî
re, liser navê hêzên ku şaristaniyê temsîl dikin, pêktînin. Ev ne
tiştekî zor e ku ez bi belgeyan biçespînim bê vî karî çawa dikin. Lê evder
ne cîhê wê ye. Lêbelê bi taybetî jibo ku em dîroka Rojhilata Navîn, ji bandora
dogmayan dûr bikin û bînin zimên, ev mijareke girîng e.
Afirandina Adem ya ji heriyê, di hemû pirtûkên pîroz de heye. Lê
çavkaniya vê gotinê mîtolojiya Sumer e. Him jî bê vê heriyê ji ber kîjan kendalî
tînin û kîjan xweda dize, bi raveyeke helbestî tîne zimên. Jiberku mirovan
suxrevanê (xizmetkar) xwe dibînin, îfadeyeke weke ku ji destava (gû) xwe
diafirînin derdikeve holê.
Em dibine şahid ku kêm caran, hinekan ji suxrevanên xwe yên
jêhatî jî digirin nav xwe. Divê em bala xwe bidine vê yekê ku ev gherandina
çînê, raveya nivîskî ya yekam ya xwedayî ye. Ew ji ezmanan, ji heyvê, ji rojê,
ji agir û ji hewayê têne afirandin lê mirov ji heriya gûyê wan tên afirandin.
Çîna serdest û mijok, encex cudahiya xwe bi vî rengê bibandor li ber çavan
radixe.
Dîsa têgîna "Qewirandina ji bihiştê" ku di hemû
pirtûkên pîroz de cîh digire, bi hêsanî dikare were dahûrandin. Ev yek, bi ji
hev veqetandina civaka Sumer ya biçîn ve girêdayî ye. Ji aliyekî ve çîna jor ku
ji hev vediqete, xwe ji hemsalên xwe yên hemnijad qut dike, ji aliyê din ve jî,
îfade dike ku qismên di rewşa suxrevanan de, ji bandora wan dikevin.
Têgîna "fêkiyê guneh", angaşteke (îdîa) tawanberker ya wanên ku
êdî liser sifreyên serayan cîh ji xwe re nabînin ne, bi hêrîşa bîrdoziyeke
din ve girêdayî ye. Anku cîhê suxrevanan, li derên mîna bihiştê ku ew û
yên mîna wan tê de dijîn, tineye. Ev têgîn vê yekê temsîl dike ku çîna serdest
sedema cudabûna xwe, di pêvajoya dîrokê de, bixeteke sor, bi perdeyeke sitûr û
bi dîwarekî ku neyê rûxandin hûnandî ye.
Efsaneya pêxember Nûh, yanê bûyera Tofanê digel ku di her çar
pirtûkên pîroz de cîh digire, di serî de di Destana Gilgamêş de û di gelek
destanên Sumer de jî, cîh girtiye. Bi awayekî zanistî jî tê çespandin ku BZ di
salên 3000an de, ava okyanûsan bilind bûye. Di dema Sumer de, Derya Basrayê
misêwayî erdê ye û vê demê gelek caran ser ve çûye û gelek der di bin avê de
mane. Dibe ku efsane di demekî û rewşeke wiha de derbas bûbe. Ev bûye
sedem ku Sumeran cîhên cîwarbûna xwe kişandine ber bi bakur ve. Sedema van
serveçûnên avê, di mîtolojiyê de, weke naleta xwedayan û bizavên li hember
zêdebûna nefsan cîhê xwe digire. Mîna livbaziyeke cezakirinê, kirasekî
bîrdoziyî lêkirine
Jibo rizgariya ji tofanê, keştiya ku ji her cinsî cotek tê
de, liserê çiyayê Cûdî rawestiya ye. Ji xwe ev rastî jî diyardike ku Cûdî
çiyayê herî nêzîkî Mezopotamya jêrîn e û ji bilind ve lê dinêre. Hê jî li vê
dorhêlê, Cûdî weke cîhê Tofana Nûh tê ravekirin. Di Kurdî de Nûh=Nû ye û Cûdî,
Cû=cîh dî=dît e, yanê tê wateya 'cîhê nû dît.' Ev peyvên ku koka wan ya
etîmolojîk gelekî kevn e, koka hemû zimanên ëndo-æwropî ye. Kokên new, geo û
deûs bi zelalî vê diçespînin. Ev kok çespandineke dine ku di BZ salên 10 000an
de, bi çêbûna zimanê çandinî yê neolîtîk re, bi şoreşa li vê derdorê
ya bi zimanê Aryen ve girêdayî ye. Gelek peyvên kok ku ji Hindê heta bi Ewropa,
bi çavkaniya Heyva Berhemdar ve girêdayî ne, vê peyamê bi gelemperî rast
derdixe. Pêşveçûna bi sedan zimananên liser koka aryen, çespandina serdema
neolîtîk û hêza wê ye.
Efsaneya Eyûb pêxember jî, hilberîna êş, azar û bêhêvîbûna
civaka Sumer ya di demên qeyranê de ye. Ev salên bi qeyran ku mirovatî bi
êş û azarên mezin dikeve lavayan, lê xweda anku çîna serdest bersivê nade,
BZ di salên 2000an de gelekî zêde dibe. Eyûb pêxemberê ku tirba wî li Rihayê
(órfa), diyar e ku ji koka Sumer e (peyvên bi kita ûr hemû sumerîne, tê wateya
"cîwarê ku liser gir hatiya avakirin", weke ûr, ûrûk.) Li órfa û
derdora wê ku weke cîhê pêxemberan bi rûmet, BZ di salên 2000an de, gelek
mêtingehên Sumer hatine damezrandin. Derdora órfayê herêmeke çavkaniya dîrokêye
ku du çandên dîrokî, Amorîtên şivan yên ji koka semîtîk (Timî ji çolên
Erebîstan ber bi Mezopotamya hêrîşan dikin) û Hûrrî yên çandiyar yên ji
koka Aryen, li hember hev tên, şer dikin û li mêtingehên Sumer fêrî
bazirganiyê dibin. Dijayetiya li hember sazûmana Sumer ku bi awayekî hêsan
pêşketî, bi vê rastiya daringî ve girêdayî ye. Gelek çand, gelek
bîrûbawerî ye. ëbadetkirina bîrûbaweriyên cîwarbûyî, hebûna xwe bi inyad
berdewam dikin. Di efsaneyên Hz Brahîm de jî derbasdibe ku di demên qeyranê de,
li hember Nemrûd órfa (Nemrûd=bi Sumerî qeran) serhildan zêde bibin. Li órfayê
hê gelek cîh û efsaneyên pêxemberan hene. Him ji derve mêhtingehkariya Sumer ya
emperyalîst û çîrokên Nemrûd yê ku wan temsîl dike, him jî efsaneyên pêxemberên
ku yekem car li dij van rabûne, didin nîşandan ku órfa bûye qada
têkoşîna van. Erdnîgariya órfa, berhemdariya axa wê, avhewa wê, nasnameya
wê ya çandî û pêşveçûna wê ya dîrokî, vê dibetiyê (îhtimal) xurtir dike.
Emê gavekî din liser vê biaxivin.
Herêma Qudsê jî yê roleke wiha bilîze. órfa hê bêhtir li hember
emperyalîzma Sumer vê rolê dilîze, lêbelê Quds li dij emperyalîzma Misrê ya
koledar vê rolê bi cîh tîne. Herdu cîh jî warên pêxemberan ne. Ev herdu cîh
mîna navendên dijberiyêne. BZ di salên 2000an de ku ev herdu bajar û herêm, weke
navendên olên yek xweda derketin pêş jî, ji vê derawa wan tê. Ji dema ku
Hz Brahîm koçî Qudsê kir û heta bi serhildana ësa wiha ye.
b- (Tê gotin ku wê demê Abgarên serdestî li órfayê dikirin, ësa
vexwendî órfa yê kirine.) Ev jî ji vê derawa wan ya dîrokî tê ku di nava du
hezar salên borî de, gelek çûn û hatin di navbera van herdu herêman de çêbûne.
Ev herdu navendên ku olên yek xweda li wan haveyn girtî, di heman demê de
dorhêla çandê ya ku hêviyên azadiyê geş dike jî temsîl dikin. Ev derawa
wan a li hember koledariyê, sedema herî girîng e ku ev herdu bajar îro jî
pîrozwer têne naskirin. Jiberku rola wan mezin e, cîhê wan ê di hişê
mirovan de jî mezin û nejibîrok e. Dema ku emji ser pêxemberiyê perdeya olî ya
giran bidin alî û em têkilî û nakokiyên wê bi şaristaniya koledar ya
arkeîk -herî kevin- re damezrînin, emê derawa pêxemberiyê xweşiktir terîf
bikin.
Em dikarin taybetiyên wê yên bingehîn weke çend angaştan
(tez) wiha bi nirxînin:
I- Bi giranî di ber sînga du sazûmanên koledar yên arkeîk de
pêşvediçe, him saziyên bîrdoziyî ku ji veqetandinên civakî derketine holê,
him jî tevlîheviya demê ku ji pêvajoya qeyrana giran ya sazûmanê tê, bandorê lê
dike. Li hember çewsandina sazûmanê ya liser bîrûbaweriya mirovatiyê û
şêwegirtina netewî, mîna serhildana wijdan derdikeve holê.
II- Ji şêwegirtineke bîrdoziyî ya serbixwe zêdetir, dike ku
aliyên mîtolojiya serdest an jî têgihîna olî (wijdan) ku bi rastiyê re
ditewişin, ji nû ve bi rêk û pêk bike. Hêza wê tine ku têgihîn û saziyên
fermî derbas bike, digel ku aliyên wê yên şoreşger hene jî,
taybetiyên wê yên serdest nûsazîbûne. Encamên ku sazûmanê nûjen bike û dikaribe
were kişandin diderîne holê.
III- Qismên hejar ku ji veqetandinên bingeha çînên civakî derketin
û qismên serdest ku ji belavbûna heyînê etnîk derketin holê, ne têde,
beşên civakê yên li derî van esas digire. Dibine pêşengên qebîleyên
ku bi sazûmanê re ditewişin û takekesên ku ji saziyên civakî qut dibin û
bi serê xwe dimînin, ber bi xwe dikişînin.
IV- Ji tevgerên siyasî û daringî zêdetir, weke pêşewayekî
bîrdoziyî ku aliyên wî yên menewî û mirûzî girantir, derdikeve holê.
Ev mijarên ku hê jî em dikarin berfireh bikin, bi têrayî
şêweya sazîbûnê rave dikin. Dema em bi taybetiyên sê pêxemberan re
beremberî hev bikin, emê wateya wê derînine holê. Di bingeha van taybetiyan de,
dema ku em di erdnîgariya Rojhilata Navîn de li tevgerên pêxemberanên berbiçav
binêrin, em dikarin pêşveçûnên ku pêkanîne wiha bi rêzînin:
1- Brahîm di têgihînên ol de, di bin navê tewhîd (yekîtî) de
bingeha saziyeke yek xweda daniye. Xwedayê Hz Brahîm, taybetiyên girîng
nîşan dide. Ji yekîtiya xwedayên Sumer û Misrê veqetiyaye. Serbixweyiyeke
xwedayî qezenc kiriye. Ev vê yekê nîşane (sembolîze) dike ku mirov bi
gelemperî bi azadiyê re, bi taybetî heyina etnîk, bi zêdeyî bi mayina qebîlê ya
azad ve girêdayî ye. Ev nasnameya xwedayî ya nû, ligor heyîna mîtolojîk û olî
yên herdu sazûmanên arkeîk, di warê azadiyê de, tê wateya pêngavekê.
2- Nasnameya xwedayî bi temamî ji mirov cuda ye, nemir û di
şêweya nepûtkirinê de ye. Li asta jor, neberbiçaviyek dabaşa
xeberdanê ye. Him têgihîna olê totemîk ê qebîleyê û him jî têgihîna olê çînî ku
ji qerantiya sazûmana koledariyê diyar dibe, tê derbaskirin. Pêşveçûneke
olî ku deng li hemû mirovahiyê dike û merhaleyeke bîrûbaweriyê ku bêhtir pêşveçûyî
esas digire, dabaşa xeberdanêye.
3- Bi vê rewşê, di bîrûbaweriya mirov de, merhaleya mantiqekî
pêşketî temsîl dike. Têgînkirina bi totem û pir xwedayî, bi zarokî ye û ji
alyê mantiq ve li paş e. Bi taybetiya wê ve girêdayî ye ku di pêş de,
yê herkesên ku wijdan û ramana wan hişyar dibe, li ber sînga xwe bide hev.
4- Hê bêhtir qebîleyên ji koka Aryen û Semîtîk ku bi sazûmanê re
nabine yek, pêre di navnakokiyan de ne û hînbûyî liva azad in, di dorhêla
kesayetiyên bi pîşe û hindik jî bin yên weke mecnûn û derwêşan de,
serkeftî dibin. Bi taybetî di qeyrana sazûmana koledarî ya BZ di salên 2000an û
bi şûnve de, rê li ber bilindbûna pêlên pêxemberiyê vedike û ev yek aliyê
tevgera civakî ya herî girîng dertêxe holê
5- Ji bilî dewletên Misir û Sumer yên navendî, gelek
dewlet-bajarên piçûk ku derketine holê, bi tevgerên van pêxemberan ve girêdayî
ne. Mînaka vê ya herî bibandor Qerantiya ëbranî ye.
6- Him rewişta sazûmana koledar ya serdest, him jî ji ber
heyina qebîleyên bavkanî, perestîş (kult) ya jinê û xwedawendê ji holê
rabûye. Bi taybetî, piştî ku amorîtiyan Sumerî ji qada siyasetê rakirin û
di pêvajoya damezrandina ëmperetoriya Babîl de, ev mijar mîsoger bûye. Destana
Babîl ya afirandinê Enûme Elîş, vê rewşê rave dike. Bi Hz Brahîm re,
hemû pêxember mêr in û di sazûmana wan de cîh ji jinê re tine. Cîhê jinê nêzîkî
şeytên kirine. Bandora Babîl ya liser Hz Brahîm û bandora Misrê ya liser
Mûsa, di derkirin (hermonokirin) ya jinê de roleke mezin dilîze. BZ salên
2000an û bi şûnve, jin timî statûya xwe winda dike. Çînçînîbûna bi
gelemperî û cudakirina cinsan bi hev re dimeşe.
7- Ramana yek xweda, vê dawiyê yê bibe nîgareke (motîf) bîrdoziyî
ku di warê zeximkirina otorîteya qeran de, were bikaranîn. Yek xweda=yek qeran
dê bibe formûla rêvebiriyê. Heçku ev raman di serî de, di pêşveçûna azadî
de roleke girîng dilîze û mantiqa neberbiçav jî xweyî dike. Herwiha çîna
serdest, xwedayê olê nû yê erênî jî dixûnifîne û li xwe tîne.
Rola sazûmana pêxembertiyê ya dîrokî, bê şik ev e ku di
nermkirina sazûmana koledarî ya arkeîk de, bûye diyarker. Tevgera duyemîn ya
şaristaniyê ku li Rojhilata Navîn hatiye afirandin, derbaskirina dema
xweda-qeranên ku liser bîrûbawerî û giyana mirovan zagonên xwezayî disepandin û
pêşveçûna rêbazên olên nû ku digotin, xwedayekî bi tenê û mezin heye, qeran
jî berpirsiyar in ku hesab bidin. Ev diyar e ku herçiqas di mantiqa mirovan de
û di rêvebiriya dewletê de, çilvirandibin (dejenere) jî, zagonên yek xweda
pêşveçûnekê îfade dike. Bi taybetî jiberku rêzikên ol heyina siyasî jî
girêdaye, sepandina hêza bêsînor rawestandiye. Pêşveçûna mantiq ku gihaye
merhaleyekê, di heyîna ramanê de guherînên bingehîn pêkanîne. Merhaleya
teolojiyê ku ji alyê helbestvan û feylesofê binav û deng Goethe yê Alman ve, di
babetê serdemên giyan de ku weke "helbest, teolojî, felsefe û
pexşan" veqetandî, li tayê serdema olên yek xweda ku ji alyê
pêxemberan ve hatiye bilindkirin tê. Di derbaskirina sê ëmperetoriyên
(Sumer-Asûr, Misir û Roma) di dîrokê de ku herî demdirêj, têkoşîna ku
liser navê olên yek xweda hatiye meşandin, rola bingeh lîstî ye.
2- Berxwedana heyînên etnîkî û şaristaniya koledar
Cureyek ji tevgerên dîrokî ku sazûmana koledar ji bûyina xwe heta
bi hilweşîna xwe mecbûr maye pêre pozberiyê bike, yekîtiya etnîk (qebîle,
eşîr) ku hişyarî qezenc kiriye. Heyînên etnîkî ku di serdema neolîtîk
de ji ber xwe ve çêbûne, wateyeke mîna çîna karker îfade dikin. Jibo ku heyîna
xwe berdewam bikin, pêdiviya wan bi hişyariya berxwedanekê tine. Lewra
dijminekî wan ya ku hêrîş bike tine, nakokiyên ku rê li ber hişyariya
etnîk vekin, pêk nehatine. Yekîtiya etnîk û berxwedan armancekê pêwîst dike. Ku
ev armanc derveyî be û ji alyê civakeke biçîn ve were rêvebirin, tiştekî
xwezayî ye ku nakokî rê li ber hişyariyê veke. Civaka nû ya siyasî biçîn û
pêşveçûyî, yê vê nakokiyê çêbike. Qismê jor ya heyîna etnîk, tevlî civaka
nû ya bi çîn dibe, qismê jêr xwe li hemberî gef û gurên piralî dibîne. Di
serîde yeke (unîte) yên civaka biçîn, di cîhana neolîtîk de, di rewşa
giravên li qasî okyanûsa ne. Gef û gur bê hêz e. Dema ku li hawîrdor giravên
şaristaniyê pêşketin, êdî ew dikevine rewşa giravkên piçûk.
Jiberku bi temamî ji holê ranebin, çavê xwe vedikin û li ber xwe lep vedidin.
Ev hişyariya etnîk ku hêjî li Rojhilata Navîn gelekî bi hêz e, ji vê
pêşveçûna dîrokî tê. Dema ku şaristaniya koledar hate merhaleya
emperyalîzmê, dema "bûyina komên etnîk yên hişyar" jî tê.
Ji alyê pêşveçûna dîrokî ve, ev pêvajo wiha dikare were
şopndin:
a- BZ di salên 3000an de, tevgerên mêhtingehkariyê yên têkildarî
şaristaniya bajêr, rê li ber hişyarbûna komên etnîk vekiriye ku xwedî
li çavkaniyên madeya xam ya li welatê xwe û li berjewendiyên xwe yên bazirganî
derkevin. Dema ku rêvebiriya mêhtingehan, dest avêtiye derfet û berjewendiyên
wan, vê rewşê berxwedana hişyarî û demeke gelekî bixwîn bi xwe re
aniye.
b- Dema ku berjewendiyên daringî derdikevin pêş, ev yek
merhaleyeke nû bi xwe re tîne ku heyina etnîk him di nava xwe de û him jî li
hember derve xwe nû bi rêxistin dike, bi taybetî hêzeke xweparastin û
hêrîşkirinê bi dest dixe. Ev komên etnîk ku di pêvajoya şerê emperyalîst
de û li mêhtingehan fêrî teknolojiya çekan bûne, mecbûr dimînin ku
fermandariyeke leşkerî pêkbînin. ædî mayina wan ya liser lingan û
parastina berjewendiyên wan, bi hêza wan ya leşkerî ve girêdayî ye.
c- Jibo ku bigêhin teraza hêzê, bi komên mîna xwe re ku li hember
nakokiyên wiha, hevgirtinê çêdikin. Ev hevgirtin di dîrokê de, bi navê
"federasyona qebîleyan" derdikeve pêşberî me. Ev rewş bi
nakokiyên di nava sazûmanê re dibe yek û di rêvebiriyê de gelek xanedanan
diguherîne. Ev dem bi navê "serdema qehremantiyê" ya eşîran, tê
binavkirin.
d- Du encam li benda van federasyonên ku tên damezrandin in: Yan
ewên biserketinekê zêdetir navendî bibin û bibin dewleteke xwedî bajar, yan yê
têk herin li çol û çiyan vehewin û xwe biparêzin, yan jî yê bibin dîlê civaka
biçîn ya serdest û bihelin. Çerxa dîrokê li hember vê rastiyê tim wiha
dizîvire. Ev heta roja me ya îro berdewam dike.
e- Hişyariya eşîrtî ya bi vî rengî, hişyariyeke
qewm (ne netewe, neteweyî) ya bisînor û hoveber bi xwe re hildigire.
Hişyariya qewm pişt hişyariya eşîrê re tê û bi derbaskirina
wê re pêşvediçe. Heyînên ku hişyariya eşîrtî zexm be,
hişyariya qewm bi hêsanî pênakeve. Di merhaleyên ku heyina eşîrê têrê
neke, yan bibe asteng, yan jî li hember pirsgirêkan, hişyariya neteweyî û
vesaziya wê gaveke din diavêje. Ev gav bi piranî siyasî û leşkerî ne. Di
dîrok û erdnîgariya Rojhilata Navîn û di bin ronahiya vê dahûrandinê de, bi
awayekî berbiçav em van pêşveçûnan dibînin:
1- Pêlên qebîleyê Semîtîk, di sê merhaleyan de rolên girîng
lîstine. Tevlîbûna van ya di çêbûna şaristaniya Misir û Sumer de li ber
çava ye. Di merhaleya duyemîn de, hê bêhtir li ber xwe dane. Bi giranî
pêşewanê wan pêxember in. Li rojhilat amorîtên ku hêrîşî Sumer
dikirin, li rojava kenanî û îbraniyên ku li hember Misrê li ber xwe didan û
carina hêrîş dikirin, di merhaleya duyemîn de ne. Merhaleya dawî, serdema
belavbûna erebên semîtîk yên serdema ëslamtiya Feodal e. Ereb hê jî belavbûna
xwe berdewam dikin.
2- Koma duyemîn ya mezin, yên ji koka Aryen in. BZ di salên 3000an
de, aryenên ku hişyariya wan ya etnîkî bilind dibe, ji alyê sumeriyan ve
bi gelek navan tên binavkirin. Navekî bi gelemperî 'Horrît' li vê pêldanê
dikin, ev nav tê wateya 'Yên bi welatê bilind'. Hêşîrên di bin vî navî de
ku nifşê yekem in, ev in: Gûtiyan, Kassîtiyan, Mîtaniyan, órartûyan û herî
dawî Mediyan. Li vê herêmê hişyariya eşîrtî ku gelekî bihêz e,
çavkaniya xwe ji berxwedanên li hember teqîbên bêeman yên bi salan domdirêj
distînin. Eşîrtî jibo wan bûye amûra herî bingehîn ku liser lingan bimînin
û heyina xwe li her deverî bidomînin.
3- Beşên aryen ku li Hind û Ewropa belavbûne (belavbûn ne
fîzîkî ye, bêhtir çandî ye) heyînên paleolîtîk (dema kevin ya keviran, dema
hovî) hildiweşînin, şoreşa çandinî û saziyên neolîtîk
pêşvedibin. Armanc ne civaka biçîn e, armanc heyînên civakî yên
paşvetir û hoveber in. BZ di navbera salên 2000 û 1000an de, di bingeha
çanda Aryen de, ji Okyanûsa Mezin heta bi okyanûsa Atlas, çêbûnên
şaristanî yên komên nijadên Çîn, Hind, Tirk, û Kelt, bi bandora Sumer û Misrê
re derdikevin holê û şêweyekî digirin. Pêla belavbûna duyemîn dest pêdike.
Di çêbûna şaristaniyên Asya û Ewropa de, rola livdariya (bizavdarî) komên
Aryen yên etnîk ku şoreş û çanda çandiniyê temsîl dikin, gelekî mezin
e.
4- Vê demê di tevayî cîhanê de, hêza herî mezin ëmperetoriya
Babîl-Asûr yên ku heyînên serdest yên qebîleyên Amorît wê temsîl dikin e,
Amorît ji Mezopotamya jêrîn ber bi bakur belavbûne, çanda Sumer xûnifandine,
zimanê Akad pêşvebirine û fermî kirine. Ev dem BZ di salên 2000an de
destpêdike, bi damezrandina ëmperetoriya Pers re, di salên BZ 550an de hebûna
xwe ya siyasî winda dike. Ev dem bi serdestiya ëmperetoriya Asûr ya li
Rojhilata Navîn ku gelekî bixwîn tê naskirin. Di paqijkirina heyînên etnîk de,
ceribandinên nijadkujî (jenosîd) yekem car, di belgeyên Asûr de bi awayekî
şanazî (îftîxar) tê ravekirin. Ji alîkî ve tevgerên azadiyê yên bi
pêşewatiya pêxemberên komên semîtîk ku di bin şêwegirtina olên yek
xweda de û bi kalikîtiya Hz Brahîm pêşveçûbûn, ji aliyê din ve berxwedanên
federasyonên qebîleyan yên ji koka Aryen ku bi hişyarî û pêşewatiya
eşîrtî ve girêdayî, di warê pêşveçûnên dîrokî de, roleke mezin
lîstine.
Di encamê de, çêbûnên bîrdoziyî yên di bin şêwegirtina olên
yek xweda de û pêşveçûnên siyasî yên bi şêweya federasyonên qebîleyan
ku li hember emperyalîzma koledar pêşketin, herçiqas ku navendên
koledariya klasîk ne hilweşandibin û ne gihabine sazûmana şaristaniya
feodal jî, di warê hejandin û şêwegirtinên wê yên nû de, roleke diyarker
lîstine. Heyîna van berxwedanan, di nermbûna sazûmanê û nûsazîbûnên wê de,
mîsoger e. Girîngiya van livdariyan, di warê pêşketina normên rizgarî û
azadî ya di heyîna hişyarî û giyana mirovan de, ne piçûk e. Jibo wan komên
têne rêvebirin û stembar (bindest) ku ew kirine weke amûrekê wek siyê, pêvajoya
eşê wan bîne ziman, serîhildan û lêgerîna yekî rizgarker destpêkiriye. Ev
dema lêgerîneke mezin e. Li erdnîgariya Rojhilata Navîn, digel heyînên etnîk,
ev merhaleya derketina holê ya heyînên razdar (mîstîk, nependî) e. Ev
şêweyekî çêbûna civakî ya nû ye, ev veguherîneke civakî ye ku li heyîna
etnîk nanêrin û hev û din di bingeha terîqatên veşartî de weke bira
dibînin. Herwiha ji bilî civaka koledar ya biçîn û civaka etnîk,
şêwegirtineke civakî ya sêyemîn tevlî meşa mirovatiyê dibe. Dîrok bi
liva van komên civakî, bi şêweyekî "dîroka ol û mezheban" hetiye
girtin. Gotina 'dîroka olan' ku vê dawiyê dikeve rewşeke bingehîn ya
ravekirinê, berhema van pêşveçûna ye. ædî dîroka Rojhilata Navîn, seranser
dîroka şerê ol û mezheba ye ku di serdema navîn de, digihe pîleya bandev
(navser). Veguherînên ku ev kom dibûrînin, di heman demê de, pêşenumûneya
komên bi wesfê felsefî ne. Lêgerîn hêdî hêdî ji qada ol derbasî qada felsefê
dibin. Çawa pêşveçûnên olî, bi taybet yên olên yek xweda, di ber sînga
mîtolojiyê de pêşketibin, nêzîkbûnên felsefî jî, di zemîna daringî ya
şaristaniyê de û bi bandora pêşveçûnên komên nependî yên bi liva
hişyarî, derdikevine holê. Pêdiviya sazûmana koledar ya bi nûsaziyan û
pêşveçûnên di bîrûbawerî û giyaniya mirovan de, zorê li derbasbûyina serdema
felsefê ya di şêweya raman de, dike.
3- Pêşveçûna Ramana Felsefî û Şaristanî
(Dîroka kurt ya bîrûbawerî û pêşveçûnên giyanî)
Pêşveçûnên di bîrûbaweriya mirov de, bi asta civakî re
têkildar in. Bêşik jibo pêşveçûnên mêjîkî yê di cureyê mirov de, ev
yek pêşemerc e ku gewriya mirov were asteyeke fîzyolojîk. Lê ev jî bi
gelek tecrûbeyan hatiye rastkirin, çiqas ku raman û organên deng pêşve
biçin jî, heta ku neyên rewşa heyîna civakî, yê bêkêr bimînin û ji
prîmateke pêşveçûyî zêdetir, derbasî wî alî nabin. Derbasbûyina zimên ya
ji raman û dengan, bi mîsogerî bi jiyana civakî pêşvediçe û qevastinên
wesifdar pêktîne. Di vî warî de, tişta ku bûye nesîbê bavikên (klan) ku
şêweya civakê yên herî teng in, Çend nîgaş (îmge) yên bisînor û anîna
van ya zimên bi şêweya jest, mîmîk û işaretan e. Şêweya zimên ya
pêşî bi işaretan e. Hê gelekî dûr e ku jest û mîmîk derbasî sazûmana
deng ya di rewşa peyvan de bibe. Ev tê zanîn, çiqas ku hêz û jênegeriya
jiyana civakî xwe dide çespandin û çiqas ku pratîkbûn di mêjî de vedide, Ji
ramanê ber bi zimên ve pêşveçûnek bilez dibe. Ev pêşveçûn di dîroka
mirovatiyê de, şoreşa herî mezin û ya yekemîn e. "Heyîna
çandî" ya berhema pêşveçûnên civakî ku em dikarin bibêjin hemû
tişt e, piştî çêbûnên fîzîk, rîwek û cîhana ajalan, weke çêbûneke
çaremîn çiqas ku mîsogerî bi dest xist, jibo raman û zimên mîna zemîneke
daringî, dibe bingeh.
Di vê çêbûnê de, pêşveçûna raman û zimên ne eşkerebûneke
pasîf e. Meşandina jiyana civakî, di rewşeke girêdana diyalektîk ya
hişk de, spartî vê şoreşa yekemîn e. Diyalektîka civakî, yê ji
aliyê ragihandina di navbera heyîna wî ya çandî û hêza ramana wî de were
diyarkirin, wê weke zagonên pêşveçûnê hikim îfade bike, bi pratîkbûnê
nûjen bibe û berdewam bike. Dema vê hêzê nîşan bide, hêza civakî ya herî
nêzîk ku hikim û zagon bikartîne, yê di nav de bi hele û ji hev belav bibe. Ev
zagoneke pêşveçûnê ya gelemperî, jibo hemû civakan e, bi 'diyalektîka
daringperestî (materyalîzm)' tê binavkirin. Di vê çarçovê de, tê dîtin ku
pêşveçûnên bîrûbaweriya mirovan, di merhaleya çend pêşveçûnan de
derbasdibe.
a- Şêweya ramanê ya herî domdirêj ku spartî heyîna
bîrûbaweriyê, dema ku mirovan her tişt weke xwe zindî û heyînên bi raman
didîtin e. Di wê baweriyê de ne ku fîzîkî, rîwekî û ajalî her tişta li
xwezayê, heyînek zindî û bi raman e. Ev mijara baweriyan dema ku tiştekî
ne zindî be dibe "fetîşîzm,", di merhaleya pêşî de hemû
heyinan digire nav xwe û heta bigiyanwerîtiyê, "anîmîzm "ê berfireh
dibe. Ev şêweya ramanê bi hemû civakên hoveber re heye, bi kurtî were
gotin, xweza zindî tê ramandin. Eslê wê ev ramana mirovan ya pêşî, ne
ewqasî jî çewt e, lê jibo ku ji ber xwe ve, ji her tiştî re gelemperî
kirine, ketine nava çewtiyeke mezin. Zindîtî bêşik pêşveçûna xwezayî,
encameke organîzasyona tevlîhev ya daringa di bin mercên diyar de ye. Bi vê wateyê
mirov dibe daringeke ku dirame. Lêbelê qezenckirina wî ya organîzasyonê,
pêvajoyeke gelekî dirêj e ku ji daringa herî piçûk ya bi enerjî kuars, ji
kuarsan galaksî, ji galaksiyan stêrk, ji stêrkan gerstêrk, ji gerstêrkan
atmosferên berbihev, av û perçeyên bejê çêbûne, ji wir heta bi candarên yek
şane (hucre) û heta bi cîhana rîwek û ajalan, piştî dîroka peresaneke
mezin, heta bi çêbûna bûyera civakê, bi pêşveçûna bi mîlyaran sal, heta bi
berhema dawî heyîna ku dirame "mirov", digire nav xwe. Bi vê wateyê,
mirov daringeke ku gihaye hêza zindîbûn û ramanê. Nayê gotin ku mirov daringe,
lêbelê tê gotin ku mirov daringeke ku dikare birame. Herwiha mirovên pêşî
çewt naramin, ligor ku ew zindî ye û dikare birame, hêmana wî ku her tiştî
weke xwe bibîne ye. Ev hêman bi awayekî ku xwe diguherîne berdewam dike. Ev
hêmana ku em dikarin bibêjin hêmana "eznavendparêzî", bi cureyên
"bavikîtî" (klantî), "qebîletî",
""şêfîtî", "xanedantî",
"dewletperestî", "xwedîtiya taybet", "olperestî"
"her cureyê takekesîtî" berdewam dike.
Vê ramana bi vî şêweyî, "şamanîzm" û sêrebendî
derandiye holê. Bingeha şamanîzm û sêrebendiyê, ceribandinên ku bûyer û
qewaman, birêkûpêkiyên rîtuel (cureyek îbadetê, merasim) ligor daxwaza xwe
têxin rewşeke din e. Zanistî ya ku guherînan ligor zagonên têkberan (tiştan)
pêktîne, şaman û sêrebend dixwazin van guherînan bi dilsafiyeke zarokatî,
bi lîstikên ku pêşêxistine, pêkbînin. Sepandina şêweya vê ramane,
dibe ku bi we tewş (fişar) were. Lêbelê jiberku vîna guherînê datîne
holê, merhaleyeke pêşveçûnê ya mezin e. Liser têkiliya di navbera bûyeran
de dirame, destekarî (mudaxile) lê dike û bawer dike ku yê encamê jê bigire.
Dema em bi bînin ku şaman û sêrebend di nav civaka xwe de, yên herî bi
ramana sift û bi giyaneke pêşketî, kesên ku di pratîka xwe de bi taybetî di
nêçîr û danehevê de serkeftî bin, emê fêhm bikin bê çawa xwedî erkeke (mîsyon)
zor û girîng in. Em ne ligor xwe, ligora şert û mercên giran yên wê demê
ku dibûne hêviyek û herwiha civak liser lingan digirtin, wateyekê bidinê, emê
bibînin ku peywireke girîng anîne cîh. Bi awayekî din em bibêjin ev rola zanist
û pratisyenên yekemîn dilîzin.
Taybetiya vê şêweya ramanê ev e ku hê negihaye merhaleya
xwedê û herwiha ya ol. Ev şêwe, ji sedî nod û heşt temenê mirovatiyê
yê di bin bîrûbawerî, raman û sazûmana qebîleyên hoveber de, digire û olê yekem
teşkîl dike. Di vî babetî de, dikare were nirxandin ku şamanîzm û
sêrebendî, di warê pêşveçûna ramanî de saziya bi rêxistinî ya yekemîn e.
Di nûkirin û meşandina van saziyan de, rola pêşevaniyê dike. Çiqas ku
çûye, şamanan di nav civaka xwe de, weke malbateke li pêş bi qedr û
qîmet dibin, ev rol, dema ku derbasî sazûmana qebîleyan ya bevkanî yan ya
daykanî dibin jî, faktorekî li pêş e. Asta civakê ya wekhevî û mercên
hilberînê, derfetê nade serdestiya mêr an jî ya jinê. Di jiyana xwe de
tişt, rîwek û ajalên ku zêde pêre têkildar in, nîşanedikin
(sembolîze). Ev navlêkirina ku dibe paşnav û nasnameya qebîlê an jî bavik,
bi totem tê binavkirin. Giramgirî û baweriya ku ji totem re dikin, îfadeya
sembol e ku bi kesayetiya xwe û bi kalikên xwe ve girêdayî ne. Bi vê yekê bi
nasnameya xwe û bi hêza xwe dihisin. Di heyina baweriya vê dema dirêj de,
baweriyê tînin ku di her tiştî de bi gelemperî zindîtî heye, di pratîkê de
tişt, rîwek û ajalên ku têkiliya xwe bi wan re çêdikin pîrozwer dibînin û
vê bi "mana" binavdikin. Mana bi awyekî din, di tişta ku liser
di xebitin de, nirxê ku bi keda wan ketiyê de ye. Vê bi totem nîşanedikin,
lê xwedî derdikevin û jê re îbadetê dikin. Piştî totem, derbasî olên pir
xweda dibin.
b- Şoreşa çandinî û kedîkirinê, di şêweya ramanê de
jî pêngavên mezin diavêje. Tiştên derdikevin pêş, ax, rîwekên têne
çandin, darên fêkî didin û ajalên kedî ku bi her awayî ji wan tê îstîfadekirin.
Bala mirovan, herî zêde ber bi van heyînên ku derfetên jiyanê didine wan, werdigere.
Yên bixwazin wan nas bikin, yên kedê bidin, yên bi evrînin (pîroz bikin), yên
baweriya xwe bi taybetiyên wan yên derasayî (harîkulade) bînin. Jibo ku
çandiniyê bikin û ajalan xwedî bikin, têdigihîjin ku demsal, roj û baran
pêdiviyên herî girîng in, herwiha yên bêhtir bi van ve girêdayî bin û yên wan
bievrînin. Ev bûyerên yên ku wateyê dide heyina civaka wan û dewlemendiyê tevlî
dike. Ji ber girîngiya van a jiyanî, ev bûyer yên navên taybet bigirin û yên
wan bikin xweda. Ji totem derbasbûyina xwedê, bi serdeme neolîtîk ve girêdayî
ye û di raman û baweriyê de, merhaleyeke mezin e. Demeke berhemdar e ku di
bîrûbaweriya mirovan de xweza xweştir tê naskirin, bi taybetiyên wê
têdigihîjin û bi zanîn dibin.
Beşên zimanan ku hatina dema me ya îroyîn, berhemên vê
merhaleyê ne. Li Erebîstan û Afrîka Bakur beşa zimanê Semîtîk, ji Hindê
heta bi Ewropa û Amrîka beşa ëndo-Ewropa yê ji koka Aryen, li bakurê vê
xete, beşa Fîn-óygûr an jî óral-Altay, beşa Kafkas-Bask-Derya Spî, bi
giranî di vê demê de çêbûne. Jiberku Aryen şoreşa çand û çandiniyê
kiriye, beşa herî mezin û bi bandor e. Têgînên bingeha ramanê ji koka xwe
ve çiqas ku bi jiyana spartî axê ve girêdayî be, di vê beşa zimên de nav
standine.
Jiberku hêza sereke ya di dema çandinî û ajaldarî de, ya jinê ye,
di pêşveçûna raman û zimên de şêweyekî jinwarî (jinane) giraniya xwe
datîne. Hê jî di gelek zimanan de, pêşgir û paşgir tên bikaranîn.
Gihandina rîwekan, kedîkirina ajalan, jiberku bi pratîk û ramana jinê ve
girêdayî ne, "Dayika xwedawend" weke ku hemû anîbine cîhanê, biqedir
dibe. Vê demê jin xwedawendeke serdest û bi qedre, di vî babetî de, li hemû
cîwarên neolîtîk yên wê demê, peykerê jinan yên ku têne dîtin, vê rastiyê li
ber çavan radixe. Ew weke axa biber, dayika xwedawend ku dizê ye. Jin
pîrozweriyêke mezin werdigire, olê totem yê kevin dike pilana duyemîn,
perestîşa (kult) xwe serdest dike, nirxên rojê, heyv û stêrkan pê tê
dayin. Di zmanê aryen de, "Stark" him xweda ye, him mezinahiya pîroz
e, him jî tê wateya stêrkê. Têgînbûna star ya biserê xwe, rastiya ol ya vê demê
dide xûyakirin. Ji lawiran jiberku ganêr (boxe), çêlek, bizin û beraz bi qedir
in, di warê xwedakirinê de (yezdankirin) timî nemîş (fîgûr) ên wan tên
bikaranîn. Dera ku xwedawend lê hene, ew jî hene, bi wan re hevpar in. Ganêr bi
navê Apîs, xwedayekî Misrê yê herî girîng e. Dîk û bizin jî heyînên pîroz in.
Hê jî li Hindistanê, dest nadine çêlekan.
Rîwekên weke genim û garis, darên weke berû û mêwan jî mîna
çavkaniyên xwedayî û pîrozwer têne dîtin. Hêza wateyê ku di olên berê de
berfireh bû, kêm dibe, lêbelê dibine ser heyînên ku bi girîngiya xwe li
pêş tên, gelek toteman dadixin xwedahiya ku bi hijmarê bisînor kirin e,
heyîna herî mezin sembola hêza zayînê dayika xwedawend e. Li herêman navên
xwedawenda jî derdikevine holê. Di derbareyî mêr de peykerek jî nayê dîtin. Mêr
hê bêhtir di dawa xwedawendê de, weke law yan jî heval wateyê dibîne. Dumendên
di mîtolojiyê de,
ëştar-Dûmûzî, ësîs-Osîrîs, Afrodît-Adonîs, Kîbele-Attîs ku
çanda xwedawendê ya ji çavkaniya serdema neolîtîk temsîl dikin, di bingeha
çanda hemû mirovatiyê de jî, xwedî wateyekê ne. Li vir mijara herî girîng ev e
ku demeke berî dirokê gelekî dirêj, di bin pêşengî û pîroziya jinê de, mêr
mîna zarokên sernerm û girêdayî jinê, jiya ye.
c- Şoreşa bajêr li qasî di heyîna civakê de guherîn
kirine, di heyîna ramanê de jî guherînên bingehîn pêkanîne. Nûjeniya herî
mezin, têgihîştina ku hîkariyeke rasterast di navbera zagonên pêvajoya
xwezayî û hêzên civakî de, tine ye. Asta bîrûbaweriyekê hatiye bi destxistin ku
livbaziyên (çalakî) takekesî, bandorê li pêvajoyên xwezayî nakin. ædî
şamanîzm û sêrebendiyê girîngiya xwe ya kevin winda kirine. Hêmana olî ya
nû, perestgeha ku bajar li dorê hatiye avakirin û rahîbê wê ye. Dibe ku
hîkariyên şamanîst û sêrebend bi rahîb re gihabine hev. Jibo civaka ku
tevlîhev bûye, sazûmaneke nû û bidisiplîn divê. Jibo sazûmana ku her demê
pîrozwer hatiye dîtin, çavkaniyeke pîroziyê ya nû pêdivî ye. Rahîbê Sumer ev
sazûman di ezmanê Mezopotamya ya zelal û biliv de dîtiye. Li ezmên sazûmaneke
newaze û bi şeml berdewam dike. Ligor ku sazûmana herî pîroz ya ezmên e,
li erdê jî dive ku ev sazûman were bikaranîn. Divê ku sazûmana beşen
(cisim) yên ezmên, liser rûyê erdê ji sazûmana mirovan re bibe bingeh. Li
hember vê yekê qet nayê derketin û qet nayê ramandin. Jibo vê baweriyekî bihêz
û gelekî cidî jî divê. Anku hijmara xwedayan wê kêm bibe û ewê ezmên û heyînên
wê diyar bikin. Di bîrûbaweriya mirov de, demeke têgînkirinê ya li teraza vê
dihile. Ramana mirov bihêz bûye. Şêweya hilberînê ya nû, rê li ber berhema
zêde vekiriye. Jibo yên ku dema xwe bi sêwiranên hişmendî diborînin re, bi
hêsanî dikarin parekê veqetînin. Rahîbên ku di vê şoreşê de
pêşevaniyê dikin, vê hilberîna zêde li perestgehan dikin embaran û ev yek
ewleyîyekê (pêbawerî) bi xwe re tîne. Hilberîna zêde, jibo çîna nû ya ku li
dora rahîb gihayî hev jî, ewleyîyeke mezin e. Ev çîn yê rêvebir be û çiqa wêde
here yê bibe xwedî milk. Diyarbûna wî ya bîrdoziyî, nûnertiya (temsîlkar) hêzên
xwedayî li ezmên ya liser rûyê erdê ye. Zîggûrat mîna biryargeheke (qerargeh)
ku yekîtiya xwedayan û nûnerên wan digihîne hev e. Li qata herî jor rahîb bi
tiştên xwedayî re têkildar e, ji beşên ezmên kehanetan derdixe, jibo
beniyên li qata jêr jî, hikmên xwedayî yên ku bi teqezî (mutleqa) bînine cîh,
rave dike û îbadetê bi wan dide kirin. Şoreşa olî ya nû di biryargehê
de bi newazeyî biserdikeve. Li qasî ku hêzên xwezayî temsîl bikin, cîhana
xwedayan ya ku civakê bi navê wan birêvedibin, bi awayekî tekûz hatiye
damezrandin.
Çîna serdest, piştî senaryo ya wê hate nivîsîn û şanoya
wê mîna îbadeteke pîroz, li hemû bîrûbawerî û giyanan hate nîgarkirin
(nexşandin), êdî dikarîbû bi rûçikê xwedayî, xwe nîşanî suxrevanên
xwe yên ku kirine benî, bide. Liqasî dirûtiya xwe, mekanîzma ol û ramana nû ku
bi bawerkirin û danbawerkirinê hemû giyan dîl girtine, weke demsalan hatine
dubarekirin bi guhertin û veguherînan, hatine heta bi roja me. Tişta ku di
bingeha bêhêziya mirovên Rojhilata Navîn de razahî, baweriya vê sazûmanê û
rastiya gerdîşa (tore) civakî ye. Hûn navê çi olî û çi ramanê jî lê bikin,
ev çerxa bawerî û ramana sazûmanê, ku bingaha wê bi awayekî zexim hatiye danîn,
mîna du ferên aşên kevin, hê jî giyana me û bîrûbaweriya me dihêre.
Şêweya raman û baweriya Sumer, sazûmaneke wisaye ku liser
bîrûbawerî û giyana mirovatiyê, neyekser jî be hê bandoreke xwe ya bihêz heye.
Sumeriyan gelek şêweyên ol û ramanan guhertine, li şert û mercên xwe
anîne û cihêreng kirine. Dîsa ligor demê ev çavkaniyeke bingeh e ku ji ramana
felsefî heta bigihe ramana zanistî, bi xebata girêdana bingehîn ya diyalektîkê
ya di navbera wan de, veguherînên wiha dane destpêkirin.
Sumeriyan li heyina raman û rewişta mirov, asayeke (norm)
sazûmanê ya gelekî bihêz bi cîhkirine. Ev qalibekî sazûmanêye ku di hêza wan
sazûmanê berê yên şaristanî pêkanîbûn de ye. Jiberku bi nivîsê, bi
wêjevanan û bi hêz sazîbûna vê daye meşandin, serdestiyeke bêhempa
pêkaniye. Bi huner re, bi taybetî bi muzîkê re yekîtiyeke bi aheng
damezrandiye, bûye xwedî şêweyekê ku heta weke îro ahenga di navbera jiyan
û muzîkê de, herî bi hêz îfade kiriye. Çavkaniya sereke ya muzîka olî ye jî.
Aliyê vê şêweya raman û baweriyê ya herî xeter, taybetiya wê
ya dogmatîk ku herî bi hêz e. Ev dogmatîzma ku liser bîrûbaweriya mirov hatiye
sazkirin, gelek veguherîn derbaskirine û di bingeha hemû dogmatîkên ku hatine
heta bi dema me de, cîh girtiye. Ev şêweya raman û baweriyê ku di
rûniştina koletiyê û sazîbûna wê de, roleke girîng lîstiye, bi gotineke
din, di bin bandora sepandin û têgîna olî de, ji zanînê bilindbûna zanistiyê û
felsefeyê zor e. Di dîroka şaristaniyê de, rêzikek wiha heye: çanda ku
herî bêhtir şêweya civakî pêşvebirî, çanda ku li hember guherînê
liberxwedide ye û çanda xwe ya derûnî bi hêsanî bernade. Rojhilata Navîn
êşa vê rêzikê dikişîne. Her çiqas ev rastiyek be, jiberku Ewrûpa
şêweya şaristaniya Rojhilata navîn ne jiya ye, di warê
şaristaniya kapîtalîst de bi awayekî hîkarîker pêşketiye, berevajî vê
yekê jî ewqasî rast e. Anku bandora şaristaniya koledar ya liser giyan û
bîrûbaweriyê, xûnifandin û sazîbûna giyan û bîrûbaweriya kapîtalîzmê, zor dike.
Ev weke ku kat (tirh) ên nû ji kokê neçin, lê katbûneke nû xwe liser kokê
bigirin û koka xwe bernedin bin erdê. Jibo çanda li herêma Heyva Berhemdar ku
Şoreşa Çandinî derandibû holê, ev mijareke ku bandorên gelekî kur
danîne. Ev herêm hê jî di bin bandor, xûy û kevneşopiyên çanda neolîtîk de
dijî.
Lêbelê ev jî mîsoger e ku çawa şoreşa çandinî û gund
nebe, şoreşa bajêr û şaristaniya koledar wê ne mimkun be, dema
ku binyata civaka biçîn, bajar û heyîna hêmanên bîrdoziyî yên şaristaniya
koledar jî nebin, nagihin şêweya ramana felsefî. Ji aliyê xabitîna
diyalektîkê ve, bi têkoşîna şêweya felsefî şêweya ramanê ku yê
hile, şêweya koledar e. Li vir nakokiya felsefê ne bi çanda dema neolîtîk
re ye, bi çanda civaka biçîn re ye. Dîsa pêdiviya dema vala û xweşiya ji berhemderiya
zêde ya ku civaka bi çîna felsefê rê li ber vekirî, dikare di nava sazûmana
koledar de bibîne. Yê cemsera (qutb) xwe ya dij û hêza xwe ya nakok bi nirx û
zagonên sazûmana koledar re li hev bide xistin û pêşvebibe.
d- Ramana felsefî, hewldana ravekirina rastiyên xweza û civakê yên
bêyî mîtolojî, ol û dogma ye. Hatina bîrûbaweriya mirov ya vî astî, berhema
pêşveçûna civakî ye. Wêrekiya (cesaret) bîrûbaweriya takekes ku li ramana
felsefî dike, pêngaveke herî mezin ya azadiyê ye. Mirov yekem car e di derbarê
xwe de, daxûyaniyê dide. Ev nêzîkbûn bixwe, peyana (teşebus) perçekirina
dogmayên bicîhbûyî ye. Çawa ku olê yek xweda, pûtên totemîk û lijneya xwedayan
derbaskir û di binyata bîrûbaweriyê de rê li ber guherînan vekiriye, ramana
felsefî jî çespandiye ku bêyî xwedê yan jî xwedê tevlî vî karî nebe jî, ev
dikare were jiyandin, herwihe şoreşa herî mezin ya dîroka ramanê
pêktîne. Bîrûbaweriya civakî ya spartî mîtolojî û dogmayên olî, baweriyeke
wisaye ku yan bi kolebûnî yan jî bi teqezî xwe bi hinekan bigire, yê karibe
bijî. Di binyata vê bîrûbaweriyê de, dûrketin yan jî derkirina ji dogma, bawerî
û şêweya îbadetê, bi mirinê û dawîlêhatinê re yek e. Ev cezayê herî mezin
e. Bihêzî û bêhêziya bîrdoziya dogmatîkê, di vê taybetiya wê de ye. Takekes
weke berbendekî (tabî) civakê, bê pirs û pirsiyarî girê dide. Di sazîbûneke
wiha ya bîrdoziyî de, civak, bi hinek nîşane û nirxên ku baweriya xwe bi
wan tîne û bi pêwana (wesiteya) hêza ku li van bardike, dikare xwe bihêz his
bike. Lê di pêvajoya qeyranekê de, jiberku bîrûbaweriyeke wê ya serbixwe tine û
nikare alternatîfekê derîne holê, ev civak yan wê hilweşe, yan wê bibe
civakekî gelekî li paş, yan jî wê ji aliyê hêzeke serdest ve were
pişavkirin (asîmîlekirin).
Binyata bîrûbaweriya dogmatîk ya bi civakên Rojhilata Navîn re, ev
encam hemû li ber çavan raxistine. Mînak, Civaka Sumer digel wê heyîna xwe ya
derasayî, di pêvajoya qeyranê de, li hember qebîleyên çol û çiyêyên sivik
(besît) têkçûye. Encama Misrê jî mîna ya Sumer bûye. Digel ku bingeheke Grek û
Roma ya felsefê heye jî, ji ber bîrûbaweriya civaka koledar ku rê li ber
dîlîtiyê vekiriye, ji hev de ketine, hilweşiyane û ji hev belavbûne.
Bêşik di vê de, têkiliyên xwedaniya (xwedîtî) koledar ya liser şêweya
hilberînê, rola diyarker dilîze. Lê saziya bîrdoziyî ya serdestî tevaya civakê,
bi berxwedaneke ku gihaye merhaleyekê, nehiştiye ku ji rewşê derkeve
der. Ev di saziya bîrdoziyî de, ne derketin e, ne çareserî ye û ji hev belavbûn
e. Ji ber vê yekê, saziya dogmatîk ku serdestî ramanê ye, jibo civakan weke
bîrdoziyeke bêçareserî rola xwe dilîze. Koletiya serdema pêşî ku gelekî
domdirêj bûye jî, ji ber serdestiya ramana dogmatîk ya liser bîrdoziya civakê
ye. Ji ber vê yekê derketina pêxemberan ku ewqasî bi nirx tên dîtin û sedema ku
yekî ji wan bi hewldaneke şoreşgerî re weke hev digirin, li
dijderketina wan ya li hember van dogma û qûlên ku di heyina wan de vikirine.
Şoreşa Hz Brahîm, bi şikandina pûtekî ve girêdayî ye, armanca
Mûhamed ya yekem, berê xwe dide pûtên Kabeyê, Mûsa hêrsa xwe ya herî mezin,
nîşanî "yên îbadetê ji golika zêrîn re dikin" dide, ev ligor
dema xwe kiryarên girîng û diyarker in. Armanckirina dogmayê û parçekirina wê,
jibo wan deman tê wateya şoreşê.
Qeyran û bêçareseriya li navendên çêbûna şaristaniya koledar,
rê li ber dewletên piçûk yên derdor ku nermtir û hişmendiya etnîkî
bihêztir vedike, ji aliyê din ve jî hewl dide ku di pilana bîrdoziyî de,
derketinekê ji olên yek xweda û lêgerînên razdar (mîstîk) re bibîne. Bi taybetî
felsefe, di dorhêla ku komên razdar zêde dibin de, ji pêşveçûnê re hê
bikêrhatîtir e. Ev komên ku em dikarin bibêjin, biveşartî serî li
bîrdoziya koledarî ya fermî hildane, bêhtir xwedî derfetên ramana azad in. Ji
xwedîbûna dogmayên diyar zêdetir, di nava lêgerîneke sazûmana nirxan de ne ku
bîrûbawerî û giyana wan têr bike û tirsên wan tine bike. Evan cureyek terîqetên
serdema pêşî ne.
Pêkereke (faktor) din ya ku rê li ber ramana felsefî vekiriye,
pêşveçûna amûrên hilberînê ne. Esasê wê şaristaniyên koledar yên
pêşî, liser serdema tûncê bilind bûne. Xwedaniya ku li ser madenên tûncê
hatiya kirin, di warê çêkirina amûrên çandinî, pîşeyî û leşkerî de,
derfeteke bihêzbûnê ya girsegir (muezem) kiriyê destê çîna koledar. Ji derî
navendê, heyîna van amûran ya bi kêmayî û bisînor, heyînên etnîk bêhêz
dihiştin, çiqas ku ev amûr bi dest dixistin, di berxwedanên xwe de ewqasî
biserdiketin. Lêbelê BZ ji salên 1000an û pêde, teknîka hesin ku berfireh bûyî,
rê li ber bandoreke demokratî, û kartêkirina ku bi dest qismê civakê yên hejar
jî bikeve, vedike. Bi teknîka hesin, hilberîn û xweparastin giha astaya herî pêş.
Ev dihat wateya zêdebûn û ewlekariyeke mezin. Ewlekarî û zêdebûnê rê li ber
xweşî û dema vala vedikir. Felsefe jî, jixwe li zemîneke civakê ya wisa
digere. Klasîkên felsefî yên mezin BZ di salên 5 û 6an de, ne ji berxwe ve
derketine holê, ev yek bi perçebûna bîrdoziya civaka koledar ya serdema
pêşî û şikandina gemerdana (yekdest) liser amûrên hilberînê yên
bingeh ve girêdayî ye. Dema dawî ya serdema pêşî (navbera BZ sedsala 5an û
PZ sedsala 5an) ku em dikarin bibêjin "serdema klasîk" ya sazûmana
koledar, di heman demê de tê wateya "serdema felsefê" ku feylesofên
mezin derketine holê, doktrînên xwe pêşvebirine û bisazîkirine.
Heger ji feylesofên vê demê, em yên ku liser navên xwe dibistan
hiştine nas bikin, emê wî çaxî bêhtir bizanibin, bê jibo mirovatiyê
merhaleya bîrûbaweriya nû û ya giyanê tê çi wateyê.
1- Zerdeşt û Zerdeştî: Herçiqas ku Zerdeşt weke
pêxemberekî tê nirxandin jî, Rawestina wî bêhtir nêzîkî feylesofiyê ye. Tê
texmînkirin ku di navbera BZ salên 1000 û sedsala 6an de jiya ye. Li bakurê
rojavayî ëranê, li dera ku şoreşa çandinî bihêz lê tê jiyandin,
hatiye cîhanê. Di pîleya evînê de, girêdayê aboriya çandiniyê ye. Em dikarin di
navbera kesayetî û heyina wî û hîkariyên ku çanda neolîtîk derandine holê de,
têkiliyan çêbikin. Kedê, hilberînê û qezenca helal bingeh digire. Şînahiyê
pîroz dike û parastina ajalan esas digire. Qurban û dehîkirina ajalan qedexe
kiriye, di warê cotkariyê de ji hêza wan û ji şîr û tewaşê wan
sûdwergirtin, bi têrayî dîtiye.
Zerdeşt, sazûmana baweriya Aryen ya hoveber, di nûsaziyeke bi
bingeh re derbaskiriye. Ligor ku ji sazûmana sêbarebûna xwedê, pêvajoyeke
sazûmana yek xweda daye destpêkirin, pêxember e. Lewra ew jî, weka Hz Brahîm ji
ola pir xweda di lêgerîna ola yek xweda de ye. Hz Brahîm vê yekê di nava
qebîleyên Semîtîk de pêşdixe, Zerdeşt jî di nava qebîleyên aryen de
pêşvedibe. Ji xwedawendên Arya yên demê, ëndra, Mîtra û Varûna, derbasî
xwedayekî bi navê Ahûra Mazda dibe, herwiha li Anatolya, ëran û Medya ber bi
yek xwedayî ve gihaye merhaleyekê. Di warê çêbûna têgînên bihişt, dojeh,
sirat, firîşte (milyaket), tebeqeyên ezmên, mehşer, dadgeha mezin û
mêzîna qencî-xerabyê de, xwedî roleke mezin e. Nirxên mezin bi jinê dide.
Paqijî jî mijareke ku gelekî girîngiyê didiyê ye. Ew di vî babetî de, pêxemberê
çandiniyê, qezenca helal, malbata dawênpak (biîfet), mala xweşik hatî
rahêxistin û ji bilî xweparastinê yê li hemberî şîdetê ye.
Di bingeha feylesofiya wî de, hêmana diyalektîka ku bi
sincperestiya (biexleqî) xwe, bi şêweya tekoşîna di navbera tarî û
ronahî, qencî û xerabiyê de şêweya yekîtî û hemberiya dijan, cîh digire.
Yekem car mirov azadiya vîna xwe naskiriye. Naskirina azadiya vîna mirov, tê
wateya ku heta wê rojê afirînerî tenê karê xwedê bû, êdî ev dibe karê mirovan
jî. Afirîneriya takekesî ku derûniya ramana rojava ye, aliyê felsefeya
Zerduşt ya herî girîng e. Bingehgirtina vîna azad, destpêka felsefê û
redkirina têgihîna benî (evd) ye. Doktrîna wî di vê xalê de, di navbera ol û
felsefê de, di rewşeke derbasbûyinê de ye. Ev tê wateyeke mezin ku di navbera
ol û felsefê de, rêveqetandina (terka rê) wan temsîl dike. Ligor lêkolînên ku
hatine çêkirin, him di çêbûna felsefeya Rojhilat (Hind, Çîn) û him jî di ya
Rojava de, roleke girîng lîstiye. Tê fêhmkirin ku di kûrahiya vê çavkanîbûnê
de, rola senteza çanda Sumer û ya Arya di astayeke bilind de ye. Ev welatê ku
Medya, Zaxros û Toros bi geliyên berhemdar digihine hev, cîhê yekbûna
şoreşa bajêr ya Sumer û şoreşa çandinî û gund ya neolîtîkê
ye. Zerduşt li qasî ku sentezkerekî vê mîrateyê ye, wê di astayekî bilind
de vediguherîne û di nûsaziyeke mezin re derbasdike, him koletiya serdema
pêşî nerm dike û dema serdema klasîk ya ku bêhtir mantiqî, dide
destpêkirin, him jî vîna civaka çandiniyê azad dike û rêyekê ji felsefê re
vedike.
Nêzîkbûna herî rast ev e ku pêxemberiya ola yek xweda û
feylesofiya vîna azad, li erdnîgariyeke wiha derbasî nava hev bûne, ev jî bi
saya heyîna du çandên di dîrokê de herî kûr pêkhatiye. Ev yek ne tesaduf e ku
yê herî têgihîştiyê liser lêkolîn û siftbûna Zerdeşt, feylesofê mezin
yê Alman Nîetzsche ye. Dema li çavkaniya vîna winda û nirxên mirûz yên
Rojhilata Navîn û Mezopotamya were gerandin, vegera ber bi Zerdeşt ji
meraqa zanistiyê zêdetir, gihîştina çavkaniya felsefeya civakeke azad û
gihîştina têgihîna sincê (exlaq) vejînker e, tê vê wateyê jî ku kesayetiya
xwe di dîrokê de jinûve keşf dike û rojaneyî dike.
2- Bûdîzm: Di dewleta rahîbên (Brahman) Hindê de, rola nûsazîparêzê
(reformîst) herî mezin, Bûdha leyîstî ye. Ew mîna lawmîrekî (prens) vê sazûmanê
ye. Dibe ku piştî gelek têkçûn û windakirinan, bûbe şahidê
şêweyekî jiyanê ku di nava gelek êş û azaran de derbasbûbe.
Rewşa weke ku ji bihiştê ketibe dojehê, ew xistiye nava siftbûneke
mezin. Vê tecrûbeyê, aliyên koledariya Brahman yên stemkar û encamên cudabûnên
hişk yên çînî, bi awayekî hîkarîker nêşanî wî daye. Sazûmana Kast ya
Hindê, ewqasî hişk û stemkar e ku heta sedsala borî jî mirov qurban
dikirin û hê jî di navbera Kastan de, taybetiyên çandên ji hev cuda diparêze
(dihemîne). Şêweyekî civaka biçîn yê gelekî hişk û resen bi sed salan
jiya ye. Jibo Bûdha were fêhmkirin, dive ku bandora vê civaka biçîn ya liser
giyan û bîrûbaweriya mirov werine nirxandin. Li aliyekî şeml û gewzgerî
(kêfdarî), li aliyê din, mirovên li tebeqeyên herî jêr ku jibo qurbankirinê tên
xweyîkirin, ji mirovan nayên hesêbê û tên firotin û kiryarî. Gelekî vekiriye ku
ev sazûman, wê bibe çavkaniya gelek êş û trajediyan. Bûdha berhemê vê
sazûmanê ye. Liqasî ku di felsefeya wî de cîh ji xwedê re nîne, xwezayê jî
bingeh nagire. Têkildarî afirîner û afirandî nabe. Pirsgirêka ku li çareseriya
wê digere, rastiya cîhana biêş e, taybetiyên jiyana civakê yên biêş
in. Ev doktrîna ku di bin navê Bûdîzmê de, yê li başûrê rojhilatî Asya
bibe felsefeya jiyana civakeke girîng, ji aliyê taybetiyên bingehîn yên civakî
ve, felsefeyeke sinc e (exlaq ), nûsaziyeke sinc e.
Formulasyona wê ya bingehîn, wiha li ber çavan tê rahêxistin:
a- Cîhan, civak ji êşan tije ye.
b- Di çavkaniya êşan de, daxwazên tund, tirs û nezanî hene.
c- Rizgarbûna ji êşan mimkun e. Di vê hewldanê de pîleya herî
bilind, gihîştina Nîrvana ye (xweda, bihişt, kêliya bextewariyê)
d- Rêya vê yekê Yoghî ye (Ronahîbûna bi zanînê, siftbûna hundirîn
û jibo vê çend rêyên pêdivî û rêbaz)
Li vir tê xuyakirin ku weke mînakên din -Misir, Sumer- serdestiya
hişk ya ku sazûmana Kast a Brahman, liser bîrûbawerî û giyana mirov
damezrandî, dive ku were nermkirin. Pozberiya Bûdha ya bi Brahmanan re, bi vê
ve girêdayî ye. Ev BZ di sedsalên 5 û 6an de, di rewşa xelekeke di
pêvajoya nûsaziyên civakî yên ji Girek heta bi Çînê de ye. Li qasî ku di
bandora Zerdeşt de maye, wî jî bandor li Rojhilat û li Rojava kiriye. Bi
razdariyê (mîstîsîzm, tesewûf ) re têkiliyên wî yên xûrt hene. Rêbazên weke
zehmetkêşî, qutbûna ji daxwazan û jiyana bi serê xwe, pêdivî û
têgihîştina naskirina xweperstiya çîna serdest ya mêhtinger û
bisînorkirina wê datîne holê. Tecrûbeyên jiyanê yên bi vî rengî, nefsê terbiye
dike, bi rasteqînî çavdêriyê li teraza xwezayê dike û bi rêbaza bestlêhatinê
(îlhamgirtin) rê li ber hînbûnê vedike û wijdan rihet dike.
Doktrînên Bûdha, di şaristaniya koledar ya başûrê
rojhilata Asyayê de, desthilatdariya Brahmanan ya xwedayî dişkîne û di
damezrandina sazûmaneke mantiqî de, rolê dilîze. Dogmayan bisînor dike, aqil û
wijdan dikişîne nav sazûmanê. Di dîroka mirovatiyê de, nûsazîparêzekî sinc
(exlaq) yê mezin e.
3- Konfuçyûs: Li Çînê rola Bûdha leyîstî ye. Tê texmînkirin ku di
heman demê de, BZ di sedsalên 5-6an de jiya ye. Bi hilweşîna
monarşiya Çînê re, di van sedsalan de aloziyeke mezin derdikeve holê.
Bîranînên dema kevin yên bi şeml (BZ 1500-700) liser sedemên
hilweşînê û xerabûnê dide ramandin. Tê pirsiyarîkirin bê rêya xwezayî
(Tao) çawa yê careke din were damezrandin. Di vê demê de, têgîneke (zagon, rê,
şerîat) ku herî tê bikaranîn, li Çînê "Tao", li Hindê
"Dharma", li Sumer "Me", li Misrê "Maat" û li
Grek peyvên "Moîra", têne wateya taybetiyên şaristaniyê yên
bingehîn. Jiyan bi teqezî divê ku weke van taybetiyên bingehîn be. Heger ku
wiha nebe, sazûman yê were hilweşandin. Di van sedsalan de, rewşeke
wiha tê jiyandin. Mînakên (paradîgma, rêze) pêşî ku bi zagonên bingehîn
yên sazûmanê re nabine yek, têne derbaskirin, lê jiberku mînakên nû nakevin dewsê,
di vê demê de çêkirina nûsaziyan mecbûr dibe. Bi dogmayên dewleta rahîban,
sazûman nayê birêvebirin. Bersiva ku hatiye dayin, bi şêweya dewletên
piçûk (dema perçebûna ku em dikarin bêjin, begîtiyên koledar) komên razdar, û
doktrînên mezin yên felsefê çêbûne. Para şaristaniya Çînê Konfuçyûs e.
Pênc hêmanên wî yên bingehîn ev in:
a- Pêwîst e ku rêvebir rêvebirîtiya xwe bike.
b- Divê jin ligor pêwîstiyên jinîtiyê bijî.
c- Divê law pêdiviyên girêdana bi bav ve bîne cîh.
d- Pêwîst e birayê piçûk ahengdarî birayê mezin be.
e- Divê ku herkes pêdiviyên hevaltiyê bi cîh bîne.
Ji nûsazîbûnê zêdetir dişibe restorasyonê (Ji nû ve
damezrandina kevin) Bi Konfuçyûs re ol qet tine. Tenê pirsgirêka civak û ya
sazûmana siyasî heye. Sazûmana civakî û ya siyasî ku xerabûne, yên çawa ji nû
ve werin damezrandin? Li vir mijara ku liser tê rawestîn, zêdetir ji têkiliyên
di navbera saziyan de, tenê bi takekesan tê lebikandin. Anku di Konfuçyûsîtiyê
de, pirsgirêka bingehîn sincî ye. Dixebitin ku bi damezrandina sazûmana sincî
re, sazûmanê bidin rûniştandin. Di navbera takekesan de, bê rêzikên jiyanê
yên çawabin, bi awayekî kûr heta bi kitekita herî piçûk tê diyarkirin. Bandora
vê bîrûbaweriyê hê jî liser civaka Çînê gelekî heye, ev yek di rewişta
çînê de, bi Jêhatîbûn û xebatkariya wan xwe nîşan dide. Ev doktrîneke di
rewişta razdarî de ye û rola wê ya di pêşveçûna şaristaniyê de,
nayê înkarkirin.
4- Sokrates û serdema felsefeya civakî
Koletiya serdema pêşîn ya Sumer û Misir, sînorên
şaristaniyê ji rojhilatê Asya heta bi rojava berfireh kiribû. Sazûmana
koledarî ya Grek û Roma, liser vê mîrateya dewlemend di pêvajoya bilindbûnê de
bûn. Hesin weke bingeha teknîka hilberînê, tevkariyeke mezin li xweşiyê
(geşdarî) dikir, rê li ber firehbûna çîna navîn vedikir, ragihandin û
xwendin û nivîsandin zêde dibû. Mirov xwedî merc bûn ku xwe di nava ewleyiyê de
bibînin. Ji rojavayê Anatolya bajarê Sard heta bi paytexta ëmperetoriya ëranê
Persepolîs, bi rihetî rêwingîtî dihate kirin. Dikarîbûn ji rahîbên Misir û
Babîl, danehevên çandî û bîrdoziyî yên serdema pêşîn wergirin. Berevajî vê
rewşê bû ku îro Rojhilat zanîn û çandê ji Rojava hîn dibe. Navendên zanist
û çandê yên bilind, li Babîl û Misrê bûn.Yên ku bîrdozî kişandine Grek û
Roma, rahîb û razdarên ku li van navendan hatibûne perwerdekirin bûn. Liqasî
şêweya hilberîna Rojhilat, , berhemên xwe yên bîrdoziyî jî, BZ di nava
salên 1000an de, bi siftî dijî, tecrûbeyên xwe yên zanistî vediguhêze, Sazûmana
alfabeyê dida fêrkirin. Bi kurtî em bibêjin, du nîvgiravên Ewropa ku nêzîkî
Asya, Grek û ëtalya du pirên ku ev nirx dikişandin bûn. Di rewşa du
herêmên teze de ne ku destlênedayî ji şaristaniyê re vebûne.
Di asta bîrdoziyê de, mîtolojiya Misir û Sumer û sepandinên olî,
ji vê kişandinê cuda nayên girtin û rola xwe ya pêşevaniyê didomînin.
Teolojiya Grek, weke muştaqeke mîtolojiya Sumer ku xerabûyî
pêşvediçe. Jiberku di bandora Misir, Fenîke û Girîtê de jî dimîne, Ji
jiyandina bijartekerî (ekletîzm) rizgar nabe. Lêbelê jiberku navxweyî bike, di
biçavbûnekê re derbasdike. Zeus tevde weke xwedayê Babîl Marduk e lê lasayî
(teqlîd) Kronos Enkî dike. Ji xwe dema ku ji xala bingeh veguhastin destpêdike,
êdî dawiya wê mîna goreya verîşandî tê. Hemû têgînên mîtolojîk û olî yên
neolîtîk û civaka biçîn ya koledar, bi guherandina nav û têgînan têne
cîgeyîkirin. Heta BZ salên 1500an ji mîtolojiya Grek ku qet navê wê ne dihate
dikirandin, mîtolojiyeke dewlemend tê pêşxistin. Ji nirxên daringîn
bêhtir, bidestxistina nirxên menewî girîng e û ev yek tê pêkanîn. Mîtolojiya
Grek ku di cîhanê de herî afirînêr û bi şeml tê pejirandin, çiqas ku wêde
diçe tê fêhmkirin ku di rewşa jêgirtiyeke (kopî) mîtolojiya Sumer ya destê
duyemîn û sêyemîn e. Van salên dawî jibo çespandina vê yekê, lêkolînên ku
hatine kirin, gihane vê encamê. Jixwe ku dîrok herikîna çemekî be, di van salan
de beşeke xwe herikandiye vira, ev ax bi herikîna xwe ya bi coş, xweyî
kiriye û çem û golikên piçûk yên li vir jî bi çemê sereke ve girêdane. Grek
weke mîtolojiya xwe pêşveçûna felsefeyê jî, ji zanînên ku vî çemî
dikişandin distîne û serdema xwe destpêdike.
Dema ku feylesofên Grek dest bi serdema felsefê kirin, BZ ji salên
10 000an ve ji çavkaniya çanda serdema neolîtîk ya ku li Mezopotamya pêl bi pêl
belav bûyî, sûdwergirtine. Sazûmana ramana Rojava, vê rastiyê hêsan û ne girîng
dide nîşandan. Rûçikê şaristaniya rojava ya emperyalîst, jibo ku
bingeheke xwe ya zexm û rewa çêbike, weke ku di hemû waran de pêktîne, dîsa
"eznavendperestiyê" bingeh digire. Dema ku çand û nirxên
şaristaniyê yên gelên din derkevin holê, wê were dîtin ku angaştên
(îdîa) wan ne di cîh de ne û yên vê bipejirînin ku di warê şaristaniyê de,
tenê pêncsed salên dawiyê weke hêzeke pêşevaniyê tevlî bûne. Grekî van
têgihînên şoven, hê di serê serdema klasîk de nîşan didin. Gelên ku
li derveyî şaristaniya nîvgirava Grek, ligor wan encex temsîlkerê
barbariyê bûn. Herweke dîrok nîşan dide, ew wê demê di rewşa
"zaroka çavbirçî" de ne. Dema ku ji Misrê qesirbendî û çanda
perestgehê, ji Fenîke alfabe û keştîvanî, ji Firîgyayê hesinkerî, ji Heyva
Berhemdar hemû amûrên teknîkî yên şoreşa çandinî û ji Sumer mîtolojî
û teolojiyê distîne, di demeke hoveber ya nîvkoçerî de dijiyan û hê holikên
(qulûbe) kevirî jî çênekiribûn. Tevayê Ewropa hê di merhaleya civaka hovîtiyê
de ye. Şewşandina dîrokê, sedema bingehîn ya di bin nêrînên çewt de
ye û ev yek rê li ber bêmafiyên mezin vedike. Têgihîna dîroka rast, jibo
pêşxistina sazûmaneke navnetewî ya bidad, bingeheke jêneger e.
Heger em ewlekariyê bi dadmendî û hiqûqa Ewropa bînin, berî her
tiştî divê ku rast be û spartî têgihîneke dîrokî ya dadmendî be.
Digel van rastiyên şaristaniyê, ev yek mîsoger e ku bi Grek
re reseniyek û afirêneriyek pêşketiye. Nîvgirava Grek û cîranên wê,
rojavayê Anatolya, başûrê ëtalya û li bakur Makedonya, di dîrokê de
piştî Mezopotamya dikevine ceribandina şaristaniya herî mezin, êdî
nêzîkbûnên mîtolojîk, teolojîk û bîrdoziyî ku hê berê ji şêweyên wan sûd
werdigirtin, bi têrayî nabînin. Di vê de, ji cudabûna erdnîgarî û avhewayê
girîngtir, bûyera ku rola xwe dilîze, bîrdoziya Sumer û him kevneşopiya
Zerdeşt ya li Medya, him jî kevneşopiya Bûdha li Hindê, tên
derbaskirin û şêweyekî nêzîkî felsefê tê qezenckirin. Feylesofên pêşî
yên nîvgirava Grek Thales û Phytagoras gelek salên xwe li Misir û Mezopotamya
diborînin. BZ di sedsala 6an de, digihîjin ku gelek nûjeniyan bikişînin û
wan bideng bikin. Weke ku di roja me de, ciwanên welatên paşdemayî,
nêrînên şaristaniya Ewropa li welatê xwe belav dikin, ev berendamên
feylesofiyê yên pêşî jî, ciwaniya xwe bi taybetî li Babîl li navenda çandê
ya wê demê diborînin, di demên dirêj yên pratîkê re derbasdibin, zanînên ku di
wê demê de herî pêşketî (di serî de matematîk û bijîşk) bingeha wan
ya mîtolojîk û teolojîk bi awayekî tekûz fêrdibin, vedigerin û bingeha ramana
serdema klasîk ya Grek dideynin.
Diyalektîka ramanê ya wê demê, xwedî belavbûneke bi vî rengî ye.
Destpêkirina vê ramanê ya ji sifrê li aliyekî, ev zanîn di merhaleyeke
gihîştinê de, di nûsaziyan re derbasdibin, têne kişandin û
resnekirin, di mercên berbiçav yên welat de bi awayekî afirîner têne sepandin.
Merhaleyên ramanê yên ku di ronahîbûna Grek de rola xwe lîstine ev
in:
a- Pêvajoya pêşî ku bi Homeros û Hesîodos destpêdike, dema
ravekirina mîtolojî û teolojiya Grekê ye. Homeros hozanê mezin yê serdema
klasîk e. Dema helbesta di BZ salên 1000an de, temsîl dike. Helbestên wî bi
şeml in. Di vê dema dîrokê de, li Hindistanê "Vedayan", li ëran
û Medya "Aveste", li Mezopotamya destana afirandinê ya Babîl
"Enûma Elîş" li Kenan "Yahova, Elohîm" bi gotineke din
"Tewrat" bi vegotinên nivîskî û devkî, dexmeya xwe li van salan
dixin. Zimanê hemûyan zimanê helbestê ye. Ev destanên damezrandina
konfederasyonên qebîle, eşîran û yên xanedanan tînin holê. Em dikarin
bibêjin ev destanên qehremaniyê ne. Ev vîn û daxwazên çînên bilind û kesan ku
xwe nîv xweda dibînin diyar dikin. Vegotinên Homeros, li erdnîgariya Rojhilata
Navîn berî wî bi gelekî ku kevneşopîkiribûn, li merhaleya qehremaniya Grek
disepîne, vegotina bi zimanekî destanî ye ku hêrîşên barbar yên ji BZ
1800an heta bi 1200an berdewamkirine, di encamê de bajarê dîrokî
"Troya" ketiye û deryê Anatolya ji Aka û Doran re vebûye, tîne ziman.
Girîngiya dîrokî ya bajarê Troya ku li qiraxa Tengava Çeneqela, alyê Anatolya,
gelekî mezin e. Ji BZ salên 4000an ve bûye deriyek, nirxên çand û
şaristaniya Mezopotamya û yên Anatolya di ser vira ve kişiyaye
nîvgirava Grek û Balkanan. Grek û Balkanan xwedî dike û Troya serdemeke zêrîn
dijî. Ji ber vê yekê ketina Troya dibe sedema berevajîbûna dîrokeke mezin û
domdirêj. "ëlyada" Homeros ku piştî Gilgamêş bi nav û deng,
deh salên ji vê dîrokê, şerekî dawiya sala BZ 1200an, kiriye destan.
Jiberku şer dişibe berxwedan û hêrîşên gelek gelan û wiha hatiye
destankirin, ëlyada bûye xwedî nirxê vegotineke gerdûnî. Di vê destanê de, di
merhaleya barbariyê de, komên etnîk ku hê nebûne dewlet lê bi yekîtiyeke
federasyonî û bi zorê tên meşandin, rola serokên qebîleyan ya derasayî bi
awayekî pirola (mubalexe) tê vegotin. Pêdivî bi vê yekê heye. Lewra siftbûna vê
hêzê nebe, di merhaleyeke bi şûn de, civaka bi çîn û dewletbûn pêknayê. Ev
vegotinên destanî ku hê jî di bîrûbaweriya gelan de tên jiyandin, girîngî û
zorbûna gihîştina hêzeke şareza didin diyarkirin, veguherîna serdemên
dîrokê îfade dikin.
Nirxekî ëlyada yê dîrokî wiha heye ku heta weke roja îro, bi
awayekî nivîskî hatiye. Homeros, xewna yekîtiya Grek "Helen" yekem
car tîne zimên û haya wî ji vî nirxê mezin ku hatiye pêkanîn heye. Wek tê zanîn
piştî ketina Troya, BZ di salên 1200an de, demeke belavbûna hember ya bi
navê "qewmên deryayê" ji rojavayê Anatolya destpêdike. Rojavayê
Anatolya dibe "ëyon" û ev pêl ber bi Mezopotamya, Rojhilatê Derya
Spî, Başûrê Derya Spî, Başûrê ëtalya, Makedonya îro û derdorên Derya
Reş, belav dibe.
"Odysseia" duyemîn destana mezin ya Homeros, vegotineke
van belavbûnên bi rêya deryayê ye. Destankirina serpêhatî û fethkirina deryayê
ye. Ev destan gelekî girîng e ku di dîrokê de yekem car, belavbûna li deryayê
bi awayekî nivîskî gihandiye dema me, jiberku weke belgeyekê ye, him jî zimanê
wêjeyî û mîtolojîk ya wê demê diyar dike, gelekî bi nirx e. Xwedî vegotinekê ye
ku dişibe gera Gilgamêş ya di nav ava bin erdê de, li "giyayê
nemirinê", herwiha bi têkiliyên xwe yên bi kevneşopiyê re jî, gelekî
binirx e.
"Theologîa" Hesîodos jî,BZ di salên 800an de bi zimanê
hozanan hatiye nivîsîn, ji mîtolojiya ku li mercên demê hatiye anîn, best
(îlham) girtiye. Di ser Anatolya re, mîtolojiya Sumer bi taybetî şêweya
hîtîtiyan werdigire, di xwedakirina dema qehremantiya Grek de, bikartîne. Hemû
çalakiyên qehremanî yên vê dema dîrokê û hewldanên dewletbûnê yên di bingeha
xanedaniyê de ku bilind bûn, ji mîtolojiya Sumer û Misrê best digire û
werdigerîne bîrdoziya "Pantheon" anku yekîtiyên xwedayan yên piçûk.
Hewldanên olkirinê yên spartî têgihîna xwedayê mezin, bi şêweya li Hitît û
Hûrrî "Teşşûp", li Fenîke "Baal", li ëbranî
"Yehova, Elohîm", li Hindê "Brahma", li ëranê "Ahûra
Mazda" tê bilindkirin, bi derengî be jî li nav Grek, yekîtiya xwedayan ya
di bin pêşevaniya "Zeus" de ku bi navê xwedayên Olîmpiya jî têne
bi navkirin, bi navê "Pantheon" derdikeve holê. Di bin vê yekê de,
dema qehremaniyê ji heyîna etnîk û yekîtiya nijad derbasbûyina yekîtiya siyasî,
çûyina ber bi dewletbûnê û damezrandina seresaziya vê ya bîrdoziyî, heye. Yanê
pêdiviya yekîtiya siyasî û afirandina wê ya bizorê, bi hinceta (pêwîstek)
bîrdoziyî ve tê girêdan. Afirandina bîrdoziyê, ji her rêxistina siyasî ya nû re
pêdivî ye.
Di her dema dîrokê de û di her pêşveçûna civakê de, ev pêvajo
tê dîtin. Di bingeha hemûyan de, hewldanên mîna dema Sumer ku BZ di navbera
4000 û 3000an de pêşveçûna veguherîna civakî, veqetandina çînan û
îdealîzekirina dewletbûnê, hene. Di encama vê hewldanê de, afirandina rahîbên
Sumer ya nuwaze, xwedayê ezmên "An", xwedayê hewayê
"Enkîl", xwedawenda çiyê "Nînhûrsag", (vê dawiyê ënanna,
ëştar), xwedayê erd û avê "Enkî", kevneşopiya bi
şêweya sêwiran û pênasîbûnê (binasnamebûn), bingeh digire. Ev ezmûnên
(tecrûbe) Sumer in ku heta îro ji "Theologîa" re bûye bingeh û jibo
şêwegirtina wê, rola sereke lîstiye. Lêbelê her herêmekê kevneşopiya
çanda xwe tevlî kiriye, veguherandiye, pişav kiriye û ligor xwe birêkûpêk
kiriye. Hesîodûs, ev yek jibo nîvgirava Grek pêkaniye. Lêgerînên ku di vî
babetî de hatine kirin, têkiliyên "Enkî=Kronûs", "En=
óranûs", "Marduk=Zeus", bi awayekî zanistî bi hev ve girêdane.
Theologîa Hesîodûs, jiberku resen e, birêkûpêk e û bi awayekî nivîskî hatiye
heta dema me, girîngiya xwe nîşan dide. Ev yek nayê piçûkgirtin ku parçekî
girîng ji kevneşopiya çanda mirovatiyê, di vî bingehî de hatiye
amadekirin. Lêbelê heger ku çavkanî li ber çavan neyê girtin, em nagihin
encamên rast. Bi taybetî dema ku zayina olên yek xweda were nirxandin, pêwîst e
herikîna vê kevneşopiya çandî li ber çavan were girtin û pir girîng e ku
were dahûrandin.
b- Destanên qehremantiyê û vegotinên theologîa, ji BZ sedsala 6an
û pêde, qenc û qenc netêrayiya xwe datînin holê. Ev qalibên bîrdoziyê yên dema
koledariya hoveber, têra berdewamiya şaristaniya koledar ya di nav qeyranê
de nake û rêyeke derketinê nabîne. Di vê merhaleyê de, pêdivî bi teqîna
bîrdoziyeke nû û bi derketina bîrûbawerî û giyanê heye. Him ravekirinên nû yên
bûyerên di xwezayê û nav civakê de, him jî çareseriya aloziyên civakî, xwe
didin pêş. Nûsaziyên ku Zerduşt û Bûdha bi taybetî di warê sincî de
pêşêxistin, pêwîst e ku hê bêhtir werin berfirehkirin, li temamê xwezayê û
têkiliyên civakî bê sepandin. Dorhêlên bajarên nû ku li Grek, başûrê
ëtalya û li rojavayê Anatolya hatine avakirin, jibo vî karî bikêrhatî ne. Çanda
olî ya dewletên navendî yên Sumer û Misrê ku stemkar û serdest, li vandera li
bingeheke zexm rûneniştiye. Koledariya Grek ya nû, pêwîstî bi bîrdozgerên
suxrekar heye û ne di rewşeke wisa de ye ku bikaribe çewsandinê bike. Pêvajoyeke
bajarvanî ya berhemdar û bilind tê jiyandin. Hewldanên bîrdoziyî yên
bilindkirinê (berzkirin) ne asteng in, bêhtir hevkariyê dikin. Di bingeha
ronahîbûna Grek de, ev rastiyên daringî hene.
Herêmên "Elea" ya li başûrê ëtalya û
"ëonya" ya li rojavayê Anatolya ku felsefe pêşî li wan deran
pêşveçûye, jiberku ji Greka navendî dûr in, bêhtir derfetê didin dorhêleke
azad. Hevkariya felsefê ya Thales ê Mîletî ku di dîrokê de feylesofê yekemîn tê
bi nav kirin, xwedê tevlî kar nake, hewl dide ku xwezayê bi têkiliyên wê yên
derûnî rave bike. Gotina wî ya "Gerdûn ji avê hatiye afirandin" belkî
ligor pîvanên dema me, ne gotineke bi têrayî be. Lêbelê jiberku sîya xwedê
liser vê gotinê nîne û bi awayekî serbixwe ev gotiye, di dîroka ramana
mirovatiyê de xwedî nirxekî şoreşgerî ye. Dive neyê ji bîrkirin ku di
bin vê ramanê de, nêrîna Sumer ya ku di bêje, 'xwedayê Sumer pêşî av
afirandiye yan jî xweda ji avê hatiye afirandin', heye. Tê zanîn ku Thales him
li Misrê û him jî li Babîl, perwerde dîtiye. Dîsa ramana "Her der ji xwedayan
tije ne", ji Thales re dikine mal. Li vir jî, berpêbûniya felsefeya olî,
dabaşa xeberdanê ye. Qutbûyina xwedê û xwezayê bi temamî ne hatiye
pêkanîn. Bêhtir, du heyînên di nav hev de tê ferzkirin. Ev yek rê li ber
têgihîna şêweya pêşî ya "Wahdetê wicûd" vedike.
Pêngava duyemîn ya girîng, ji alyê Herakletîos tê avêtin. Ji xwedê
qet xeber nade û dibêje, bingeha xwezayê ji ber xwe ve hereket dike. Xweza bi
sazûmana zagonên di nava xwe de ku bi wateya "logos" jî dikare were
nirxandin, hereket dike, dibêje ku ji derve ti bizavên xwedê lê tinene û timî
tê guhertin, vê ramana xwe bi gotina "Bi ava ku di çemekî de diherike du
caran nayê şiştin" formule dike. Cara yekemîne bi awayekî
vekirî, şêweyeke ramanê ku daringê esas digire, tê bingehkirin.
"Daringperestî" ya di dîroka felsefê de, vê dawiyê nêrîna
"daringperestiya dîrokî" ku hatî pêşvebirin, çavkaniya xwe ji vê
ramanê digire.
Li aliyê din li başûrê ëtalya Phytagoras, bingeha felsefeya
îdealîst diavêje. Wî jî weke Thales, di xortaniya xwe de li Misir û Babîl,
demeke dirêj (25 sal) di dibistanê rahîban de perwerde dîtiye, bi gerê
rewşa şaristaniyê ya wê demê dîtiye. Girîngiya vî feylesofê BZ di
sedsalên 6 û 5an de jiya ye ev e ku têkiliyên xwezayê, li matematîkê sepandine.
Hijmaran pîrozwer dibîne, di wê baweriyê de ye ku bi hijmaran her tişt
dikarin werin ravekirin. Di vê nêrînê de ye ku zimanê gerdûnê yê ahengdar, bi
muzîkê dikare were ragihandin (hisandin), bipergaliya armonîa diparêze. Heyînên
giyanî di bingeha her tiştî de dibîne, daringî û rastiya bedenî jî, di
rola rekihê (qefesê) de dibîne. Doktrîna xwe bi şêweyeke razdar dide
meşandin, perwerdeyiyeke tund esas digire. Jibo civaka biçîn ku li Grek û
ëtalya helatî, rêvebiriya feylesofî ya berî Eflatun amade dike. Eslê wê
tişta ku dike, rojanekirina hêmanên ku ji rêvebiriyên Sumer û Misrê re,
bingehê teşkîl dikin û lêanîna li mercên cîgeyî ne, ev yek vekiriye ku ji
van navendan, bi awayekî sift bandor girtiye. Ev jî tevkariyeke girîng e ku
dibêje her form û şêwegirtinên di xwezayê de, bi têkiliyên rêje (nîsbet)
ya hijmarî ve girêdayiye, esas ev e ku ev rêjeya di tiştan de, were dîtin.
Di pêşvebirina bijîşkî, qesirbendî û muzîkê de, girtina vê rêjeyiyê,
gelekî girîng e. Bi cîhkirina hijmar, pîvan û sînoran ya nav têkiliyan jî,
pêşveçûneke gelekî girîng e. Di bîrûbawerî û heyîna giyanî ya mirovan de,
di gihîştina mantiq de xwedî roleke li pêş e. Li qada navenda Grek,
BZ di navbera sedsalên 6 û 5an de, feylesofê herî girîng ku jiya ye,
Pharmenîdes e. Girîngiya wî ev e ku di bingeha her tiştî de, mantiq,
têgihîştin û behreya (kapasîte) aqil derpêş dike. Ewlekariyê bi
hînbûna dilînî nayîne û dibêje, zanîna ku bi dilînî were yê xapînok be, di wê
baweriyê de ye ku zanîna bi aqil esas e û encex mirov wiha yê bikaribe bigihe
rastiyê. Esasê wê girîngiya Pharmenîdes, ev e ku nirx dide aqlê mirovê ku
hişyar bûye. Belkî pirole (pir zêde) çûbe, ji çavkaniyên berbiçav yên
agihînan dûrketibe û bi xeletiya rêbazeke mezin deriyek ku hezar salan wê
bidomîne vekirî hiştibe. Lêbelê bi avêtina bingeha ramana bi mantiq û danîna
girîngbûna wê ya li holê, roleke gerdûnî jî lîstiye.
Zor û zehmetiyên dewleta Atîna ku li hember Persan dikeviyê,
windabûnên ku dide, berberiya bi Isparta re û cudahiyên çînî ku zêde dibin, BZ
piştî sedsala 5an rê li ber dema qeyraneke kûr vedike. Çiqa ku diçe pirsgirêkên
civakî xwe didin pêş. Dorhêl jibo sofîstan (mamosteyên ku xwe zana dibînin
û zanînê difroşin) gihîştiye. Vê rewşê rê li ber bandoreke du
alî vekiriye. Ji aliyekî ve dogmayên olî bawerdêriya xwe winda dikin, baweriya
bi xwedayan kêm dibe, ji aliyê din ve dibistanên felsefê yên berevajî hev, tim
seriyan tevlîhev dikin. Sofîstên ku ji vê yekê sûd wergirtin, bi dirûşmeya
"Her kesekî ramaneke wî ligora wî heye", rê li ber derawayekîe
azadiya takekes vedikin. Lêbelê sedema ku ji qalibên ramana bingehîn dikevin,
zanîn û ramanê jî bê qîmet dikin. Bêesilbûn û havildarbûn (îstîsmar) derdikeve
holê. Ne di ol de û ne jî di felsefê de ti pîvan nemabûn. Gotina her kes ligora
pîvana xwe, zagonên daristanê serdest dike, di civakê de despotiyê (tîran) dide
destpêkirin û ber bi desthilatdariya demagogan dibe. Di hemû nirxên civakî de
rê li ber nehêjayî (bêkalîte), mehanê (erozyon) û sextekariyekê, vedike. ædî
rawestandina vê rewşê pêwîst bû.
c- Sokrates: Di demeke wiha de ku her der di nava toz û dumanê de,
weke berhemeke demê derdikeve holê. Pirsgirêkên civakê yên ku giran bûbûn, li
benda ravekirin û çareseriyê bûn, naverok û rêbaz yê çawa çêbûbana, dibû
pirsgirêka bingehîn. Sofîst ji zêdekirina van aloziyan pêde bikêrî tiştekî
din nayên. Sazûman xirek (sist) dikirin, dihejandin, lêbelê ji berpirsiyariya
ku vebijarkekê (alternatîf) deynin holê, direviyan. Rê li ber nifşekî
xortên bêberpirsiyarî vedibû. Van ciwanan xwe binbarê ti nirx û baweriyan ne
didîtin. Mezinaya xeteriyê ji vê yekê dihat. Sokrates (BZ 470-399) li hember vê
rewşê, bi danîna bingeha doktrîneke sincî, roleke dîrokî dilîze. Esasê wê
pirsa ku Sokrates dixwaze bersiva wê bide ev e ku her tişt, bi taybetî her
kar xûypakiyeke (pîvanên tekûziyê, zagon û kevneşopiyên wê) xwe heye.
Hinekî din were vekirin, dema ku di derbareyî mijarekê yan jî karekî de were
peyvandin, tişta pêşî ku yek bike ev e ku mirov bi bingeha wî karî an
jî wê mijarê bizanibe. Di vî babetî de parole hêmana binav û deng "Xwe
bizanibe" ye. Kesê ku di derbarê mijarê de ne xwedî zanînên tekûz be, divê
ku liser mijarê qet neaxive û jê xebernede. Nezanî, cahilî dayika hemû
aloziyan, xeletiyan û herwiha hemû neqenciyan e. Kesê ku bixwaze rêya qenciyê
veke, pêwîst e zanînên wê jî qezenc bike. Pîvanên gelemperî yên vê zanînê hene.
Pîvanên ligora herkesî çênabin. Her saziyekî û her pîşeyekî pîvan û
zagonên xwe hene û ev jibo hemû beşên sazî û pîşeyan derbasdar in.
Pîvanên hemû saziyên civakî yên weke leşkerî, siyaset,
cotkarî,pîşekarî, û oldarî, ku bi zanînan ve girêdayî, hene. Dema ku yek
ligor van pîvanan bilive, ew sazî an jî ew pîşe wê rola xwe bi têr
başî bileyîze. Jibo vê yekê pêwîstiya herî girîng ev e ku her hewldana
mijara kar û pîşe, bi zanînê ve girêdayî be. Karê ku kesê nezan bike, di
dawiyê de dikeve korerêyekê. Herwiha bingeha hêmana "Pratîka zexm (peyt)
bi teoriya zexm ve girêdayî ye" tê nîşandan. Heger em bala xwe
bidinê, Bûdha, Konfuçyûs û Zerduşt jî li pey vê helwestê bûn.
Liser naveroka mijareke cureyîn (celebîn), ti nêrînên berfireh yan
jî ti pirtûkên Sokrates tine ne. Ew hê bêhtir bi rêbazê û bi pirsa "Çawa bijîyin"
re, têkildar e. Heger ku rêbaz nebe, hemû zanînên berhevkirî weke pirtûkên ku
tu liser pişta kerê bikî ne, belkî jê xetertir jî bin. Lewra zanîneke di
destê mirovan de ku bê rêbaz were bikaranîn, dikare hezar qatan zêdetir ji
bêdengiya kerê, rê li ber xeteriyan veke. Di vê pirsgirêka bingehîn de,
Sokrates, bi awayekî xwedî helwesteke tundraw (radîkal) derdikeve hemberî me.
Jixwe derdê wî ne ew e ku zanîna zêde bi dest bixe, jibo çi û çawa bi dest dixe
ye. Zanîna ku jibo çi û çawa ya wê nebe, jibo wî bê nirx e. Di heman demê de,
bersiva çima zanîn rast were dayin, ew zanîn, karê pêve girêdayî û rastî jî yê
derkeve holê. Ligor Sokrates ramandina (hizirîn) rast, dibe çêkirina baş.
Karê baş hatibe çêkirin jî karê xweşik e. Derûniya sincê Sokrates,
hêmana ku dibêje, "Rast bi rame, baş (tekûz) bike, xweşik
bibe". Ev hêman bi Zerduşt re wiha ye "ramandina rast, peyva
rast, çalakiya rast". Aliyên hevbeş yên van doktrînên dişibine
hev ev e ku sazûmana xerabûyî, di nûsazîbûnê re derbasbikin.
Yên ku berjewendiyên wan di civaka qeyranê de hene, li vê helwesta
hişk û bihêman xweş nanêrin. Weke ku di her demê de tê dîtin, yên ku
xwe bi ranta qeyranê xweyîdikin, despot û dîktatorên ku ji zagon û dadmendiyê
qut in. Çeka wan a herî mezin demagojî (xapandina bi peyvan) û zordestî ye.
Bingeha darizandina Sokrates ev e ku sincê ciwanan di nûsaziyeke kûr re û di
veguherînên ku bi hêmanên rast ve girêdayî re, derbaskirine. Lêbelê sedema
darizandinê weke "Hêmanên bilind ên yekîtî û yekerebûna Atîna û xwedayên
wê yên parêzker înkar dike" nîşan didin, bersiv û helwesta Sokrates a
li hember vê yekê, gelekî watedar û bêhempa ye. Rîayetkirina zagonan weke
xûypakiyê dinirxîne, ligor hêmana xûypakiyê dijî. Dema ku şagirdên wî
bazdanê teklîf dikin, ew vê yekê nexûypakî dibîne û red dike. Di nava
rihetiyeke mezin de, jehra zirgêjnokê (giyajehrk) vedixwe û bi şehîdbûneke
bi şeref, di nava nemiran de cîhê yekemîn digire.
d- Eflatûn û Arîsto: Bi van herdu kesan, dema felsefeya klasîk
digihe bandev. Di felsefeya civakî de herdu jî şagirdên Sokrates in.
Eflatûn liser bîranîna mamosteyê xwe, têgînên rast, baş û xweşik,
jibo rizgarbûna Atîna û bi awayekî feylesofî were rêvebirin, dike nimûne û
pirtûka bi navê "Dewlet" dinivîse. Di cîhana Eflatûn de, "raman
(îdea)" bingeh e. Cîhana daringî, ji bîranînên cîhana ramanê yên ku bi
awayekî lawaz tên bibîrhatin, pêktên. Pêşî derûn, yanê raman heye. Dawiyê
sift dibin û rê li ber hebûna cinsan vedikin. Daring bi serê xwe çênabe. Ev
şêweyeke têgihîna aqil ya Pharmanîdes ku pêşveçûye. Feylesofê
îdealîzmê yê herî mezin e. Derawayekîe wî ya nêzîkî pêxemberiyê heye. Bi vê
rewşa xwe hinekî dişibe Zerduşt. Mirov dikare bêje ku Arîsto
têheva (komînek) Sokrates û Eflatûn e, bersiveke doktrîna Zerduşt e.
Rêvebiriya pirzanan, dîmendariya hunerwarî, qilafetekî (timtêl) atletîk,
taybetiyên felsefeya Eflatûn yên bingehîn in. Dema ku kesên bijarte (xuyayî)
wiha werin gihandin, dewlet wê bi awayekî zexm were rêvebirin. Ew jî weke
Sokrates rêbaza gotûbêjê (dîyalog) bingeh digire. Jiberku di dîrokê de yekem
car, dersên xwe li nêzîkî Atîna li dera bi navê Akademîa dide, tim bi vî navê
re tê bi bîranîn. Kevneşopiya Akademîa û sazîbûna wê, bi rêbaza wî ve
girêdayî ye. Feylesofê civaka biçîn e. Liser wekheviya hemû mirovan na rame.
Şaristaniya koledar weke sazûmaneke xwezayî û domdar tê hizirandin
(ramandin). Di gotûbêja wî ya bi navê "Dewlet" de, dewleta Atîna weke
ramana herî bi hêz ya vê sazûmana xwezayî tê sêwirandin.
Ji ber rêbaza vê ramanê ye ku Grekî herkesî ji xwe piçûktir
dibînin. Piştî Eflatûn, gelek ramangêr hewldidin ku bi cur bi cur
şêweyan wî pêşvebibin û doktrînên demê, bi wî rave bikin. Neo
Eflatûntî tê wê wateyê ku bi gelemperî ramana olî û ramana felsefî, bi taybetî
di berbiçaviya xiristiyantiyê de, pêkbînin. Bandora wê liser ol û felsefeya
ëslamî jî heye. Ev bandor, di têgihînên îdealîst yên serdema nêzîk de jî rola
xwe dilîze.
Arîsto (BZ 386-320) afirînerê felsefeya ramana serdema klasîk yê
herî mezin yê dawî ye. Mamosteyê Skender e. Atînayî jê hez nakin. Li qalibê
Grek nayê. Hemû ramanên olî û felsefeyî yên heta dema xwe, lêkolandine û fêrî
wan bûye. Çavdêrekî liser xwezayiyê yê kûr e. Aqil û dilîn weke hev digre û cîh
dide wan. Hewldide ku girêdana di navbera aqil, dilîn û bîrbirina (têgihan) xwe
de, bi awayekî zexm saz bike. Jiberku meraqa wî liser daneheva hemû zanînên
demê hebû, bê cudakirina xweza û civakê, dixwest ku hemûyan bide hev. Ev
hewldan wî dibe rêbaza talîlê (deduksiyon). Mantiqa Arîsto jî ev e. Eslê wê
Arîsto, hewldana avakirina hîmên mantiqê giştiye ku ji zanîn û ramanên
heta wê demê gihabûn hev. Em dikarin bêjin ku Arîsto, jibo wê demê têheva
(yekûn) bîrûbaweriya mirov û hêza wî ya giştî ye. Ev encameke vê taybetiya
wî ye ku weke sembola birêkûpêkiya zanîn û ramanê yê li bandevê, tê bi
navkirin. Sepandin û îfadeya berbiçav, pêkanîna Skenderê Mezin ya împeretoriya
cîhanê ye. Ev tê wateya, sepandina mezin ya ramana mezin, desthilatiya gerdûnî
ya ramana gerdûnî jî.
Arîsto xwedê mandele (înkar) nake. Sedema yekem dirame, pêvajoyên
bi şûn de weke ku xwezayê xwe bi xwe pêşve biribe, bi înîsiyatîf
berdide. Bi gotina ku dibêje, her tişt wê bi sedema yekem re yanê bi xwedê
re bibe yek, têgihîna gerdûnê ya bi armanc, datîne holê. Distûra "Her
tiştekî armanc û sedemeke xwe heye", formuleke Arîstoyî ye. Herwiha xwedayî
ye. Bi vê yeke biqasî ku bandora wî liser olên yek xweda heye, bandora wî liser
felsefeya xiristiyanî û îslamî ya serdema navîn jî mezin e. Ya rast ev e ku
felsefeya îslamtî û xiristiyantiyê, bi bikaranîna ramana Eflatûn û Arîsto
hatine pêşvebirin.
Heta weke roja îro, nêrînên Arîstoyî serdestî mantiqê mirovê
nîvekî (wasatî) ye jî. Mantiqê diyalektîkê hê ji serdestbûna bîrûbaweriya
mirov, dûr e. Bi vê taybetiya xwe, yê ku hêjî bi hêzî di mantiq de dijî, Arîsto
ye. Yê ku di felesefeya baweriyê ya bawermand de jî, dijî dîsa ew e. Herwiha
piçûk nayê girtin. Lêbelê ku ji Arîsto derbasbûyîn çênebe, fêrbûna şêweya
raman û zanîna dema me, ne gengaz e (mimkun). Ev yek gelekî grîng e ku Arîsto
di şêweya ramana felsefî de, weke merhaleyeke mezin tê nirxandin, lêbelê
asta wî ya agahdarbûnê ji mêj ve hatiya derbaskirin, ji ber sedema
pêşveçûna fîzîk, kîmya, bîyolojî û zanista civakî, êdî weke rawestgeha di
mantiq û baweriya kevneperestî de tê dîtin. Rawestîna li vê rawestgehê, di roja
îroyîn de, paşverûtî ye. Di vî babetî de, derbasbûyîna ji Arîsto,
girîngiyek e mezin e û jibo pêşveçûn û veguherînan pêdivî ye.
Vê dawiyê di heyîna ramana Grek de, bi şîroveyên van
feylesofan, gelek dibistanên cuda hatine pêşêxistin.Heta bi serdema nêzîk
Renaîssance, di serî de îslamîyet û xiristiyantî, ji aliyekî ve gelek cureyên
felsefeyên olî, ji aliyê din ve gelek felsefeyên li derî ol, di pêşveçûna
dibistanê de rola çavkaniyê lîstine.
Herikîna ramana dîroka şaristaniyê jî mîna çemekî ye.
Çavkaniya wê ya sereke, li Heyva Berhemdar pesarên çiyan bû, Ji wira beşan
digire û li Sumer dibe herikîna pêleke sereke. Bi wergirtina beşên ji
Misir, Anatolya, Hindê, Çînê, û ëranê, li derbenda (gêduk) Grekê weke bendaveke
felsefê, werdigere çavkaniya vejenê. Careke din hêza herikînê bi dest dixe.
Digel astengiyên serdema navîn, di serdema nêzîk de li Ewropa, careke din
digihe hêza xwe ya berê û di dema me de dibne şapeyeke ku kesek nikaribe
xwe li ber bigire.
H- Di şaristaniya koledar de bandev (navser)
Dema ku min dahûrandinên xwe yên di derbarê şaristaniyê de,
pêşxistin, min bala xwe da hebûna girêdayinên di navbera mijaran de. Di
bin van nêzîkbûnên min de, hêvî û niyeta min ev bû. Dubare û siftbûna min ya
liser, ji ber vê şayîşa (fikar) min e. Reva ji dubareya liser hev û
kirp, nabe.
Bi dahûrandina şaristaniya koledar, ez vê armanca xwe ji
çavan dûr nagirim: Dahûrandina kapîtalîzmê ya bi serê xwe, derandina encaman
yên li dij an jî li berwerî (leh) sazûmanê, weke rêbazekê, netêrayiyên mezin bi
xwe re digire. Di kapîtalîzmê de û heta di "reel sosyalîzmê de"
tişta tê jiyandin û lê vehewandî, afirînekên ku heyîna civaka koledar di
seresazî û binesazî de pêkanîn, şêweyên "taybetiyên
şaristanî" yên giştîkirî û şîrovekirî ne, derûnên di bin de
ne. Dibe ku di pîvan û şêweyan de zêdebûn û di warê tekûzbûnê de
pêşveçûn hîkarîker çêbûbin. Heta dikarin bibêjin di wê astê de ye ku
hevberkirinê nasnake. Lêbelê dîsa esasê wê ev e ku şêwegirtina
şaristaniyê ya pêşî û derûna di bin de, diyarker e.
Rêbazeke ku zanist liser hev disepîne civakzanî jî nasepîne, encex
dikare bi têgîna serdestiya çîna gelekî bihêz, were ravekirin. Têgînên
berbiçavî û diyarîkerî ku gelekî têne dubarekirin, carekê jî li civakzaniyê
nayên sepandin. Sedema vê ya bingeh ev e ku bi taybetî li qasî hişkbûna di
warê berbiçavî û neberbiçaviyan de, vîna (îrade) serdestbûna li dorhêlê ya bi
dîmenên (vexûyan) bîrdoziyî yên behitîhiştî ye. Tişta ku dixwazim
behs bikim, "diyarkerî" ya di zanist de anku ji ber çavan windabûna
kêliyên gihîştina rêzika giştî û zagonê, çendaniyîya zêde û ji hev
qut, nevegotina ti tiştî, heta veguherandina rêbaza ku wateya xwe winda bike
ye. Di têgihîna civakzaniyan de, pêkanîna şewşandinên mezin yên
Ewropa û DEYê, bi pêdiviya serdestiya çînî û di cîhanê de serdestiya
emperyalîst ku gelekî zêde bûyî ve, girêdayî ye. Daxwaz û niyeta min ev e ku
heger di bin navê "sosyalîzma zanistî" de derûneke ku bi xwazin were
têgihîştin hebe, gihîştina vê ya rêbaza rastî ye. Dibe ku hinek
"çepgirên" tûj vê biwate nebînin. Lê ez angaşt (îdîa) dikim ku
heger rast neyê rexnekirin û neyê birêkûpêk kirin, "marksîzm", yê ji
alyê sincî ve ji bîrdoziya rahîbên Sumer paştir be û yê bibe pêleyîstika
kapîtalîzmê ya bê lêçûn (mesref), teorî û sepandina wê ya bi "dîktatoriya
proleter" jî, wê ji emperyalîzma Sargon ya Sumer, nimûneka wî ya
serdestiyê û ji amûreke ku kapîtalîzm bikartîne wêdetir neçe. Di bin vê
hilweşîna "reel sosyalîzmê" de ku bi ti nimûneyên teorîk nayê
ravekirin, ev rastiya xeternak heye û dibe mînakekî ku ez çi dixwazim bibêjim.
Liqasî pirsa çewtîtî û xiyanet li kûderê, kengî, ji alyê kê ve û çawa hate
kirin, rastiya wê yê li kûderê, kengî, ji alyê kê ve û çawa divê were pêkanîn,
bi dahûrandina vê pirsê ve girêdayî ye. Çiqa ku dema wê were, vekirina van
mijaran wê aliyê parêznameya min ya "dirûtiya sedsala 20emîn" derîne
holê.
1- Şaristaniya Grek
Ev pirsgirêka zanista dîrokê ya herî girîng e ku şêwegirtina
Greko-Romen ya şaristaniya koledar, rast were terîfkirin. Rastnekirina vê
yekê, dibe bingeha çewtîtî, xeletî û şewşandinên di warê dîrok û
civakzaniyê de. Şewşandina bingeh jî ev e ku bi awayekî mezin weke
bingeha derketina şaristanî, didine pêş. Ev mijar bi zêdeyî, weke
taybetiya sereke ya têgihînên Navendiya Ewropa, derdikeve hemberî me û li me
pêwîst tê kirin.Berevajî vê yekê, têgihîna bingeh ev e, Rojhilatî û ligor
nêrîna îslamiyê ye ku piçûk digire, weke kufir dinirxîne û bê nirxên zanistî,
nêzîkbûnên bi giraniya propagandayî dike. Di bingeha herdu têgihînan de, ji
aliyekî ve şêweya ramana felsefî û mîtolojîk ya Grek, ji aliyê din ve
ramana olî ya Rojhilata Navîn ku bi awayekî fanatîk heramoyî dike û nêzîkbûna
xwezayî ya eznavendperezî, heye. Dema ku di bin roniya daneyên zanistî de were
nirxandin, wê bi hêsanî were dîtin ku şaristaniya Greko-Romen ji du
çavkanî û du demên dîrokê xweyî bûye.
a- Xweyîbûna bi serdema neolotîk: Ev yek tê çespandin, pêla
şoreşa çandinî ya neolîtîk ku ji Heyva Berhemdar dihat, BZ di salên
5000an de, di ser Balkanan û çolterên (step) Başûrê Rûsya re, gihaye
Ewropa. Tê dîtin ku BZ ji salên 4000an pêde, tevaya Ewropa şoreşa
çandinî nasdike. Ev di dîrokê de, pêla Hind-Ewropa ya ji çavkaniya Aryen tê bi
navkirin.
Jibo ku em pêşiyê li têgihîştineke çewt bigirin, divê ku
em peyva "Aryen" zelal bikin. Weke gelek têgînên ji koka Rojhilata
Navîn, di vê peyvê de jî rola Sumer derdikeve holê. "Ar" û
"Ard" di Sumerî de tên wateya halet û cîhê cotkirinê. Jiberku pesarên
Zaxros û Torosan çavkaniyên çêbûna şoreşa çandinî ne, axa ku yekem
car kirine zevî, ji aliyê Sumeran ve, "Ard (Erd)" hatiye binavkirin.
Dibe ku wan jî ev nav ji qebîleyên Horrît yên xwedî ax ku li vira
niştecîh, standibin. Di dîrokê de tê zanîn ku "Horrît" tê wateya
" yên bi welatê bilind" û ev peyv ji aliyê sumeran ve hatiye
bikaranîn. Peyva "Ar" ku girêdayî peyva "Ard"e û tê wateya
halet, pêwîstiya peyvnasiyê (termînolojî) ye. Piştre Ereb vê peyvê bi navê
"Arz" bikartînin. ëro di kurdî de weke xwe, bi navê "Erd"
anku bi wateya zevî tê bikaranîn. Herwiha peyva "Aryen" tê wateya
'gelê ku zevî, erd cot kiriye.' ædî ev yek diyar dibe, bê çima jibo gelên di
şoreşa çandinî re borîne, "Aryen" tê gotine. Vê dawiyê
nêzîkbûnên weke Arî=bilind, Ar=agir lihevanînên bizorê ne û zêde ne rast in.
Lêbelê jiberku di dema xwe de, gelekî pêşketibûn, nirxandinên, bi
bilindayî û bi arîtî nabine sedem ku encamên nijadperestî jê werin derxistin.
Şewşandina Faşîzma Alman ya vê têgînê, ne bi zanistî ye,
bîrdoziyî û bi armanca propagandayê ye. Ji niha û pêde dema ku em vê têgînê
bikarbînin, divê ku bi vê naverokê were fêhmkirin. Dîrokê ev mijar peytandiye
(tesbît kiriye) ku di pêvajoya xweyîbûna Ewropa ya bi şoreşa çandinî
de, timî ji çavkaniyên dahênanên Rojhilata Navîn, amûr û têgînên wê sûd
wergirtiye. Nêzîkbûnên Gordon Chîlde, bizanistî, biçespîn û rênîşander e.
Vê demê jiyandina pêşveçûneke ber bi gelbûn û qewmbûnê ve tê dîtin ku
derûniya wê bi belavbûna şoreşa çandinî ve girêdayî ye, ku çanda wê
bingeh digire û ku nêzîkaya wê fîzîkî û bi bûyera hêzê re tine ye. Di civakên
Rojhilata Navîn de, hê BZ di salên 6000an de, bi destpêkirina jiyana vê
reseniyê re, çêbûna komên etnîk, bi derengmayîna hezar-duhezar salan, li Ewropa
tê dubarekirin û lê tê anîn. Pêşveçûnên weke vê yekê, li Bakurê Afrîka,
Hindistan û Çînê jî, di demên nêzîkî vê mêjûyê de hatine jiyandin. Em di dîrokê
de, bi bûyera xweyîbûna ji çavkaniya sereke ku her demê derdikeve pêşberî
me ya herî bingeh re rûbirû ne. Têgihîştina belavbûna Hind-Ewropa ya bi vê
naverokê, wê bibe sedema têgihîştina dîrokê ya rasteqînî.
Dema ku em têne ber bi BZ salên 1000an, ev gel yan jî ev
komikbûnên etnîk ku xwe bi "hesin" jî xweyî dikin, hinek navên bingeh
distînin. Li Rûsya ya îro û derdorên wê, "Slaw", li Bakurê Ewropa
"Norman" û "Totan", li Elmanya "Germen" û
"Got", hê li Başûrtir "Kelt" û "Latînî". Di
merhaleya duyemîn de, di erdnîgariyên tengtir de, komên gelan yên resenebûyî
anku hebûnên qewmî û nijadî derdikevin holê û şêwe digirin. Pêvajoya
gelbûna li nîvgirava Grek "Helen" û li ëtalyayê "Latîn",
berhemên vê demê ne. Di dawiya serdema neolîtîk de, tê dîtin ku di bin van
navan de sift dibin.
b- Xweyîbûna bi serdema şaristanî: Di bingeha
şêwegirtina şaristaniya Grek de, çavkaniya bandorker Sumer, Misir û
şaristaniya koledar ya tevaya Rojhilata Navîn e. Xweyîbûna
şaristaniya Grek ya rasterast ji vê çavkaniyê, ji çar aliyên bingehîn û bi
taybetî BZ ji salên 2000an pêde sift dibe. Hêzên şaristaniyê ku di ser
Anatolya re ji Troya, ji Rojhilata Derya Spî, ji Fenîkiyan, ji Misir û Girîtê
distîne, bi nirxên neolîtîkê yên ku berî standin re, li nav hev dixe û
sentezeke dewlemend derdixe holê. Tê ramandin ku berî neolîtîk û
şaristaniyê, li nîvgirava Grek komikên eşîrî yên Derya Spî ku hoveber,
hebûn. Lêbelê tê texmînkirin ku bi pêla neolîtîkê hatine helandin. Zimanê Grek
ku bi taybetiyên Aryen e, çespandina vê yekê ye. Heçku di dema eşîrên
komunal yên hoveber ku berî serdema neolîtîkê ji Kafkasya heta bi Baskê cîh di
girtin de, bi texmînî BZ di salên 20-25 000an de, beşa zimanê Derya Spî
(Kafkas-Bask) ku derketibû holê cuda ye. Di nîvgirava ëtalya de jî,
pêşveçûneke bi vî rengî tê dîtin.
Taybetiyên erdnîgariya Grek, di şêwegirtina şaristaniyê
de, rê li ber bandoreke xwerû vekiriye. Ev têgîn ji ber her herêmê wiha ye. Ji
aliyê reseniya Grek ve, roleke diyarker nalîze. Pêşveçûna vê reseniyê ya
dewlemend, ji nêzîk ve bi çavkaniyên ku ji wan xweyî dibe ve, girêdayî ye. Ev
yek raveya rasteqînî ya dewlemendî û nûjeniya wê ye ku qezencên serdema
neolîtîkê, bi qezencên çar çar aliyên ku di warê şaristaniyê de
pêşketî re, dike yek, van di erdnîgariya xwe ya ku Asya, Ewropa û Afrîka
lê dibin yek de, sentez û resene dike. Çawa çêbûna dewlemendiyeke bi nirxên ku
jê tê xweyîkirin, were pîvan, çêbûna şaristaniya Grek jî, ji çavkaniyên ku
di xwe de dane hev, xwe xweyî dike, şêwe digire û tê rewşeke ku di
dîrokê de, roleke di merhaleya bilind de bilîze. Sentezeke dewlemend derdixe
holê. Tevkariya wê, serkeftina di çêkirina sentezê de ye. Weke ku kerese (malzeme)
pir bin û aşûre xweşik were çêkirin. Ev rola wê ne piçûk e, lêbelê
weke roleke nikûnû û zayîneke ji çavkaniyeke derûnî jî nayê nirxandin. Me behsa
vê pêvajoyê kiribû. Em dikarin bêdubare bi xalên sereke wiha bibêjin:
1- Bingeha mîtolojiya wê ji Sumer û bisînor ji Misrê hatiye
wergirtin. Çavkaniya Sumer di ser Anatolya û Fenîke re û ya Misrê di ser Girîtê
re distîne. Em bibêjin ev veguhêzî destê duyemîn ne, rastir e. Lewra piştî
ku Sumer li Anatolya û Fenîke tê sepandin, piştre dikişînin nîvgirava
Grek. Misr jî piştî ku li Girîtê rûdinê, derbasî nîvgiravê dibe. Mîkenên
ku li Girek hêzeke şaristaniyê yên pêş bûn, ne di wê hêzê de bûn ku
bikaribin mîtolojiya şaristaniya Grek derînin holê, ji çêbûna Zeûs ya li
Girîtê ev bi hesanî tê fêhmkirin. Ev mînakeke hîkarîker e, çawa BZ di salên
1500an de, perizîna mîtolojiya Zeûs kişandine nîvgiravê. Peyva Zeûs ji
alyê peyvnasî ve, ji peyva "div" ya ji koka Aryen hatiye wergirtin.
Div wê demê di hemû komên Aryen de, tê wateya "Dêw" yê herî mezin. Tê
zanîn ku ji yê herî mezin re, "hebûna xwedayî" tê gotin. Dêw ev rola
xwe li nav Sumeran jî lîstiye. Pêşevaniya têgîna xwedê ya Rojhilata Navîn,
bi rewşa hoveber têgînkirina komên aryenên neolîtîk û bi qezenca nasnameyê
derdikeve pêşberî me. Piştî ku di gelek merhaleyan re derbas dibe,
digihe têgîna xwedayê herî mezin, îlah, Alah.
Çanda Kîbek weke xwedawenda li Anatolya ya herî kevin, bi
xwedawend Artemîs rola çavkaniya herî girîng dilîze, xwedayê şerab û fêkî
Tarhuzza bi "Dîonysos" hatiye xûnifandin, weke ku tê zanîn, berî
Anatolya bibe Helen, di peykerên Luviyên ku komeke herî kevnare de, li vî
fêkîyî tê rasthatin, bi taybetî xwedayê şerab û tirî Terhuzza diyar e.
Resenekirina bi navê Dîonysos, mînakeke hîkarîker ya din e ku ji çavkaniya xwe
xweyî dibe. Bûyina Afrodît ya ji kefa li peravên Qibrisê jî, dide nîşandan
bê rajêriya (bindestî) mîtolojiyê çawa pêşveçûye. Şêwegirtina
serdestiya xwedayê mêr, li nav Hîtît û Hûriyan bi "Telepînû û
Teşûp" hatiye pêkanîn, ev şêwegirtin ji Rojavayê Anatolya
derbasî Grek dibe û bi Aplon li hember xwedawendan serdestiyê qezenc dike. Ev
mijar jî hatiye dahûrandin ku xwedayê Misrê ësîs, bi vî rengî bandorê li ëo û
Osîrîs dike, mînakeke din Demeter û keça wî Persephone jî xwedî bandor in.
Kitekitkirina kişandina mîtolojiyê, zêde biwate nabe. Lêbelê
em dikarin vê bi hêsanî bibêjin ku Hesîodos, di serî de jî destana afirandinê
ya Babîl (Enûma Elîş) û ji gelek çavkaniyên mîtolojîk yên demê sûd
wergirtiye û "Theologia" nivîsiye. Grûbeke çandê ya wê demê xwedî
theologiya (xwedanasî) yên wiha ne. Ev bergeh û şêweyên hişmendî ku
ji sumeriyan tên, bêşik ligor asta têgîna serdema neolîtîk, asta
bîrdoziyiyeke pêşverû nîşan dide. Ev teolojî, weke kemna (xêlî)
bingeha bîrdoziya koletiyê, di bingeha hemû xwedanasiyan de,cîh digire.
Divê neyê jibîrkirin ku ev nebe, gihîştina bergehên felsefî
zanistî jî mimkûn nabin. Lewra girêdana dîyalektîka dîrokî ya di navbera wan
de, mîsoger û zelal e.
2- Mijareke din ya girîng ev e ku alfabeya îro li tevayî Ewropa tê
bikaranîn, fenîkeyiyan ji sumeriyan wergirtine, pêşvebirine û BZ di
navbera 1000 û 700an de kişandina nav Grek. çaristaniya Grek bi alfabayê
ji dîrokê re bûye mal. Weke vê yekê matematîk û geometrî jî, ji Misir û
Sumeriyan hatiye standin. Şêweya wêjeyê him ji aliyê dêw û him jî naverokê
ve, çandên vira bingeh girtine. Heyinên giyanî û bîrewerî ku bi grekiyan re
çêbûye, weke giştiyên demê şêwegirtina xwe ji van çavkaniyan
standiye, lêbelê tevkariyên xwe jî, bi hostayî tevlîkirine. Ev yek ne bi
şêweyekî jêgirtî (kopya) standine û servebirine, bi xûnifandin, serifandin
bi gihîştina giyan û bîrûbaweriyeke dewlemend pêkhatiye. Bi vî aliyê xwe
jî, di dîroka şaristaniyê de, roleke tevkarî ya girîng lîstiye. Tişta
çewt ev e ku rola xwe ya tevkariyê weke rola "çavkanî, dan zayîn"ê,
berevajî dike, Grek û piştre şaristaniya Ewropa vê berevajiyê bi
awayekî fanatîk û şovenîst pêktînin. Bi Grekan re ev bûye
kevneşopiyek ku li derî xwe hemû kesan barbar bibînin. Heçku hê ew nebûn
xwedî hêzeke şaristanî û dema ku bi sazûmaneke qebîleyên hoveberî dijiyan,
şaristanî di çavkaniyên orîjînal de hatibû afirandin.
3- Dema ku Grekiyan xwe bi "Helen" binavkirin, hesinê ku
amûreke bingeha şaristanîbûnê ye, li Mezopotamya jorîn hatiye dîtin û bi
pêwana Frîgiyan gihaye Grekê. Amûrên tûncî jî, di ser Troya re hatine nav Grek.
Dema BZ di salên 1000an û bi şûn de, komên Helen têr çekên hesin û tûnc
dibin, êdî niha dibin xwedî hêzeke dijraber. Piştî BZ salên 1200an ku
Troya hilweşiya, deryê Anatolya ji wan re vedibe, Pêşî Rojavayê
Anatolya ëonî dibe, piştre li tevayê Anatolya, heta bi Feradê xûnifandina
Helen pêktê. Lûwî bi carekê tên paqijkirin. Frîgya û Lîdya jî li pey Lûwiyan
diçin. Encex qeranên "Komagenes" ku kalikên Kurdan û Ermenan bûn,
hebûna xwe diparêzin. Belavbûna Helen ya hember, BZ di salên 1000an de
destpêdike û bi pêlên rabûnûdanînê (med û cezîr), di dema Skenderê Mezin de,
digihe bandevê, PZ di serê sedsala 20an de, ji aliyê Tirkan ve ji Anatolyayê bi
temamî tên avêtin û bi awayekî trajîk bi dawî dibe.
Belavbûn li Rojava jî berdewam dike. BZ ji 1500an pêde, Girît
serxwebûna xwe winda dike. Qibris jî pêvajoyeke wisa dijî. Rêya Makedonya
vedibe. Di vê navberê de pêvajoyeke mêhtingehî ya bihêz derdikeve holê. Li
peravên Derya Reş Pontus û li hemû aliyên Derya Spî mêhtingehên Helen yên
bihêz tên sazkirin. Nîvgirava ëtalya ji niştecîhbûnên sift re vedibe.
Başûrê wê tev de dibe Helen.
4- BZ di sedsalên 7 û 6an de, li nîvgirava Grek, ji federasyona
heyina etnîk, dewleteke koledar ya navendî ku bi bingeha çînan ve girêdayî ye,
derdikeve holê. Reseniya vê dewleta koledar ev e ku rewişta rahîban di
plana duyemîn de ye û aliyê wê yê siyasî li pêş e. Ya herî girîngtir ev e
ku piştî qerantiyeke kin, şêwegirtineke ku em dikarin bibêjin komara
koledar, pêktîne. Di hîmên dewletên koledar yên Sumer, Misir û hemû Rojhilata
Navîn de, rola bingeh ya rahîban û vê dawiyê ya xanedanan e, lê li Grek û
ëtalya, aliyê komarparêzî derdikeve pêş. Bêşik ev rewş bi
rasyonalîte ya di bîrdoziyê de ligel çandiniyê bi girîngbûna bazirganiyê ve
girêdayî ye. Bi taybetî bazirganî, pêşveçûneke civakî ya nêzîkî bajarî
(bûrjûva), bi xwe re tîne. Esasê wê vê îfade dike ku weke çîneke navîn,
nêzîktirî laîkiyê ne û jibo berjewendiyên xwe, dûrî şêweya rêvebiriya
rahîb û xanedanan e.
Bazirganiya li deryayê ku ji rêbejahiyê bikêrhatîtir, mercê bingeh
yê serdestiya Grek e. Dewlemendî û xweşiya ku bazirganiyê anî, bingeha
şêweya ramana felsefî jî digire. Ev yek gelekî girîng e ku zêdetir ji
pêşveçûnên cuda yên aborî, karbeşiyeke bi bazirganiyê ve girêdayî,
hatiye pêkanîn. Ev karbeşî di mercên wê demê de, pisporiyeke ku cîhana
şaristaniyê, bi rajava, bi rojhilat, bi bakur û bi başûr ve, di warê
bazirganiyê de girîng dike, bi xwe re tîne. Herwiha di warê pîşekerî de
jî, demeke nû ya belavbûnê û pêşveçûnê tê jiyandin. Dikarin bibêjin ku ji
Okyanûsa Atlas, heta bi Okyanûsa Mezin, tevgera malê bazirganiyê, derfetê bi
dest dixe. Kûreyîbûna (kadîbûn) yekem bi vî awayî pêktê.
Di rêyên bazirganiyê de, raman û baweriyên hevpar jî,
danûstandineke wiha dikin. Divê mirov şaş nemîne ku şêweya
pêşketina aborî, civakê û bîrdoziyî ya pêkhatî komar e û piştre jî
îfadeya wê ya herî pêşveçûyî jî "demokrasî" ye. Pêşveçûna
çînî ya bi mercên daringî yên dewlemend û tevlîhev ve girêdayî, di warê siyasî
de, wê hîmê ji xwe re bikêrhatî bibîne. Liqasî nirxê dîrokî yê
"Demokrasiya Atîna" tevkariya wê ya şaristaniyê jî, di vî babetî
de ye. Bêşik ev demokrasî, demokrasiyeke çîna koledar e, lê dîsa jî
nûjeniyeke girîng e. Jiberku ji gemerdana hişk ya rahîb û xanedanan dûr e,
jibo şaristaniya Rojava rola dergûşê dilîze.
5- Nûjeniya Grek ya girîng û tevkariya wê ya dîrokê,
pêşvebirina şêweya "ramana felsefî" ye. Bi wateya jê
hezkirina zanînê, nirxandina bi rengê ku felsefe ji Grek helatiye, nêzîkbûneke
mezinkirinê ye û kêmasiyên girîng bi xwe re hildigire. Thalesê Mîletî û
Phytagoras yên ku şêweya ramana felsefê bi belge dane destpêkirin, tê
zanîn ku xortaniya xwe li Misir û Babîl bûrandine û li wir perwerde bûne. Berî
ku şêweya ramana felsefê derkeve holê, hemû pêşevanên menewiyatê,
perwerdeya xwe li dibistanên rahîbên Misir û Babîlê pêkanîne. Di van salan de
li Grek dibistanên resene tine ne, tê texmînkirin ku hozanên gerhok yên weke
Homeros, Hesîodos û Orpheus BZ di sedsalên 8 û 7an de, jiyane. Di van salan de,
di asta Babîl û Misir de perestgehan deyne dera han, jibo çanda perestgehên
cîgeyî jî, zemîneke zexm nehatiye pêkanîn. Bîrdozî bi awayekî sift ji Rojhilat
tê wergirtin. Homeros bixwe jî hozanekî ji Rojavayê Anatolya ye. Lêbelê ev
rastî girîngiya ramana felsefê ji holê ranake, vê yekê dide pêş ku malê
hevpar yê şaristaniyê ye. Bi awayekî diyalektîk ramana felsefê, berhema
dorhêleke wisaye ku li Rojhilat êdî raveyên mîtolojîk bi kêmasî ne,
bîrûbaweriya mirov têr nakin û êdî mirov bi xwe dikenînin. Jiberku mîtolojî û
pêve girêdayî nêzîkbûnên olî, weke kemneke (xêlî) bîrdoziyî dikevin nav
kêmasiyan, heyînên giyan û bîrûbaweriya mirovan dikevin nav lêgerînên nû.
Baweriya olî ya civaka Grek ku ligor civakên Misir û Babîl gelekî lawaz e û yên
heyî jî ne hişk in, rejîma siyasî ku nêzîkî komar û demokrasiyê, zemîna
daringî ku derfetê dide xweşî û dema vala, dorhêla ramana nû bikêrhatî
dike. Pêdiviya dewlemendiya daringî û rejîma siyasî ya bi nîqaşan,
derfetên ewlekarî û azadî bi xwe re tîne. Serdema ku ji xwedayan tê tirsandin,
derbas dibe, dewleta bajêr ya tevlîhev, bêhtir pêdiviya ramanên nasyonal û
nêzîkî aqil nîşan dide.Kartêkera bingehîn ku di bin hemûyan de,
şaristaniya koledar ku sê hezar sal li pey xwe hiştin, piştî
pêşketinên xwezayî û gihîştinê, êdî nikare ji nûhîneke cidî bireve.
Sazûman ber bi dawiya xwe tê. Bandev û hilweşîn nêzîk e. Esasê wê
şaristaniya Greko-Romen îfadeya vê rastiyê ye.
Ev hemû merc nîşan didin ku êdî serdema baweriya mîtolojîk
borî ye, dema ramana biaqil hatiye. Hebanka (tûrik) zanînê ya mirovan ku ji
serdemên dirêj hatiye berhevkirin, pir mezin bûye.
Pratîka di serbareyî têkber (tişt) de, agahdarbûna berhema
kedê, di babetê taybetiyên xweza, rîwek û cîhana ajalan (lawir) de, roleke
serwextker dilîze. Têkiliya sedem û encamê, bêyî hebûna giyan û xwedayan jî,
xwe nîşan dide. Bêyî viyana mirov û xwedê, xebitîneke xwezayê ya serbixwe
heye, çiqas ku diçe bêhtir xwe bi cîhana bîrûbaweriyê dide pejirandin. Ji
cîhana baweriyên saxik (saf), çiqas ku diçe bêhtir guman (şik) xweyî
dibin. Wêrekî (cesaret) tê kirin ku ji cîhana xeyalên zarokî derbasî cîhana
rastiyê bibin. Ev hemû ji vê rastiyê tên ku cîhana bazirganiya Grek, xwe
digihîne her derî, ji kefşkirina razan (sir) hez dike û berjewendiyên xwe
dibîne. Bazirganiya ku Sumer bisînor pêkanîbû, bazirgania Grek bi biryare ku
heta bi dawî bi meşîne. Weke bajariyên (bûrjûva) pîşesazî (sanayî) ku
jibo qezencê (kar) sînor nasneke. Zagonên xwedayan teng dimînin, pêdivî bi hêza
takekes heye ku jibo cîhana bazirganiyê ku tê guhertin, wek hêza aqil ji xwe re
bilez bihizire (birame). Mîtolojiya ku jibo heyîna çandinî ya demsalî ku
sekinandî, têra bazirganî û pîşekariya bajaran nake, dikeve rewşa
pêkeniyê. Zor li çîna civakê ya serdest tê kirin ku ramana xwe ya serdest
derîne holê. Dîsa di bingeha heyîna têkiliyên koledarî de, veguherîna di heyîna
çînan de, wê di seresaziya xwe de veguherînê biafirîne.
Mirov dikarê di ramanê de, liser mercên berbiçavî û neberbiçaviyên
şoreşa felsefî zêde raweste. Lê jibo terîfkirineke rast, ev
destnîşankirin bes in. Derûna wê jî ev e ku çawa pêşveçûna
şaristaniyê, di binesaziya xwe de bi girêdaneke diyalektîkî mîna zincîrekê
ye, di amûrên sêwiran û veguhêzînê yên bîrdoziyî de jî ku saziyeke bingeh ya
seresaziyê ye, di nava tevahiyeke diyalektîkî û girêdaneke zincîrî de ye. Heger
ku ne ji ber xwe ve û ne ji danehevên xwe be, bi dahîtiya kêfî ya hinek
takekesan, dernakeve holê. Ev yek ya bi vî rengî, rola ramangêr (hizirmend) yên
felsefî piçûk nake. Berevajî vê, tê wateya ravekirineke rast ku berhemên kîjan
mercan e û çawa afirînerên şaristaniyeke mezin in. Rê ji vê yekê re vedike
ku bi mafdarî werin nirxandin û encamên rast wergirin.
Di serdema feylesofiyê de, piştî qutbûna ji mîtolojiyê,
pêvajoyeke ramanê ku liser du bingehan û bi nakokî destpêdike.
a- Rêbaziya ku pêhesî bingeh tê girtin, giraniya xwe datîne ser
pratîkê. Heyîna xwezayê ya berbiçav nasdike. Têdigihîje sedem û encamên di navbera
bûyeran de, dizane ku mirov xwedî zagonên serbixwe ye ku ji çalakî û daxwaza
wan cudatir e. Şêwegirtina yekem e ku di warê agahdarbûnê de, bi ezmûn û
çavdêrîkirinê dilive. Hewl didin ku bêyî mîtolojî û dogmayên olî, bigihîjine
şêweyeke ravekirina xwezayê. Kevirên rêya ku yê wan bibe zanistê, bi
awayekî zexm tên danîn.
b- Rêbaza ramana baqil ku hişyar bûyî û rê li ber
hîkarîkeriyeke mezin vekirî, hê jî di bin bandora dogmayên demên borî de ye.
Aqil, ji îlankirina serxwebûna xwe hê gelekî dûr e. Lêbelê dîsa ji siya
xwedayan dûr, bi wêrekiyeke mezin li daristaneke destpênebûyî (bakîr),
dimeşe, herwiha ku bisînor be jî, gava ber bi ramana serbixwe diavêje.
Tiştên ku heyîn di ramanê de pêktên. Cîhana berbiçav anku tişteyî
dîmen e, xapandine. Ramana ku aqil çavkaniya wê be, herî binirx e. Bêşik
liser vê, bandora ramanê ya ku bi xwe rabûye ser lingan, heye. Ewqasî hîkariyê
dike ku li derî wê rastî hebe tinebe, ne girîng e. Bandora hemû yekemînan çawa
hîkarîker be, ev pêşveçûna dîrokî jî bêyî piroleyî (zêdeyî) pêknedihat.
Jiberku me hinekî, behsa nûnerên van herdû beşên ramana
felsefî kiribû, em careke din dûbare nakin. Lêbelê dive em bînin ziman ku herdu
beşan, li qasî mîtolojiya Sumer, bandora xwe gihandina heta îro. Çawa di
bingeha baweriya me de, mîtolojiya Sumer rol dilîze, di bingeha ramana me ya
felsefî û zanistî de, ramanên ku ji van herdu beşan diherikin, rola xwe
dilîzin. Ew mîna pêxemberên felsefê ne. Di serî de, Thales, Phytagoras,
Pharmanîdes, Herakleîtos, Sokrates, Platon û Arîsto, yên ku zîncîreke ekolê
derandine holê û her yek ji wan xelekek ji yên vê zincîrê, di çêbûna hêza
ramana me de, bi hindikayî li qasî pêxemberên cîhana baweriya me, xwedî par in.
Di derandina holê ya hêza takekes de, çavkaniyeke kesîtî ya jêneger e. Ol û
mîtolojî bêhtir pîroziya civakî û statûkoyê didin pêş, lêbelê felsefe
mizgîniya takekesê hişyarbûyî ku ber bi azadiya xwe direve, dide.
Herçiqas ku ol û felsefe, di pêşveçûnên şaristanî de,
saziyên jêneger bin û herçiqas ku xwedî kokeke mîtolojîk ya hevpar in jî, çiqas
ku diçe ji hev dûr dikevin, ditewişin û pozberî hev dibin, car caran jî di
sentezeke raser de, dibine yek. Di navbera cîhana raman û baweriyê de, zagona
hebûnên wiha li dijî hev û yên ligel hev derbasdar e. Ev zagon wê bixebite û
pêşveçûn wê çêbibe. Ev zagona ku yê wergere zagona di navbera herdu
beşên felsefê de, wê ramana felsefê heta weke îro, bi şêweyên
tewişîn (nakokî), pozberîtî û bi gihîştina sentezê, pêşveçûnên
xwe bide meşandin. Zanistê pêşve dibe û xwe jî bi zanistê xweyî dike.
6- Tevkariya Grek ya liser şaristaniyê, bandoreke mezin liser
huner û mirûz (moral) jî kiriye. Di warê muzîkê de, digel bandora Sumer,
reseniyek jî hatiye jiyandin. Di perwerdeya dilînan de, pêşveçûn çêbûne.
Him strana perestgehê û him jî cureyê takekesî jî pêşvediçin. Phytagores
mûzîkê weke zimanê gerdûnê şîrove dike, Sumer jî xwedî nêzîkayiyeke wiha
bûn. Jiyan tenê bi mîtolojî, wêje û zimanê feylesofî nayê ravekirin, ravekirina
bi muzîkê qenc û qenc rûdine. Di qesirbendiyê de bandora Sumer diyar e.
Piştê Misrê, di warê qesirbendiyê de, pêngava duyem tê avêtin. Dera ku
çanda Helen lê hatî belavkirin, bandora qesirbendiyê li wan deran kiriye. Di
hêla peykervaniyê de, ekolek afirandiye û tevkariya wê li ber çavane. Weke ku
bi bedewiyên xwezayê re pêşbaziyê bike, şayesandineke (tasvîr) zindî
pêktîne. Bi temamî, behreya (qabîliyet) hunera Grek ku ji cîgehî gerdûnî dibe,
xwe nîşan dide. Tevkarî weke berhema sentezeke bilind, derdikeve
pêşberî me.
Pêşveçûna bi vî rengî, di qada sinc (exlaq) de jî tê dîtin.
Bi taybetî têgihîna "xûypakî (dilpakî)" ku bi Sokrates
pêşveçûyî, berpirsiyariya takekes ya civakî eseyî dike. Tê
derpêşkirin ku pêşveçûneke hemû takekesan ya rewşenbîrî pêkwere.
Paroleya vê yekê "xwe bizanibe" ye. Heger ku em xûypakiyê, di hemû
qadên xebatê de weke gîhaştina tekûziyê bi nirxînin, tişta ku yê li
para takekes bikeve ev e ku di warê karê ku pêktîne de, bibe xwedî zanîn û
herwiha jiyaneke bi xûypakî pêkbîne. Jibo takekes lebta bi berpirsiyarî, dibe
pîvana sincê baş. Têgihîna lebteke sincî ya bi vî rengî ku bingeha wê ji
Zerdeştiyê tê, pir girîng e. Heger ku bisînor be jî, azadîbûnekê
derpêş dike. Di têgihîneke sincî ya bi vî rengî de, takekes dikare qedera
xwe bidest xwe bixe. Heçku di têgihînên gerdîşên berê de, berî bi gelekî
bê rêzikên ku nirxên pîroz diyar dikirin çibûn, wê wisa were livandin.
Pêşveçûneke bi rengekî din, qet nayê aqilan. Jixwe di sazûmana baweriyê
de, her tişt ji aliyê xwedayan ve tê diyarkirin. Takekes nikare di asta
siyê de jî, bibe heyînek. Derûniya felsefeya benî û kole jî di vê yekê de ye.
Ev yek gelekî hîkarîker e ku vêna çawa takekes û di kesayetiya wî de, civak dîl
girtiye. Lebta sincî ku xwe bi mîtolojî û baweriya olî xweyî dike, bi
taybetiyên gerdîşên ku ji kevin de mayin, serdestî lebta takekesan dibe.
Ji asta lebta azad a takekesê serdema neolîtîk ku herçiqasî bi
awayekî pevrayî (kolektîv) dijiya jî, paştir e, di girêdanên xwe yên
bîrayî û giyanî de, bi bîrdoziya ku bi "qeder" binavdike ve
girêdayiye û di wê baweriyê de ye ku heta hetayê yê bidomîne. Ev têgihîna sincî
ku Şaristaniya koledar, bi destê rahîban dide civakê, di domandina
sazûmanê de, roleke bingeh dileyîze. Di doktrînên Zerdeşt, Bûdha û
Sokrates de, tişta ku êrîş lê tê kirin û tê perçekirin, ev têgihîna
sinc e. Sedema ku van bi nûsazîparêzên mezin binavdikin, ji vê yekê tê. Dibe ku
bi awayekî vekirî li hember xwedê anku li hember şaristaniya koledar
dernakevin, lê di derûniya wê de, rêya ku diceribînin, jibo azadiyê perçekirina
sazûmanê ye. Ev pêngavên ber bi azadiyê ku BZ di sedsala 5an de pêkhatin, çiqa
ku wêde diçe, bi hêz dibe û rê li ber têgihînên lebt û sinc vedike.
Di beşên pêşiya me de, divê ev pirsgirêka ku bi taybetî
jibo rexnekirina dema me, weke mijareke bingeh were dîtin. Têgihîna
"takekesparêz, sincê azad" li hember tegihîna sincê di sazûmana benî
û kole de ku demeke dirêj domandiye û heta dema me bandora xwe kiriye, xeteriya
ku takekes di bin tûmê xwe de dîl bigire, bi awayekî berbiçav îfade dike. Ev
têgihîna sinc ku bi taybetî di şaristaniya Ewrûpa de gihaye bandevê,
nirxandineke piralî û pêşvebirina alternetîfekê dixwaze. Heger ku ev têgihîna
"sincê takekesparêz" ku ji aliyê zanist û teknîkê ve, bi awayekî
bêsînor tê xweyîkirin, neyê dahûrandin, yê mehdemînên mezin rake, rê li ber
curê şerên şêt û har ên sedsala 20an veke û yê sazûmaneke wehşî
û hovanek bi mirovan bide jiyandin.
Rola şaristaniya Grek ya di derizîna vî mirûzî de, bêşik
ber bi aliyê pêşveçûna sincê takekes ve ye. Bi Roma ev hê pêştir
dikeve û di şaristaniya Ewropa de digihe bandevê. Aliyê derizînê yê din,
"çanda lebta Rojhilat" an jî sincê wê, yê diyar bike. Li Grek, çiqa
ku diçe xweda dibe mirov û dikeve pêvajoya veguherîna hêza takekes, lêbelê di
heyîna raman û sincê Rojhilat de, pêvajoyeke ku takekes xwe dike xweda û
sazûmana damezrandî, bi sazûmana xwedê pîrozwer dike, pêşdikeve. Ev herdu
têgihînên ku li Sumer xwedî kokeke hevpar û meyla viyanê, bi Zerdeşt têne
derizandin (terikandin), veqetîna dîrokî ya Rojhilat û Rojava, her yekî weke
xêzeke şaristaniyê ya stûr, heta weke dema îro girîngiya xwe winda nake,
bi nakokî, pozberî û bi gihîştina sentezeke raser, didomîne. Jibo ku ev
heyîna şaristaniyê ya nakok, di dema pêşya me de were vekirin, divê
ku bi berfirehî bê nirxandin. Heta niha gotina lîberal ya kapîtalîzmê û gotina
marksîzm ya sosyalîzmê ku hatiye pêşvebirin, derfet dane çareseriyeke
bisînor û serveyî mane. Ne bihişta ku lîberalîzmê belên (wad, soz) daye û
ne jî ya ku reel sosyalîzmê daye, nayên pêkanîn. Heye ku çewtî di têgihîna
bihiştê bi xwe de be. Emê nirxandinên di vî babetî de, bihêline dawî,
armanca me vekirî û diyar e ku di bingeha nêzîkbûnên me yên dîrokî de, heger ji
vê pirsgirêkê re ne çareseriyek be jî, emê ronahiyekê bînin.
Di derza (terk) kûrbûyî ya bingeha şaristaniya Grek de, rêya
Rojava ku xuya kirî, bêşik mirov bingeh digire, behreyên wî bikartîne û
hewl dide ku xweza û civakê dahûrîne, berjewendiyên takekes dide pêş, asta
aborî, civakî, çandî û siyasî pêşvedibe, herwiha bi van pêkanînan bingeha
çûyina pêş avêtiye. Ev şaristanî bi Arîsto digihîje bandeva
bîrdoziyî, bi belavbûna Skenderê Mezin ya rojhilat ku heta bi Hindistanê çûyî,
serdestiya xwe liser hemû şaristaniyan çespandiye. Şagirdê ramana nû
ku xweş perwerdebûyî, di peywira xwe de, serkeftineke bi şeml
werdigire.
Şêweya ramana Rojhilat, bi taybetî li Babîl, jiberku ketiye
nava nîqaşên rahîban, hêza xwe afirînêr ya kevin winda kiriye, encex bi jêgirên
(kopya) nivîsarên kevin têkildare û di nava asteke nizim de weke ku xeniqî be
lêhatiye. Brahmanîzma Hindê, bi dubarekirina sazûmana kevin ya rahîb-qeranên
Misir û Sumer, mijûlin. Hirmijîna (şîqîn) viyana Zerdeşt, vê
nizimbûnê ranawestîne. Ji aliyekî ve pêşketina olên yek xweda, rê li ber
pêşveçûnên bisînor vedikin, lê nikarin ji têgihîna dewletên rahîb ku
bingeha wan bi awayekî zexm hatiye danîn, derbas bibin. Sazûmana nasnameya
civakê ku li dor perestgehê hatiye hûnandin, dewletbûnê weke îfadeya sazûmana
gerdûnê ku neyê guhertin ya liser rûyê erdê, bingeh digire. Hemû bîrdozî û sinc
ligor vî esasî nû dibin, tên raxistin û tên payîdarkirin. Takekes ji esasî tê
windakirin. Sazûmaneke xwedayî tê serdestkirin. Têgihîn û sincekî ku tenê
tişta were gotin, bînine cîh, serdest bûye. ædî em li pêşberî
"rêya Rojhilat" in ku mirina jibo qeranê xwe, jibo efendî û mamosteyê
xwe, xûypakiya herî mezin dibîne. Herçiqas ku êrîşa viyana azad ya
Zerdeşt,gihabe heta bi Atîna, lê jiberku di nava têgihîna Rojhilat de xerq
bû, li hemberî Skenderê 25 salî ku şagird bû, têkdiçe û serdestiyê bi dev
Rojava ve berdide. Heçkû hêza Rojhilat ya daringî gelekî mezin e û
leşkerên wê jî ewqasî zêde ne. Lê ev têgihîna ku her tiştî bi dev
xwedê ve berdide û qeranên xwe diêxe dewsa xwedê, li hember rasyonalîzma Arîsto
gu derandiye bandevê, li hember serdema aqil, ne xwedî ti nirxên berhemdêr in û
ji têkçûnê rizgar nabin. Ji windakirina vî şerî "rêya Rojhilat
berpirsiyar e".
Li Çîn û Hindê ya ku vê rêyê di şopînin jî, encam eynî ye. Di
destpêka Serdema Navîn de, bi helatina ëslamê re, zindîkirina ceribandinên
nûsaziyan, bi hemû şeml û domdariya xwe ya dirêj re jî, jiberku yê di
"rêya Rojhilat" de ziq bisekine û bimîne, yê li hember "rêya
Rojava" têkbiçe. Ger ku em balbidinê û di beşên pêş de, liser
rawestin emê bibînin, tişta ku bilindbûn û hilweşînê diyar dike,
qalibên lebta sinc û heyîna mantiq yên di bingeha sazûmanan de ne, yê
şikil dide van, şêweya raman û hêza viyanê ye. Di mînaka Grek de, bi
awayekî hîkarîker tê çespandin ku di zayîn, bilindbûn, veguherin û
hilweşîna şaristaniyan de, kartêkera rola xwe dilîze, bîrûbawerî û
nirxên mirûz in, nirxên daringî encex bi van nirxan ve girîng dibin û
pêşvediçin.
2- Dema Roma ya şaristaniya koledarî
Di mercên ku bilindbûna Roma amade kirin de, li bakur
Konfederasyona Etrusk ku ji 12 herêman derketî holê, pêşveçûna xwe
didomîne. Ev yek dabaşa xeberdanê ye ku çanda neolîtîk niziliye herî kûr,
gelê ji koka Latîn, ji BZ salên 1000an dest bi teknîka hesin dikin, bi hêz
dibin, belavdibin û dexma xwe li heyîna etnîk ya nîvgiravê dixin. Etrûskan
nirxên şaristaniya Mezopotamya di ser Anatolya re anîne û heta bi
bilindbûna Roma, rola pêşevaniyê lîstine. Çavkaniya herî girîng ku Roma
xweyî kiriye. Mêhtingehbûna Helen ya li başûr, rewşeke Rojavayê
Anatolya ya duyem diafirîne, gelek dewlet bajar têne avakirin. Serdestiya
bazirganî, çandî û bîrdoziyî, timî di rewşa pêşveçûnê de ye. Li
başûrtir Qerantiya Sîrakûza û li Bakurê Afrîka şaristaniya Kartaca ya
ji koka Fenîke, demeke rewnaq dijîn. Bandorên Rojhilata Navîn yên
şaristanî, di ser van cokan re li bingeha Roma tên raxistin. BZ di salên
750an de, tê dîtin ku Roma weke dewlet-bajarekî qerantiyê derdikeve holê. Digel
ku bandora Etruskan ya kûr liser heye jî, komên ji koka Latîn dexma xwe li
pêvajoyê dixin. BZ di salên 500an de, Roma weke komareke ji koka Latîn ber bi
bilindbûnê ve diçe. Bi taybetî jevqetana (dêran) heyînên etnîk û têkoşîna
hişk ya çînî di navbera esîlan (Patrîcî) û yên qismê jêr ku hejar (Pleban)
de, rê li ber sazîbûna komarê vedike ku lihevhatinekê pêkbîne. Senato û komel
(meclis) yên gel, ji mînakên xwe yên li Atîna bi hêztir hatine çêkirin.
Birêvebirin (magîstra) û darizandin (preator) jevqetanî saziyan dibin. Çiqas ku
pêdivî çêdibe, sazîbûnên wiha derdikevine holê. Hemwelatiya Roma, girîngiyekê
qezenc dike. Mafê hemwelatbûnê ku pêşî dane gelê bajêr yê Roma, piştî
ku li tevayî nîvgiravê belavbû, pirsgirêkê komarê zêde dibin. Piştî ku
xeteriya Kartaca (BZ 264-146) hate derbaskirin, hêdî hêdî pêvajoya serdestiyê
liser Helen tê damezrandin. Dema ku BZ dikeve sedsala dawî de, bi taybetî bi
seferên Sezar, fethandina Galya (Fransa), Başûrê Almanya, başûrê
girava Brîtanya, Spanya, Rojhilatê Derya Spî û Anatolya li ber dawîbûne ye.
Misir dikeve û dibe eyaleteke bindest. Liqasî kelayên şaristaniyê yên
bingeh, gelek perçeyên axa destpênebûyî jî, dikevine bin destê Roma. Serdema
Helbestvan Vergîlîus hatiye êdî. Li dewsa rejîma komarê, rojên împeretoriyê û
dema împeretoran, ya bihêzan û ya hemwelatiyên di pîleya yekemîn de, hatiye.
Hikmê dîrokê mîsoger e ku ev bilindbûn û belavbûna şaristaniya
koledarî ya Roma, ji hemû hêzên ku heta wê demê çêbûne mezintir e. Lêbelê
kartêkerên ku di bingeha vê de, bi bingeh girtina krîterên berbiçav, ji
ravekirinê dûrin. Nêzîkbûnên mîtolojîk, mezinkirî û fanatîk yên di zayîna Grek
de, jibo mînaka Roma jî, derbasdarin. Şaristaniyên ku heta îro bi
şêweya "eznavendî" li ber çavan hatine girtin, li vir jî heta
dawî angaşta (îdîa) xwe berdewam dike. Peywira ku dikeve ser milê dîroka
zanist de, pîvana di cîh de deyne û raveyê rast bide kirin. Ev ne tesaduf e ku Helbestvanê
mezin Vergîlîus, di Destana Aîeneas de, damezrandina Roma bi Aîneasê ku di
berxwedana Troya de cîh girtiye û paşî hatiye ëtalya ve, girêdide. Herwiha
ew koka çandî ya ku Roma derandiye holê nîşan dide. Ev rastiyeke nayê
înkarkirin ku Roma ji çanda Grek, bi awayekî tund sûd wergirtiye û heta
berdewama wê ye. Di vî babetî de, bandorgirtina rasterast ya ji Anatolya, Misir
û Fenîke, di pilana duyem de ye. Bi pêwana Grek ku ji vê çavkaniyê xwe xweyî
kiriye, bi awayekî nerasterast (neyekser) xweyî bû ye. Heger ku wiha jî be,
dema em li bandora Sumer ya bi Etruskan re dinêrin, em vê rastiyê dibînin ku
şaristaniya Rojava, xeleka mezin ya dawiye ku ji Rojhilata navîn belav
bûye. Çawa li Rojhilat xeleka dawî ëmperetoriya Çînê ya spartî Okyanûsa Mezin
e, li Rojava jî, xeleka dawî, ëmperetoriya Roma ya spartî Okyanûsa Etlas e.
Herwiha Roma xeleka sêyemîn ya mezin e ku ji Heyva Berhemdar ya şaristanî
jê helatî, xweyî bû ye. Zimanê şaristaniyan yê pêşveçûn û belavbûnê,
hinekî wiha ye.
Dema şaristaniya Roma were dahûrandin, ku bi Sumer re were
hevberkirin ev yek wê gelekî hînker (fêrker) be. Sumerî orîjînalê hîmê civakî
ya koledarî ne, Roma di derawa hêza wê ya temamker de ye. Sumerî hemû binesazî
û seresaziyên sazûmana xwe, di bingeha temsîla sazûmana asîmanî ya liser rûyê
erdê, bi ramaneke mîtlojîk û bi çanda perestgehên rahîban ya pîroz,
dixemilînin, lê Roma çanda Grek jî distîne, bi awayekî rasyonel û bi
şêweya komareke laîk berbiçav dike. Qeranên xweda cîhê xwe didine
împeretorên xweda. ëmperetor Sargon nimûnakî herî pêşî yê împeretora ye,
çavkaniya bestê (îlham) û rewişta bingeh ya împeretorên Roma ye. Dema ku
mîtolojiya Sumer orîjînal e, ya Roma weke jêgirteke wê ya ji destê sêyemîn e.
Destana Gilgamêş wergeriyaye Destana Aîneas. Em dikarin van hemberhev girtinan
di gelek mijaran de nîşan bidin. Girêdanên di navbera wan de weke hev û
mîsoger in. Cudahî ne di derûnê de ne, taybetmendiya şêweya kuxwezayî ya
ku cîh û demê rê li ber vekiriye. Heger ku em mînakeke bêteşe bidin,
Nirxên şaristaniyê yên ku Xwedawend ëştar (ënanna) di bêje "me
yên min, zagonên min" weke gulokeke berfê ya piçûk, ji pesarên Toros û
Zaxrosan dixindire, ji rast û bestên Mezopotamya diçe geliyê Nîlê, liwir hê
mezintir dibe û dixindire Anatolya û hemû Rojhilata Navîn, ber bi nîvgirava
Grek û ji wir jî diçe nîvgirava ëtalya, Di ser Alpên Bakur re, di ser şopa
pêşiyên xwe re dema ku digihe kaşikên Roma, dibe gulokeke bêhempa. Di
vî babetî de, şaristanî dişibe gulokeke berfê, çi dera ku tê re
dixindire hinek nirxan bi xwe re hiltîne û dibe mîna aşîteke ku kesek
nikaribe xwe li ber bigire. Bi van nirxandinan, em gewrebûna Roma û aliyên wê
yên resene, piçûk nagirin. Em çavkaniyên ku ew xweyî kirine bi awayekî rast û
berbiçav dipeytînin (tesbît dikin) û herwiha dixwazin nirxê wê yê rast terîf
bikin. Tiştekî ku rast neyê terîfkirin, di derbareyî wî de biryar û
nirxandineke rast nayê kirin.
Bêşik nirxên şaristaniyê yên ku Roma resene kirine hene.
Heger ku em bi xalên sereke bişopînin, wiha ne:
1- Di heyîna mîtolojîk de, resenî zêde tine. Cîhê xwedayê Babîl
Mardûk û yê xwedayê Grek Zeus, Jupîter girtiye. Cîhê Dîonysos Lîberte digire û
Afrodît dibe Venus. Xwedawenda Anatolya Kîbele, tevî perestgeha xwe
kişahye Roma. Li vir mijara bingehîn ev e ku em bibêjin, esîlbûn û
orîjînalîteya mîtolojiya Sumer ya afirandinê, piştî di dem û cîh de timî
hate resenekirin û pişavtin, heta ku giha Roma temirî dibe û ji
bawerdêriyê dûr dibe. Şêweyên nû ku werdigire, her yekî di nirxê
nîşanekê (sembol) de ye, tenê rêz jê re tê girtin. Di babetekî de Roma
bijartekera (ekletîk) olî ye û çêkirî (xwedest) ye, eynî weke DYA ya roja îro.
Esasê wê ol di siyasetê de sift bûye. Siyasetê bi xwe jî mîna ol pîrozwerî
qezenc kiriye. Saziya ku tê bilindkirin, bi wateya klasîk ne ol e, siyaset e.
Bîrdoziya Roma pêdiviyê bi kemna olî nabîne, bêhtir hez dike ku xwe bi nirxên
siyasî deyne holê. Ji dewleta pîrozwer ber bi dewleta laîk (li derî ol)
pêngaveke bingehîn tê avêtin û zemîn te bidestxistin.
2- Tişta bi watetir ev e ku li Roma pêşveçûna saziya
siyasî, tevkariyekê dide şaristaniyê. Di warê demokrasiya çînî de, çiqas
ku Atîna xwedî derawayekîe resene be, para Roma ewqasî diyarkere ku komarê weke
şêweya rêvebiriyê bi zagonên hîkarîker, li cîhê sereke daye rûnandin. Wekî
din her demokrasî nabe komarparêz û her komar jî nabe demokratîk. Di navbera
herdukan de wekhevî jî nayê sazkirin. Wekî din ev yek hatiye çespandin ku
komeleyên yekem anku saziyên herî girîng ên demokrasiya çînî li Sumer derketine
holê. Lêbelê sazûmana Roma weke rejîmeke ku xwedî sazî û zagonên
pêşveçûyî, bi şêweya rêvebiriyeke ku hilbijartinê nasdike,
tevkariyeke şaristaniyê ye. Şêweya serdestiya çîn ya herî
pêşveçûyî ye. Dikare were nirxandin ku demokrasiya Atîna, şêweyeke
demokrasiya gerdîşî (toreyî) ya piçekî pêşveçûyîtir e û kurt
domandiye. Rewişta laîk ya komara Roma, reseniyeke girîng e. Yên rêvebir
kemna olî ji xwe re nakine mertal, nevbera wan bi hemû olan re yek e, ku bi
berjewendiyên wan nelîzin bi wan re lihev dike, heta wan dipejirînin û herwiha
bûne xwedî rejîmeke pir ol. Mirov dikare behsa olê Misrê, yê Sumer an jî yê
Atîna bike. Lêbelê behskirina olê Roma ne hesan e. Di vî babetî de Roma, wisa
xuya dike, weke DYA û YE yên îro ku pêşveçûne û li herêmên şaristaniyê
gihane piranîparêziyê ye. Lêbelê du mînak, dema Roma ya siyasî û aliyê têgihîna
olî hîkarîker e. Lê olê Mîtra yê ji koka Hind-Aryen ku di pêşveçûna çîna
leşkerî de, tevkariyên wî hene, ti nemabû berî xiristiyaniyê, bibe olê
fermî. Ji ber vê yekê, heta bi nava Ewropa, destûr dane çêkirina perestgehên
Mîtra û şûnwarên wan heta roja îro hatine. xiristiyanî, jiberku heyîna
leşkerî lawaz dike, dibe armanc (hedef) û êşkenceyê hovnak
(wehşî) lê tên kirin. Dema ku di pêvajoya jevketinê de, tê dîtin ku mîna
çimento yê bihevekirinê pêkbîne, niha dibe olê fermî. Di têkiliyên dewlet û ol
de, derûna hêmanî danîne aliyekî û timî berjewendîtî bingeh hatiye girtin.
3- Di pêşveçûna şaristanî de, tevkariya Roma ya
sazîtiyê, di warê hiqûq de ye. Heta wê demê hîqûqê gerdîş darbasdarbû, ji
aliyê din ve gotinên rêvebir, kes û saziyan ku xwe dikin dewsa viyana xwedê, di
warê hiqûq de hîkarîker in. Ne zanisteke hiqûqê ne jî saziyeke fermî ku hiqûqê
çêbike, tine ne. Ev erkeke (fonksiyon) bingehîn ya komara Roma ye ku viyana
çînê ya hîkarîker, nivîskî û fermî, bi sazûmaneke rêzikî, bangewazî (îlan) dike
û disepîne. Ji ber vê yekê têkoşîna di navbera Patrîcî û Pleb de, bi
sedsalan domandiye. Aloziya (tevlîhevî) civakî ku pêşveçûyî û gelicî,
pêwîstiya sazûmana hiqûqê derandiye holê. Ev hinekî jî qedera Roma ye.
Pêşî bajarê Roma vê sazûmanê rûdinîne û di pey re, li tevaya împeretoriyê
vesaz dike, anku dikevine merhaleyeke ku rêzikên hiqûq bi awayekî fermî
derbasdarbin. "Pax (Paks) Romana", aştiya Roma ku di dîrokê de
binav û deng e, tê wateya serdestiya sazûmana fermî ya bi hiqûqê Roma ve
girêdayî.
Hiqûqa Roma, çavkaniyeke bingehîn ya hiqûqa nûjen (modern) e.
Hemanên vî hiqûqî di roja me de jî, derbasdariya xwe diparêze. Ev yek, jiberku
erkên civakî bi cîh tîne ye. Nirxên şaristaniya civakê ku hiqûq
pêşvedibin, timî bilind û payîdar mane. Çiqa ku civak pêşveçûye, tenê
bi rêzikên olî û gerdîşî nikare were rêvebirin. Sazûmana fermanê ya
rêvebiriya siyasî jî, têrê nake ku sazûmanê damezrîne û biparêze. Siyaset
karekî wisa ye ku venêran û rêzikên rojane pêktîne, lê hiqûq sazûmanake wisa ye
ku hemû kesî (hemû hemwelatî û saziyan) demên dirêj û bi awayekî wîredar
(biezm) digire nava xwe. Dikare wiha jî were ravekirin ku payidar bû ye, liser
lihevhatineke bingeh hatiye çêkirin, jibo herkesî xwedî hêzeke sepîn e û
siyaseteke bingehîn ya siftbûyî ye. Di vî babetî de nirxê komara Roma yê
hiqûqî, bilind û şaristanî ye.
4- Ev bêşik e ku Roma di warê leşkerî de, hêza herî
mezin ya demê ye. Lêbelê pêşveçûnên Babîl, Asûr, Pers û Misrê yên di warê
leşkerî de, zêdetirî ku di derûna xwe de derbasbike, dikare weke hêzeke
gihîştibe xweseriyê û resenebûyî, bê îfadekirin. Li hemberî çîna siyasî,
bi taybetî Bi destpêkirina Sezar, beşek leşkerên xweser dixwaze ku
giraniya xwe liser siyasetê deyne. Hê di merhaleya konfederasyonan de, kesên ku
hêza wan ya leşkerî û desthilatiya daringî li pêş, weke serkar
(şef), serok, qeran û împeretoran, di kesayetiya xwe de, navên siyasî,
leşkerî, hiqûqî û olî dabûne hev. Di vî babetî de, dîroka şaristaniyê
dîroka pêşveçûn, veqetan û xweserbûna van saziya ye. Veqetana bingehîn ya
ku di Komara Roma (vê dawiyê împeretorî) de pêkhat, veqetana giraniya navendên
siyasî û leşkerî ne. Lê ev veqetan li Sumer û Misrê, di navbera saziyên
rahîb û qeranan de ye. Herdu veqetan jî demeke dirêj û bi têkoşîneke
hişk pêkhatine, ligor girîngî û hêza xwe sazbûne. Çi dewleta ku hatiye
damezrandin, veqetaneke wiha an jî yekîtiyek bingeh girtiye. Eslê wê tişta
pêkhatî, gihandiye sazûmana pratîk, anku ne afirandiye. Afirandin, di warê
bicîhanîna tişta resene, dema dîrokî û pêdiviyên civakê de, çalakiya
pêkanîna tişta bingehîn e. Di pişt vê de, bîrûbaweriyeke piralî,
giyanî û têkoşîneke çînî heye.
Ev gelekî girîng e ku Roma ji teknîk û taktîkên leşkerî
zêdetir, di rêxistina artêşê de, lejyonên navendî û herêmî bingeh digire.
Leşkerî pîşekî payîdar û esîl e. Bi vê taybetiya xwe, heta weke îro
bandora xwe domandiye. Serdestiya ku saziya leşkerî, li hember hemû hêzên
civakî û siyasî bidest dixe, bi bîrûbaweriya Roma ya di vî babetî de, bi heyîna
giyana wê ve û bi kevneşopiya saziyên wê ve girêdayî ye. Dema ku
leşkerek yan jî generalek bixwaze bilind bibe, bixwaze giraniya xwe deyne
ser siyasetê, ew kevneşopiya Roma didomîne.
Mînaka vê ya yekemîn Sargonê Akadî ye û mînaka dawî ya bi
şeml, Napoleon Bonapart e. Lêbelê di roja me de jî, bandora xwe liser
siyasetê dike, bi taybetî di demên qeyranê de, rolên erkî digire ser xwe. Bi
gelemperî ev nêrînên siyasî bi "Sezeryanîzm" an jî
"Bonapartîzm" tên binavkirin.
5- Di diyarkirina statuya çînên civakî de, tevkariya Roma girîng
e. Aliyên wê yên resene evin ku bi taybetî her çînekê digire nava hiqûq û bi
erk dike, girêdanên di navbera hemwelatî û çînîyî de zelal dike, maf û peywiran
birêkûpêk dike. Bi mîsogerî têgîna çînîyî fermî kiriye. Heta di dema
împeretoriyê ya dawî de, derawaya her pîşe û tebeqeyê, di warê hiqûqî de
birêkûpêk kiriye. Digel ku behsa mafên hemwelatîtiyê dike, ev zor e ku em
bibêjin mafên mirovan yên bingehîn naskirine û fermî kirine. Latînî weke
zimanekî ku bilind dibe, di warê desthilatiyê de, derdikeve pêş û zimanê
Grek di pilana duyemîn de dihêle. Di warê perwerdeyî û tenduristî de,
reseniyeke wê xuya nake. Digel ku di warê ramana felsefî, di ramana siyasî û
hunera gotinbêjiyê (xîtabet) de, peşveçû be jî, esasê wê bi fîlozofiya
Grek ve girêdayî ye, hê bêhtir Stoatîtî û Epîkurtîtî bisaz û dezgeh bûne,
pêşveçûne û bandora xwe kirine. Lêbelê dema ku li hevberî afirînêri û
çêkirina ekola fîlozofiya Grek bê girtin, yê were dîtin ku Roma ji afirînêriyê
gelekî dûr e. Bi gotineke din, jiberku Grek di vî babetî de rola xwe lîstiye,
tişta ji Roma re maye, rola xwendekariyê (şagirdiyê) ye. Çanda Helen,
giraniya xwe di parêze û weke çavkaniyeke ku sazûmanê xweyî dike, rola xwe
dilîze. Digel serdestiya Roma ya di warê leşkerî û siyasî de, serdestiya
çand û ramana Helenîzmê dibe hêmana terazê û lihevhatinê, ev yek di pêvajoya
împeretoriyê de, timî hatiye xebitandin û sepandin. Ji ber vê yekê dibêjine vê
sazûmanê Greko-Romen, ev terîfkirin bêhtir rasteqîn e. Di navbera herdu hêzên
şaristanî de, şêweyên têkiliyê yên bêhijmar, sazî û raman, roleke
hevpar dilîzin, sazûmanê pêşdixin, ligor hêza derawa xwe dabeş dikin
(lihevpar dikin), carcaran jî tesfîye dikin. Herdu sazûmanên bingehîn, ligor
dabeşkirina rolên xwe şêwe digirin û hê bêtir hev û din xweyî dikin.
6- Qada aboriyê mezinahiyeke kûr û berfireh bidest xistiye.
Beşeke girîng ji Ewropa, kişandiye nava aboriyeke bi şêweya
koledarî, di vî babetî de şaristanî kiriye. Bi berfirehî hesin, di warê
çandiniyê de bikaraniye. Çandinî weke pîşeyekî bingehîn yê esîlan, qada
herî bijûndar (saxlem) ya çalakiya aborî ye. Sazûmana cotyarî (latîfundîa)
derbasdar e, kevan (kemer) û coyên avdanê pêşketine. Bazirganî û
pîşekarî, karên ku di pilana duyem de ne û bi awayekî bêeslî têne dîtin.
Rûmet (îtibar) a wan ne bilind e. Sazumaneke rêyan ku gelekî pêşketî heye.
Ji gotina xweş (wecîze) ya "Hemû rê digîhijin Roma" jî tê
fêhmkirin ku rêyên tevgerê gelekî pêşketî ne -digel bi leşkeriyê ve
girêdayî bin jî- di pêşveçûna şaristaniyê de rola mezin lîstine. Derya
Spî mîna goleke Roma, girîngiya xwe ya di warê bazirganî de pêşvebiriye û
domandiye. Keştîvanî pîşekariyeke pêşketî ye. Lêbelê dema bi
Misir û Sumer re bête hevberkirin, di warê aborî de, tevkariya Roma bisînor e.
Ji sazîbûn û birêkûpêk kirina tiştên pêkhatî pêde, pêşve neçûye. Di
rola amûrên aborî de, çîneke kole ya çandiyar gihandiye pîleyeke berfireh. Keda
kole derandiye bandevê. Yekem car li bajaran, tebeqeke civakê ya bi navê
proleterya ku dişibe çîna karker, tê pêkanîn. Esasê wê, bajarên Roma û
Atîna, di bingeha sazûmana kapîtelîst de, pêşenimûneyên bajarbûyina hemdem
in. Bi bazar, sûk (çarşî), şano û arena xwe, bi akademî, perestgeh û
serayên komela xwe, saziyên xwe ligor Misir û Sumer pêşvebirine. Ev
bajarên ku bi qesirbendiyeke zexm hatine avakirin, îro jî tevî kavilên xwe,
gelekî hîkarîker in. Dewleta bajar çawa yekem car saziyeke Sumer ya sereke be,
bajar bi xwe jî, taybetmendiya Roma û Grek e ku bûye saziyeke
niştecîhbûnê. Mînakên Sumer û Misir yên pêşî, hê bêhtir perestgeh,
serayên qeranan, li derdora wan biryargehên karbeşiyeke tund û navendên
rêvebirî û îbadetê ne. Ev mijareke kêm tê dîtin e ku ev navend liqasî pêdiviyên
xwe, koleyên pîşekar jî dihewîne û nefsên (nifûs) wan ji deh hezaran
zêdetir in. Ev rewş bi vê yekê ve girêdayî ye ku çîna navîn pêşvenaçe
û serbixwe nabe. Bajar weke sazûmana niştecîhbûnê ya bazirgan û
pîşekaran, pêşvediçe.
Bajar, BZ di navbera salên 3000 û 2000an de dihele, BZ di navbera
salên 2000 û 1000an de, berfireh dibe, şêweya bajarê Greko Romen vê demê
xuya dike, piştî BZ salên 1000an, mezin û bi sazîbûn dibe. Bidestxistina
derawayekîe diyarker ya li hember gundê ku bingeha niştecihiya çandiniyê
ye jî, di dema Greko Romen de pêktê. Heta BZ salên 2000an cîhan, di derya
gundan û koman de, di saziya çend giravkên bajarbûnê de dijî. Dema serdestiya
bajaran, BZ salên 500an destpêdike û di roja me de serweriyeke mezin bidest
dixe. Herçiqas ku navekî şaristaniyê yê din medeniyet (bi erebî sazûmana
bajêr) be jî, bajar û bajarvanî, ji aliyê rê li ber vekirina pirsgirêkên
bingehîn ve, di rewşa çavkaniya bingehîn ya civakê û jiyana sazûmanê ku
herî bêhtir gefan li şaristaniyê dike de ye. Bajar li qasî ku nav û
nîşana şaristaniyê ye, çavkaniya wê ya ku bingeha xwe dirizîne ye jî.
Ji qada niştecîhbûnê ku mezin bûye bêhtir, pirsgirêkeke civakî ye ku bi kûrahî
bête daûrandin. Dibêtiyeke (îhtimal) mezin e ku bûbe çavkaniyeke nexweşiyê
ya bihêz. Ne tenê qirêjbûna derdor, divê ku şêweyên jiyanê yên berevajî
herka xwezayê, bi bajarîbûnê re li ber çavan werine girtin. Bi gelemperî
nirxandinên ku hatine kirin, bajar weke pîvaneke pêşveçûnê nîşandane.
Di beşên pêş de emê bêhtir liser vê mijarê rawestin, ev gelekî girîng
e ku bi şaristaniyê re bajarîtî jî bê dahûrandin.
7- Di warê huner û zanist de, tevlêbûnên Roma yên li
şaristaniyê, bisînor in. Bi taybetî di warê qesirbendiyê de, piştî
Misrê pêşveçûna herî mezin li vira çêbûye. Dikare ji hunera qesirbendî û
endezyariyê bête behskirin. Di vî babetî de ya rastî ev e ku şêweya Misir
û Grek bingeh hatiye girtin û gihîştiye pîleyeke bi şeml. Ev pêkanîn
bi saya desthilatdariya koledarî ya bê sînor e. Heger ku keda koleyan nebûna,
ne pîramîdên Misrê, ne jî berhemên qesirbendî yên Greko Romen ku qedirbilind,
derdiketin holê. Sepîneke stembar ya liser nifşên mirovan, di pêkanîna van
serberhemên qesirbendî de, xwe nîşan daye. Em deyndarî hunera qesirbendiya
vê demêne ku şano, arena, agora, perestgeh, serayên rêvebirên girîng û
avahiyên din yên di navenda qesirbendiya bajêr de cîh digirin, weke birhanên
(berjeng) zindî yên dîrokê, bandoreke mezin li hestên me dikin. Mirov bawernake
ku tiştekî din li qasî van berhemên qesirbendî yên dema koletiyê, bandora
xwe bike. Baweriya min ev e ku di bin vê rastiya bisêhr de, liqasî keda kola ya
bikom û bêsînor, bikaranîna vê kedê ya stemkar jî diyarker e. Şeml û xofa
ku ev berhem didin, ked û şêweya bikaranîna wê ye. Ev şeml di
çêkirina pir, kevane (kemer), goristan, kela û surhan de jî, tê dîtin.
Şaristaniya Roma, çiqas mînakên qesirbendiyê yên di dema koletiyê de
hatine pêkanîn hene, liser lêkolînan dike, digihîje sentezeke bihêz,
qesirbendiyeke xwe ya resene diafirîne û bi rastî jî, gihîştiye pîleya
bandevê. Mafê kole çi hebe (mafê kole tine lê ev gotina wa ye), Roma ew bi
awayekî şayeste (layîq) pêkaniye.
Di warê peyker de, weke berdewama Grek e. Behskirina orîjînalîteke
cuda zor e. Di muzîkê de, bi taybetî di wrê leşkerî de, sirûd û stranên
serfiraziyê hatine resenekirin. Em dikarin behsa nimûneyekî cil û girêdanên
(kinc) ku taybetmendiyên Roma, bikin. Esîltiya Roma xwe di cil û bergên wê re
jî nîşan dide, lêbelê ev yek li ber çavaye ku ji Rojhilat berhevkirine. Di
hunera wêjeyê de, bandora Helenîzmê xûya ye. Vergîlîus xweziya xwe bi ëlyada
Homeros aniye û destana damezrandina Roma, "Aîneas" liser bîranîna
Augustus ê mezin nivîsî ye.Lêbelê dîsa jî klasîkeke wêjeyê ya mezin e. Hunera
şano pêşveçûye. Gotinbêjî bi awayekî derasayî girîng e û hatiye
sazîbûnkirin. Şêweya zimanê ëtalyan ku di warê îfadekirinê de ewqasî
hîkarîker e, bawer dikim ku ji hêza gotinbêjiya vê demê tê. Di bin vê gotarê de
jî, viyana hêzeke ku serdestî cîhanê heye. Desthilatdarên herî bihêz, digihîjin
zimanê herî bihêz û bi rewanbêjî (belaxat), para koleyan jî, dibe zimanê Ezop
yê ku qet nayê fêhmkirin. Dema ez dihizirim ku di navbera hêz û azadiyê,
serdestiya zimên û axaftina xweşik de tekiliyeke hişk heye, timî
peyvên desthilatdarên Roma yên gotardêrî (gotarbêjî) tên aqlê min. ereb,
spanyolî û îranî di pîleya duyemîn de ne ku ev hunera gotardêriyê
pêşvebirine. Divê ku Vergîlîus, him ji aliyê rewişt û him jî ji aliyê
zimên ve, weke îfadeya vê şeml û esîlbûnê bê fêhmkirin. Di warê zanistî de,
dahênanên şaristaniya Roma pêknehatine, lê zanistiya ku tê zanîn, bi
awayekî bilind hatiye sepandin.
Di asta terîfbûnê de, encama bingehîn ku ji van nirxandinan bê
deranîn, cîhê Roma klasîk yê di dîroka şaristaniya koledarî de, bandeva
berî hilweşînê ye. Roma, hemû nirxên biderûn, ligor girîngiya wan,
baş lêdikole, berhevdike û wan werdigerîne sazîbûneke dewletê. Ji vê qenc
haydar e: Dema ku civakên neolîtîk yên doh, bi zorê zikê xwe têr dikirin, li
ber serê wan, nirxên şaristaniyê yên ku ji mîrateyên koletiya sê hezar
salan, xwe xweyî dikin, heşîn dibin. Ev jibo komên etnîk yên Latîn, xewna
"serdema zêrîn" e. Gelek hêz û çanda şaristanîkirinê, ji Sumer
ber bi Misrê, ji Persan ber bi Grek, di bin navê şaristaniya Roma de, ber
bi sentezekê diçe, lê asta herî bilind,bi resenîbûn û sazîbûnê re, rûbirû ye.
Ev di heman demê de, şensekî Roma yê mezin e.
Di dîrokê de, kêliyên fersendê yên wiha çêdibin. Heger ku bi zanîn
bên nirxandin, yê rê li ber pêşveçûnên ku ew jî yê bibine dîrok, veke.
Şensê sumeriyan, şoreşa gund ya ku di çavkaniyên Dîcle û Ferad
de, pêşveçûbû ye. Tevkariya wan, afirandina sazûmana şaristanî û
şoreşa bajêr e. Misiriyan jî ev şens li geliyê Nîlê bidest
xistin. Li geliyên Çemê Zer şaristaniya Çînê, li geliyên Pencap û ëndûsê
şaristaniya Hindê, xelekên mezin yên zincîra şaristaniyên din in.
Heger cîh hebe û were gotin, li pişt van pêşveçûnên ku ji hinekan re
bûbûn şens, çawa keda mirovan ya mezin û hewldanên qehremanên bênav hene.
Heger bê fêhmkirin, bê çawa liser vê kedê ew mîtolojiyên bi şeml û
bihiştên liser rûyê erdê hatine damezrandin. Heger mafê wê bê teslîmkirin,
li qasî hêviya cîhanên mezin, êşên ku têgîna dojehê zayîne bêtine
ravekirin, dibe ku hinekî dad bicîh bê û rastî were ser zimên.
Grekiyên ku ji çar aliyan, şensê şaristaniyê bidest
xistin, qewmê Rojava yê yekem e ku herî zû ji vê yekê haydar bû. Bi bijîneke
(mad, îşteh) mezin, tişta ku ji Rojhilat hat, xwarin, xûnaftin û di
merhaleyeke jortir de, weke hêzeke şaristanî zayîna xwe pêkanîn. Di
gotûbêjên xwedayan yên ku li dora xwedayê sereke Zeus, hatine pêşxistin
de, mirov dikare bi coşeke (xiroş) mezinbişopîne. Di vê
mîtolojiyê de, tişta ku dive bê gotin, çîroka esîlên ku ji komên etnîk yên
Grek qut bûne, ketine rewşa çîna serdest û nirxên şaristaniya
Rojhilata Navîn xûnifandine. Ev çîrok bi zimanê helbestî hatiye gotin û bûye
destan. Bûye ëlyada û Odysseîa. Bûye zanista xwedê "Theologîa". Hêzên
aqil, liser vê bingehê dane livandin û gihane felsefê.
Grekî, jibo ku ji Rojava re bibine dergûşeke resene, rola xwe
xweşik lîstine. Lorîk (pêçek) bi awayekî tenduristî mezin kirine. Mirov ji
kûderê binêre, zewaca bi Rojhilat re gelekî berhemdar bûye û zaroka ku ji vê
zewacê çêbûyî, dema ku bû mîna Skender, xwe ne belaş li Babîl bi zewaca
"Semîramîs" re rûbirû dîtiye. Him nîşanî (sembolîk) û him jî bi
rasteqînî zewaca Skender û Semîramîs, zewaceke şaristaniyê ye û navê
zaroka ku çêbûye "Helenîzm" danîne. Ev tevlîhevbûna yekem ya Rojhilat
û Rojava ye. Tê gotin ku Skender 20 000 leşkerên xwe li derdorên
Mezopotamya, bi jinên cîgehî re zewicandine. Çand wiha tevlîhev dibin û senteza
xwe diderînine holê. Xwedayê Sumer yê xasûk anku nûnerê sembolîk ya çîna esîlên
ku bilind dibin, "Enkî", zewaceke mîtolojîk ya bi vî rengî, bi
xwedawenda çiyê "Nînhûrsag" re çêdike, zaroka ku anîne cîhanê, em
dizanin ku şaristaniya Sumer e. Di kesayetiya ënanna de, dema ku keybanûya
çiyê dibêje "Me yên min yên pîrozwer, dîsa bide min", tê fêhmkirin ku
nirxên afirandinê yên jina afirînêra şoreşa çandiniya neolîtîk ku
têne mandele (înkar)kirin, amûrên şaristaniyê û mafên wê tên xwestin. Dema
ku em zimanê mîtolojiyê bi rasteqînî dahûrînin, emê bizanibin dîrokê rast
binivîsin, emê têderxinîn ku xwedî derûniyeke hîkarîker û helbestî ye, emê
karibin êş û kêfê di nava wê de hînbibin. Piştî dîroka ku ji hezar
salan ve hatî reşkirin, wiha hêşîn bû, emê bibînin ku li bin serê me,
dareke bi rahên zexm ku fêkî dide heye.
Çaxê ku Roma ev şens bidest xist, dara şaristaniyê di
dema xwe ya herî berhemdar de, weke ku li benda çinandina (berhevkirin) xwe bû.
Roma bi hemû xişma xwe hate ser û bi lêxistin berhevkir, dara me ji qurmê
xwe qelişt, hate xwar û careke din jî nehate ser xwe. Liqasî serkeftina
mezin ya şaristaniya Roma, li hember rastiya hilweşîna wê ya ji
nişkê ve, -heger em sazûmanê bi van hevberkirinên bêteşe, weke ku em
bixwazin bidine fêhmkirin dahûrînin- divê ku em şaş nemînin. Weke di
xwezayê de, heyîneke di civakê de jî, ligor rêzika diyalektîkê jibo ku xwe bide
jiyandin, wê hemû hêza xwe ya veşarî (potansiyel) bikarbîne. Ligor vê
hêmana ku weke pevrayiya dijan (zidan) tê formûlekirin, heta ku aliyên nakok,
bi têkoşîn bi sentezeke raser bi encam bibin, ev pêvajo yê berdewam bike.
Tişta Roma dahûrandiye, ligor sazûmanên her civaka girîng ku li
paşmayî, digire nava xwe û vediguherîne. Têkiliya serdestiyê ku koledariyê
bi aliyên civakê yên paşmayî damezrandin, tesfiyekirina van aliyên
paşmayî yên di nava sazûmanê de ne, ligor ramanên nû û qalibên giyan têne
bisazîkirin û bi şêweyên nû jiyana xwe berdewam dikin. Di vî babetî de,
Roma dikare weke makîneyeke hêrtinê ya bê hempa bête şibandin. Çi koma
mirovan ku digihîje wan, di vê makîneyê re derbas dike û dişibîne xwe.
Eynî weke bûyera kadîbûnê (kureyîbûnê) ya îroyîn û mîna DYA ku serkêşiyê
dike.
Tê zanîn ku di xwezayê de ti tişt winda nabe. Tişta ku
pêktê tenê guhêran û veguherîn e. Nêzîkbûnên metafîzîkê vê pêvajoyê an negengaz
(nepêkan) dibîne, an jî bi şêweya tinebûnê fêhm dike. Ev mantiq gelekî
xeter e. Dema şaristanî bê nirxandin, divê ku zagona vê guhêran û
veguherînê li ber çavan bête girtin. Çalakiya Roma ya veguherînê, tenê liser
heyînên neolîtîk yên Ewropa ku niha kirine nava sazûmanê, nameşe. Ew vê
çalakiya xwe, liser heyînên kevin yên ku berê di himbêza şaristaniyê de
bûn û hêza xwe ya veşarî pêknanîne jî, dide meşandin. Girtina wê ya
nava xwe û mezinaya wê ya di vî babetî de ye. Sumer, Misir, Hîtît, Grek û hê
gelek şaristaniyên din yên di sata jêrî de, di qada xwe de zayîn û
pêşveçûna xwe pêkanîn. Bisînor be jî, bi pêleke belavbûnê xwe serve birin
(fûrandin). Tevkariyên wan him ji aliyê qadê ve teng him jî ji aliyê kûrbûnê ve
bi serdemên zayîn û pêşveçûnê bisînor in. Jibo hilweşînê dem hê zû
ye, di salên pêş de hê gelek pêşveçûnên nû yê werine bikaranîn. Em ji
bajarên şaristaniyê yên pêşî bigirin, heta bi yekîneyên wê yên
kozmopolît, bi hemûyan re aliyekî gerdûnîbûnê di asta angaştê (îdîa) de
heye. Lêbelê di babetê pêkanînê de, tevkariyên wan bisînor in. Sargon dikare
xwe weke xwedayê teveye gerdûnê nîşan bide. Lêbelê bi rastî jî,
pêşveçûnên wî , tenê çend pêngavin. Babîl û Asûr pêngavên mestir avêtin lê
dîsa jî, nebûne xwediyê tevaya erdnîgariya Rojhilata Navîn. Di warê hundirîn de
jî, ti caran reseniya Sumer derbas nekirine. Ji bûyîna mîrîtiya serhedan ya
çend sazûmanên dewletokan wêdetir , ne xwedî erk (fonksiyon) in. Senteza
Skenderê Mezin ya Rojhilat û Rojava, ceribandineke cîhanê ya cidîtir e.
Tevkariya wî kûrtir û payîdartir e. Sazûmana şaristaniya Roma, liser
xûnaftina pêngavên şaristaniyên berî xwe bilind dibe, axa Ewropa ya
destlênedayî (bakîr) jî digire nava xwe û di dema xwe de, dibe nimûnekî herî
nêzîkî împeretoriya cîhanê. Çawa îro li her deverê, ji bandora çanda jiyana DYA
tê behskirin, Di dema Roma de jî gihîştina vê bandorê û temsilkirina wê,
bi sed salan di rewşeke azwerî (îhtîras) de ye. Hemû hêzên serdest yên
sazûmana koledar, jiyana ligor şêweya Roma weke pêdiviya esîlbûn û
şaristaniyê dibînin. Weke Çîn û Hindê ku di nava xwe de girtî û hê jî du
girav ne di nav de, xwe ji vê yekê rizgar nekirine, sazûmaneke cîhanê ya Paks
Romana ye. Di temenê wê yê hezar salan de, bi sazûmaneke civakî û siyasî ku di
nava çarçova mantiqê xwe de û nirxên ku zemîn jê re dîti de, rastiyeke dîrokê
ya bênimûne ye ku çiqasî xwestibe bi rêxistin bibe ewqasî bi rêxistin bûye,
çiqasî xwestibe fetih bike ewqasî fetih kiriye û ligor derûna xwe çiqasî
xwestibe bijî ewqasî jiyaye.
Lêbelê navê vê rasteqîniyê Roma ye. Di demên xwe yên dawî de, bi
împeretorên xwe yên ku ji hemû komên etnîk gihîştine, bi serdestiya
herêman, dema ku weke yekîtiyeke mezin dihate fêhmkirin bi ceribandinên
perçebûna di nava xwe de, nîşan dide ku hemû nakokiyên di himbêza xwe de
bipekîne asta raser. Sedema bingehîn ya di bin şeml û temen dirêjiya Roma
de, hêza wê ya ku hunera jiyaneke pêşketî daye pejirandin e. Ne
şovenîst e, kozmopolît e. Çi esîl û hêzên ku dixwazin li tebeqeyeke raser
bijîn, dizanin ku sazûmana Roma ji vê yekê re herî îdeal e, êdî têkiliyên xwe
nîşan didin, herwiha tevkariyê li hêz û temenê wê dike. Rola zorê berevajî
ku tê fêhmkirin, ji diyarkerbûnê dûr e. Asûr û Persan jî, bi rêkûpêkî zor
bikaranîne. Lêbelê eynî payîdarî û hîkarîkerî nîşan nedane. Ji cîhê mayinê
derbas nebûne. Xanedan bingeha rêxistinên di sazûmana wan de ne û ji ber vê
yekê hê di serî de, bi vî aliyê xwe mehkumê tengiyê bûne. Heçkû rêxistinên Roma
ne ligor xanedan, ol û cudahiyên etnîkî ne, ligor hêza tevkariyê ya nava
sazûmanê ne. Ev jî tê wateya rêxistinên ku bi rasyonalîte, bi hewldana afirînêr,
bi rewişt û bi hêz xweyî dibin. Dema ku hûn mafên takekesan û sazûmanan bi
wan bidin, temenê sazûmana ku hêz digire, dirêj dibe. Dema ku van wesfên xwe
winda dike, di zemîna wê weke ya mozaîkê de û teraza di navbera rêxistinên wê
de, xera dibin, ji hev perçe dibin û dikevin pêvajoya ji hev belavbûnê.
Di encamê de, sirên mezinayî û temen dirêjiya şaristaniya
Roma evin ku rêxistinên wê hemdem in, wesfên wê ji hemû pêşveçûnan re
vekirî ne, ligor rêjeya heyînên civakî yên berî xwe ku bi xwe re kirine yek,
xwedî felsefeyeke xweser ya berfireh e, Ev bîrûbawerî û rêxistinbûnî bi
îfadeyên zagonî pêkanîne, rol girtin û bilindbûna di nava sazûmanê de bi
hewldanên bikêrhatî û bi hêza şerê serkeftinê ve girêdayî ye. Dema em li
jihevketina sazûmana Roma û derbasbûyina wê binêrin, dive ku em rola
ëmperetoriya Pers terîf bikin û êdî em bi hev re bi nirxînin.
3- Derketina Medya-Pers û rêveqetana
Rojhilat û Rojava
Qewsa ku çiyayên Toros û Zaxrosan lê dibine yek (navenda Heyva
Berhemdar) ku rê li ber helatina şaristaniyê vekiriye, yê berhemdariya xwe
vê carê jî, bi birina navenda xwe ya derî Mezopotamya, nîşan bide. Di
demên Sumer, Babîl, û Asûr de ku li pey hev pêşveçûne, navenda
şaristaniyê tim navbera Dîcle û Ferad e. Dema ku em merhaleyên gihîştin
û rêxistinîbûna şoreşa neolîtîk jî tevlî bikin, Ji salên BZ 6000an
heta bi hilweşîna Asûr, BZ dawiya salên 600an, nirxên ku şaristanî
derandina holê ji vanderan derketine.
Belaş nayê gotin ku evder dergûşa bûyina mirovatiyê ye.
Di dîroka mirovatiyê de, ji sisê merhaleyên mezin tê behskirin. Merhaleya
Gund-çandiniyê (BZ 10 000-3000), dema şaristanî-bajar (BZ 3000-PZ 1950) û
merhaleya ku em îro dijîn, lê nehatiye binav kirin. Hinek dibêjin
"atom", "elektronîk", an jî "serdema înternetê",
hinek jî dibêjin "serdema zanist-ragihandinê" an
"postmodern", jê re "dema şaristaniyê wêdetir" jî tê
gotin.
Di vê senifandina bêteşe de, tişta li para Mezopotamya
dikeve, di afirandina nêzîkî 10 000 salan de, rola pêşevaniyê ye. Herka
dîrokê ya mîna çemekî, li pênc-şeş herêman qewimî ye. Baweriyeke
zanistî heye û ev dikare bê çespandin ku raman, bawerî, dahênanên ku şêwe
dane pêkhatina dîrokê û çavkaniya sereke ya daneheva zanist, di vê demê de û li
vê herêmê pêkhatine.
Ev rola çanda herêmê ya mezintirîn, nenasîna wê ya di roja me de
jî îfade dike. Sazûmanekî çiqas ku rahên xwe berde kûr û demeke dirêj bijî, bi
gelemperî çêbûna sazûmaneke dijberî xwe liser van rahan pêknayîne, sazûmana nû
liser axa destpênebûyî pêktê. Di dîrokê de gelek berjengên vê rêzikê hene. Dema
ku şaristaniya Greko Romen-çêbû, çand û erdnîgariyê dema xwe ya herî
destpênebûyî (bakîr) dijiya. Şaristaniya kapîtalîst, li peravên Okyanûsa
Atlas û li navendên Ewropa navîn ku heta weke wê rojê destê şaristaniyê
gelekî hindik bi wan ketiye, tê pêkanîn. Postmodernîzm jî ne li Ewropa li DYA
pêşvediçe. Di pêşveçûnên şaristanî de, rêzikeke sereke ya wiha
heye. Ev mijar pêdivî ye ku bi awayekî kûrtir bête dahûrandin. Navendên herî
kevin, Heyva Berhemdar, Sumer û Misir, îro herêmên cîhanê yên herî bi êş
in û ne ligor koka xwe ya dîrokî, di nava gerîneka nakokiyan gelicî de xwe
digewixîne. Dîroka hemdem ti caran bi koka sereke ve nayê tamandin. Afirînerên
dîrokê, di roja me ya îro de, di nava rewşeke bêweç, bêhêz ku ji koçberiyê
pê de ti hêviyên wan tinene, dijîn û bi xwe liserê xwe bûne bela. Ev yek
mijareke şaristaniyê ya bingehîn e ku bê dahûrandin.
Navendên şaristaniyê ku derî Mezopotamya bûne, tevkariyekê
jibo nêzîkbûna rastî ya bi pirsgirêkên ku çareseriyeke acîl dixwazin, girîng
dike. Pirsgirêka navend û derdor, di tevaya cîhanê de çiqas ku diçe, dibe
pirsgirêkeke çalakî. Divê ku mijara kadîbûn (kurayîbûn) û yên dijber, weke
mijarên aborî yên hesan neyên dîtin. Heger ku sazûmana kadî (kurayî) ya heyî,
li zemîna dîrokî û herka çandî neyê rûnandin, çawa ji aqûbeta "reel sosyalîzm"ê
xilas nebe, nêzîkbûnên rastî li sedemên bingehîn yên pratîka neçareserkirî ya
sosyalîzma zanistî ku xwedî daneheveke 200 salan, nayên kirin û tengbûna di vî
babetî de nayê derbaskirin.
Têkiliyên derdora şaristaniya Sumer, berhemên hember,
piştî BZ di salên 2000an de, dide. Ji qadên ku dişibin sazûmana
mêhtingehkariyê, Misir ji ber bikêrhatina erdnîgariya derdora xwe, hê zû bi kok
dibe û di rêya xwe re pêçvediçe, li Rojhilat li geliyên Pencap-ëndus
şaristaniya Harapa û Mohanjadaro zuwa dibe.Tê dîtin, ev ne di wê hêzê de
ne ku bikaribin bi Misrê re, vê berdewamiyê nîşan bidin. Me nîşan
dabû ku jibo navend û mêhtingehên Sumer, xeteriya mezin li Rojava qebîleyên
Amorît yên li çola Erebîstan û li Bakur û Rojhilat "yên bi welatê
bilind" Horît in. Digel taybetiyên Horîtan yên çandiyar û cotyarî, tê
zanîn ku Amorît, bi giranî şivan û koçber bûn. Sumerî ji aliyekî ve li
hember hêrîşên van sîstemên parastinê yên bajaran pêşvedibe, ji aliyê
din ve jî di xebatên binesaziya aborî de, karkeriya erzan û bikaranîna koleyan
ji xwe re dike rê. Ji aliyekî din ve bi pêşketina mêhtingehiyê re, di warê
bazirganiyê de jî pêşveçûnên sift çêdibin. Ev jî mijareke din ya herî
girîng e ku di têkiliyên pêşî de bazirganî roleke girîng dileyîze, ligor
pêdiviyên ku zêde dibin, serî li şidetê tê dayin. BZ di salên 2000an de,
derdora ku bihêz bûyî, hêrîşên xwe zêde dike. Ji aliyê din ve, Sargonê
Akadî derbasî polîtîkayeke emperyalîst ya birêkûpêk dibe. Cara yekem e ku şaristaniyek,
bi wateya talan û dagirkirinê, polîtîkayeke şîdeta bipilan û rêkûpêk, dike
amûreke dewletê ya jêneger.
Dema ku ev serdestiya teknîkî ya emperyalîzm bikartîne, dikeve
destê dijminên wan , li hember demeke nû ji parastin û hêrîşê re vedibe.
Bingeha dîrokî ya ku berê çekên emperyalîzmê lê vegeriyane, wiha hatiye danîn.
Ew di heman demê de, di dîroka mirovahiyê dedestpêka pêvajoyeke biêş,
bixwîn, biqirkirin, bitalan û bidagirkirî ye.
Ev wesfên ku navend û derdor bidestxistine, bi çînçînîbûna ku rê
li ber hişkatî û şîdeta di nava civaka navendî de vedike, bi
tepisandina heyînên etnîk yên derveyî û pêşveçûna bi hişmendî ya di
bingeha dijayetî de, bi encam dibe. Çewsandina hundirîn ya bipilan û
şidet, têkoşîna çînî dide destpêkirin, li derve li hember emperyalîzm
û mêtingehiyê, têkoşîna azadiya civaka etnîk, weke reseniyeke nakokî ya
jênegeriya şaristanîbûnê, di dîrokê de cîhê xwe digire. Di vî babetî de,
zagonên diyalektîk û materyalîzma dîrokî, dibin zagonên pêşveçûna civakê.
Marksîzmê hê bêhtir ev zagon li pêvajoya şaristanîbûna kapîtalîst
sepandine û li çareseriyê geriya ye. Ligor min liqasî ku ev bi kêmasî ye,
ewqasî jî xeteyeke rêbazî ku rê li ber çewtîtiyên tirsnak veke ye. Jiberku
rastiyê di zemîna jê zayî û di demê de, bi taybetiyên wê yên rewiştî na
dahûrîne, ev ihtîmaleke ku him ji aliyê teorîk-bîrdoziyî, him jî ji aliyê
pratîk-polîtîk ve, di şopa rastiya pratîkê û bîrdoziyî ya serdest ya ku di
pêvajoya dîrokê de, gelekî bihêz bûye, û rêya xwe girtiye.
Heger dahûrandinên şaristaniyê, bêhtir ji civaka ku herî dawî
pêkhatî, civaka ku pêşî pêkhatî binyat bihatana girtin û pêşveçûbana,
bi ezmûn beremberî hev bigirtana û encam hatibana çavdêrîkirin, wê bêhtir bi
awayekî rasteqînî nêzîkî lê bikirana. Ev yek pêdiviyeke berpirsiyarî ya jêneger
e ku bêşik di pêvajoya zayîna sosyalîzma zanistî de, marksîzma demê ku bi
daneheveke zanist û felsefê ya bisînor, him di warê daneheva zanîn û felsefî
him jî bi encamên dewlemend yên sepîna civakî û polîtîk, bi awayekî tekûz bê
birêkûpêk kirin. Rewşa rastiya reel sosyalîzmê ya ku têde û qeyrana bi
kûrayî ya kapîtalîzmê, bi xwerexnekirina nêzîkayên bi vê şêweyê, nirx dide
vê rewşa wan ya rexnegirî û jibo ku di warê çareseriyê de, bi awayekî
rastebînî bibin, fersendên girîng pêşkêş dike.
Tê çavdêrîkirin ku piştî dawiya salên BZ 2000an pêde, çiqas
ku diçe derdor diçe ser navendên şaristaniyên Sumer û Misrê. Em dibin
şahid ku PZ di sedsala 20emîn û salên 2000an de jî, li derdorên navendên
şaristaniyên kapîtalîst, him bi şerê rizgariya netewan û him jî bi
koçberî, heman bûyer têne jiyandin.
Komên etnîk yên ji koka Semîtîk, di bin ala olên yek xweda de,
navendê di veguherîneke sift re derbas dikin û rola xwe ya dîrokî dilîzin,
komên etnîk yên Aryen hê bêhtir rê li ber veqetana Rojhilat û Rojava û
pêşveçûna şaristanî ya duşeqî vekir. Ev komên ku di bin navê
Horît de civiyan, him ber bi nava navendê û him jî derveyî navendê livdariyekê
belavbûnê ya dîrokî bidest dixin, bi vê ve girêdayî komên Aryen yên neolîtîk,
rê liber livdariya dîrokê ya herî mezin û kûr ku bi navê şaristanîbûna
Hind-Ewropa tê binav kirin, vedikin.
Erdnîgariya ku ev livdarî lê sift bûn û dişeqî lê hate
pêkanîn, dîsa sîstema Toros û Zaxrosa ne. Lê di naverok û hêka vê belavbûnê de,
pêşveçûnên girîng têne jiyandin. Têkiliyên sift yên bi Sumer re, rê li ber
mantiqekî zorê yê emperyalîst û mêhtingehî vedike, ji aliyê din ve, berxwedana
li hember vê bûyerê, encex zorê li veguherîneke bingehîn ku çekên
şaristaniyê bixûnifînin û bikarbînin, dike. Heger ku şaristanîbûn
neyê jiyandin, jiyaneke vê dema dîrokî ya serkeftî bi heyînên etnîk yên kevin,
mimkun nabe û ji windabûna bi tevayî jî naparêze. Him bikaranîna şensê
dîrokî yê Horîtan, bi gelemperî yê komên Aryen û him jî parastina hebûna wan,
bi şaristanîbûnê anku bi vekirina girêkên etnîkî û bersivdayîna bûyera civaka
bi çîn ve girêdayî ne.
Bersivên Amorîtên Semîtîk, ëmperetoriyên Asûr, Babîl û Akad yên ku
li navendên Sumer pêkanîne. Hê li Rojavatir, komên semîtîk îbranî û kenaniyan
jî ev bersiv, bi damezrandina dewlet bajarên Fenîke, ëbranî û ógarît dane.
Bersiva komên Aryen yên li navenda Anatolyayê jî, ëmperetoriya
Hîtît ya ku ji salên 2000an pêde, çiqas ku diçe pêşveçûnên girîng pêktîne
ye. Seriyê wê yê herî li Rojava, dewlet bajarê Troya ye, rola vê dewletê
kişandina pêngavan ya Ewropa ye. Helenîbûna li nîvgirava Grek û li
nîvgirava ëtalya Latînîbûna bi Etruskan ve (ne bi etnîkî, bandora wan ya ku
şaristanî kişandine) girêdayî, wateyeke din didin ku civak ji heyîna
etnîk derdikeve, derbasî civaka bi çîn dibe û vediguhere şaristaniya
Greko-Romen. Hê baştir têgihîna wesfên vê veguherînê, bi fêhmkirina
duşeqiya sîstema Toros-Zaxrosan ve girêdayî ye. Tenê li vir, rêbazeke
nêzîkbûna dîrokê ya ku serdest tê xuyakirin, em sererast nekin, bi
pêşveçûna vê mijarê yê zor be. Ew jî ev e: "Aryenên mûzerk (kerenzer)
û çav şîn, ku ji Ewropa û ji çolterên başûrê Rûsya BZ di salên 2000an
de xwe li zozanên bakurê ëranê digirin, ji wira jî ber bi Hindê, Medya û
Anatolya ve diçin." Ev nêzîkbûn ji bingeha xwe çewt e û nêrîneke
nijadperestî ye, jibo mebesta belavbûna faşîzma Alman hatiye bikaranîn. Ya
rast berevajî vê yekê û cuda ye. Berî her tiştî di dîrokê de koçberiyeke
wiha fizîkî ya berfireh tine. Heger ku hebe jî, li qasî ku encamê bide tine.
Jibo koçberiyên din ku dibêjin çêbûne jî, ev mijar derbasdar in. Ya rast ev e
ku belavbûnên tên gotin, ji bûyera koçberiyên fîzîkî zêdetir, bi bûyera
daneheva çanda bihêz ku tê pêkanîne. Bûyerên çandî ku ligor çandên derdor
serdest û dewlementir, timî taybetiyên belavbûnê nîşan didin. Komên civakî
ku xwedî çandeke kêm naverok, dikarin hêrîşî navendên pêşveçûyî
bikin, dibe ku bi awayekî fîzîkî bi ser jî bikevin. Lêbelê di encamê de ji
xûnifandinê û têkçûnê xilas nabin.
Di çîroka koçberiya Aryenan de , me ya rast anîbû zimên. Têgîna
Aryen, ji nijad an jî bûyereke etnîkî zêdetir, ev nav li komên etnîk yên ku bi
şoreşa çandinî re ajaldarî û cotyarî bingeh girtine û yekem car çand
pêşxistine, hatiye kirin. Ev jî rastiyeke zanistiye ku ev komên etnîk, li
qewsên hundirê Toros-Zaxrosan, li pesarên ku Dîcle û Ferad jê derdikev in û
mezin dibin, derketine holê.
Navlêkirin ligor sazûmana Sumer e. Koma bihalet (ar=halet) an jî
koma biajal (gud=ga) carna jî gelê welat, têne wateya (ûr=til, gir) Horîtan,
Gûtiyan û Aryenan. Derûna tevan, heman (eynî) erdnîgarê û çandê îfade dike.
Kesek nikare bibêje 'yekem car vê koma etnîk an jî ya din, pêkanîne'. Zanîna vê
yekê jî ne mimkun e. Lêbelê dîroka vê çandê, erdnîgariya wê û vedorên (periyot)
belavbûna wê, têne zanîn. Herwiha heger ku ji belavbûnê bê behskirin, dibêtiya
(îhtimal) bigiranî, belavbûna bi naveroka çandê û ji navendên pêkhatî, ber bi
derên bikêrhatî ye. Nêrîna ku bi çespînên dîrokî jî tê destek kirin, herwiha
rêbaza rast jî di vê nêzîkbûnê de, bibingeh dibe. Şaristaniya Sumer ya ku
li pesarên hundir û deştên Heyva Berhemdar hatî pêkanîn, çiqasî girîng be,
duşeqiya şaristaniyê anku veqetana Rojhilat û Rojava ya ku bi vê
şaristaniyê re di nava girêdaneke diyalektîk de û hê bêhtir li zozanên
bilind û qewsên ji derve yên Toros-Zaxrosan pêkhatî jî, ewqasî girîng e.
Dahûrandina xeta şaristaniya Medya-Pers, ji vî alî ve pir girîng e.
Di dîrokê de, pêngavên ku xwe bi navê pêşveçûna Medya-Pers
nîşan didin, bêşik gelekî ji mêj de ne. Lêbelê weke ku em dixwazin
rave bikin, ev pêşveçûn pêkhatineke navxweyî ye û bi çêbûna Sumer re, di
nav girêdaneke diyalektîk de ye. Divê ku navlêkirinên di demên cuda de, me
şaşnekin. Pêkhatinên li herdu aliyan, ji destpêkê ve li hemberî hev
in û têkiliya wan timî pêşvediçe. Di roja îroyîn de jî, ji vê leza xwe
tiştek winda nekiriye. Divê ku ev mijar, weke rêbazeke ku dîrok rast bê
dahûrandin, timî li ber çavan were girtin: Têkiliyek di koka xwe ya dîrokî de
çawa hatibe sazkirin, yê wisa bimeşe û rojaneyî bibe. Ji rojaneyî li
dîrokê û ji dîrokê li rojaneyî bi vî rengê bête nêrîn, mimkun e ku bigihîjin
encamên nêzîkî rastiyê.
Di dema pêşî de, têkilî û nakokiyên bi Sumriyan re, ji aliyê
komên Elam û Gûtiyên ku li Zaxrosan dijiyan ve hatine pêkanîn û di siyaseta
Sumer de, geh bi hevalbendî geh bi dijminî hatine bikaranîn. Komkujiya ku
Sargon li Elam kirî, hovane ye. Lê hevalbendiya Gûtî û Sumer, xanedaniya Sargon
hilweşandiye. Gûtî demeke dirêj bûne hêzeke rêvebir. Têkilîke kasîtan mîna
vê, bi babîliyan re çêbûye. BZ di salên 2000an de, şaristaniya Hîtît,
encex di ser hûriyan re pêşveçûye. Ev şaristanî, mînakeke girîng e ku
ji navendê ber bi derdor ve belavbûye. Lê ev jî hatiye çespandin ku weke xeleka
navîn di parzûnê hûriyan re derbasbûye. Heta weke roja îro, di navbera Anatolya
û Mezopotamya de, pêvajoyeke têkilî û nakokî ya ku derûna wê ya diyalektîk
bihêz, destpêkiriye. Beşa pêşî, pêngava pêşî ya girîng ku yê
Rojava anku Greko-Roma derîne holê, wiha hatiye avêtin. Ev pêngava ku hatî
pêkanîn, ya xeleka çanda Toros e. Li xeta Zaxrosan, liser daneheva
şaristaniya Elam, Gûtî û Kasîtan, li bakurê rojavayê ëran ya îroyîn an jî
gola Wanê, li herêma Wirmiye û Zapê, li welatê Medya -bi dibetiyeke mezin
asûriyan ev nav li wan kiriye- di destpêka BZ salên 1000an de, cara yekem bi
serkeftineke bihêz û navendîbûnê, şaristaniya órartû pêşvediçe.
órartûyî, girêdayî çanda Hûrî û Mîtaniyan yên ku hê berî wan, li eynî erdnîgarî
û bingeha çandê, di asta herî pêş de û di merhaleya şaristaniyê ya
dewletbûnê de dijiyan (BZ 2000-1250). Qezencên xwe yên şaristanî,
dikişînine bakurê rojavayê ëranê anku ber bi Medya ve. Bi dibetiyeke
mezin, komên etnîk yên bi navê Med, ji van derdoran rabûne û li herêmên ji
aliyê şaristanî ve dewlemend, li navbera Dîcle û Ferad niştecîhbûne.
Digel ku órartûyî bi heman erdnîgarî û çanda etnîk ve girêdayî bûn jî, xwedî
mîrateyên berxwedaneke demdirêjin.Tê fêhmkirin ku şaristanîbûna Sumer, di
kesayetiya asûriyan de gelekî xûnaftine û di ragihandina nivîskî de, weke
zimanê tebeqeya serdest, zimanê Asûr bikaranîne, lê komên gel bi çand û zimanên
xwe di nava jiyaneke cuda de ne. ëro jî, gelek mînakên vê rastiyê hene. Çîna
rêvebir ya Hindê, îngilîzî bikartîne, lê komên gel zimanê xwe bikartînin û hin
bi hin hildidine asta zimanekî netewî. Zimanê Cezayîr ya rêvebiriyê yê
mêhtingehkarên fransî ye, lê zimanê gel yê çandê erebî, berberî û devokên cuda
ne. Zimanê dewleta Osmanî, zimanekî tevlîhev bû, lê gelên di nav de zimanê xwe
bikartanîn û her yekî zimanê xwe digihînin asta netewetiyê.
Gelek çespan hene ku ev pêvajo di serdemên pêşî û navîn de jî
hatiye jiyandin. Peyva órartû bixwe jî, nayê wateya komeke etnîk, bi sumerî ye
û navekî erdnîgarî ye ku tê wateya "cîhê bilind". Pêşveçûna cuda
ya piştî dema Hûrî û Mîtanî ev e ku ji konfederasyona eşîrî
derbasbûne û ketine rewşa çîneke koledar ya navendî. Jiberku hespan xweyî
dikin, xwedî kereste û kanên maden in, dibine armanca Hîtît, Sumer, Akad, Babîl
û Asûriyan. Di kesayetiya órartû de, tişta ku tê jiyandin ev e ku bi amûra
heman şaristaniyê, anku bi hêza dewleta navendî berxwedanê domdar bike û
heger ku mimkun be, di terazeke lihevkirinê de, bi aweyekîî wekhevî bikaribin
bijîn. Lêbelê polîtîkayên asûriyan yên talanê, dagirkerî, komkujiyê û koçberên
ku ji van filitîne, fersendê nade vê yekê. Weke Roma ku şensê jiyanê dide
gelên bin destê xwe û împeretoriya xwe domdar dike, nakin. Otorîteyeke ku
zagonên wê tinebin, bêsînor û kêfî tê sepandin. Jixwe ji ber van polîtîkayên wê
ye ku ji nişkê ve, ji holê rabû. Dawiya hemû sazûmanên polîtîk yên ku tenê
zorê disepînin, dişibine vê yekê. Ev polîtîkaya emperyalîst ku ji Sargon
mîrate hatiye girtin, li Babîl bi Hamûrabî hatiye tekûzkirin, û bi herî
stemkarî ji aliyê asûriyan ve hatiye sepandin, jibo hemû gelên Rojhilata Navîn
û sazûmanên begîtî yên koledar re, tê wateya dojehê.
Polîtîkaya çewsandinê û ji cîh qutkirinê ya liser gel û çanda
Rojhilata Navîn, li qasî ku rê li ber qeyraneke kûr vekiriye, ewqasî di giyan û
bîrûbaweriya mirovatiyê de jî, dewsên kûr hiştine. Di dawiya
desthilatdariya Asûr de, tê çavdêrîkirin ku bêrîkirina rizgariyê û lêgerînên
sazûmanê, di rewşa giyaneke gelemperî de şêwe girtiye. Hewldanên bi
vî rengî, ji aliyekî ve rê li ber olên yek xweda yên ku mehderî (şefaet) û
rizgariyê wad dikin û komên mîstîk, vedike, ji aliyê din ve di nêzîkbûnên
şaristanî de, ber bi cudabûna Rojava û Rojhilat ve dibe.
Bi dibêtiyeke mezin, li welatê Medya ku liser bingeha mîrateyên
órartû bihêz bûye û Asûrî bi wan nikarin, jibo ku ji vê dojehê rizgar bibin, rê
û rêbazan pêşvedibin. Di vê wateyê de, nirxandinên ku dibêjin komên Med ji
Hazar û wêde ji Rojhilatê bakurê ëranê hatine, çewtiyeke mezin e. Berevajî vê
yekê, Med komeke Aryen e ku xwedî sîsika çanda Heyva Berhemdar e, di dema
Asûriyan de him navekî nû û him jî bîrdoziyeke derûnî ya bi viyan ku ji
berxwedanên domdirêj tên, bidest xistiye û derketiye qada dîrokê. Di bingeha
bersivdana zilma Asûr de, helatina (zayîn) ji nû ve, BZ ji salên 1000an pêde
berfireh dibe. Qebîleyên ëbranî, yekem car dibin yek û di dema Saûl, Dawûd û
Silêman de, digihine qerantiyekê. Helenî Troya têk dibin û di bin navê dewlet
bajarê Athena de, bingeha şaristaniyeke nû dideynin. Piştî
berxwedanên begîtiyên etnîk ku bi aweyekî stemkar tên perçiqandin, mirov û
kesên ku bi serê xwe dimînin, li derî taybetiyên xwe yên etnîk edet û baweriyên
veşartî pêşdixin, esasê wê dikevin pêvajoyeke nû. Têgihîna herkes û
her koman ya ku xwebixwe li çareseriya serê xwe bigerin, taybetiya van nêrîn û
nêzîkbûnên mîstîk in.
Li Medya, lêgerîna rahîbên bi navê Mag jî, perçeyek ji vê
nêzîkbûnê ye. Rahîbên Mag, bîrdoziyeke rizgariyê û komikbûnê temsîl dikin.
Aliyên Magan yên nû ev in ku têgihînên Aryen yên olî û mîtolojiya Sumer sentez
dikin, bêhtir ber bi rizgariyê dibin û nêzîkayiyê li mirovan dikin. Zayîna
mîtolojîk, jibo pêşveçûna her şaristaniyeke cidî, pêdivî û pêşrew
e.
Heger ku mîtolojiya sazûmanê ya serdest û têgihîna olî neyê
derbaskirin, derketineke şaristanî ya nûjen ne mimkun e. Piştî demeke
qupbûnê (kurkbûn) ku domdirêj û aliyê wê yê mîtolojîk giran, tevgera nû ya
siyasî û civakî wê pêşvebiçe. Wekî ku rola don û benzînê pêdivî dileyîze.
Erdnîgariya Medya ya hîkarîker û çanda berxwedanê ya domdirêj, çavkaniya Besta
(îlham) rahîbên Mag yên bîrdoziyî ne. Digel ku ji têgihîna olên Sumer û Aryenan
bandor girtine, tê çavdêrîkirin ku Medan bi xûnaftineke cidî bersivê didine van
û nûjeniyan li cîgeyiyê tînin. Dikare bê nirxandin ku Berxwedana Kawayê
Hesinkar, hê bêhtir aliyê vê nêzîkbûnê yê destanî û pratîk e. Weke di heman
pêvajoya demê de ku li nav ëbraniyan Dawûdê Hesinkar û li nav Helenan Akhîleûs
rolên qehremantiyê lîstine. Li vê derê dirûvtiyeke (manendî) hîkarîker,
dabaşa xeberdanê ye. Lêbelê vê demê qismê ku bihêz e, xwedî eniya bîrdozî
ye, ev jî ji aliyê rahîban ve tên temsîlkirin. Li Hindistanê vê nêzîkbûnê, bi
hêzeke mezin rahîbên Brahman temsîl dikin. Rahîbên Medya Mag, BZ ji salên
1000an pêde li qadeke herî stratejîk, temsîliya vê nêzîkbûna dîrokî dikin.
Digel ku di warê etnîkî de, di bin navê Kavî-Mîr de, gihane hêza otorîteyeke di
asta lawmîrîtiyê de, çêbûna dewletê û civaka biçîn nayê çavdêrîkirin, Jiberku
eşîr hebûna xwe diparêzin, siyasîbûneke ku ji şêweya begîtiyê
derbasbibe ne mimkun e. Herî zêde konfederasyonên eşîran têne pêkanîn. BZ
di salên 1000an de, li Medya qebîleyên Med û li navend û bakurê rojavayê ëranê
qebîleyên Pers, weke gelek dirûvên xwe, derawa wan ya siyasî û civakî ku
têdene, wiha ye. Di binyata mîtolojî û ola wan de, li herî jor sazûmana sêbare
ya xweda heye. Bi gelemperî ev sazûmanên sêbare, bi çanda "Bav, dayîk û
zaro ya herî bi hêz" weke olekî bavkanî tê bilindkirin. Herçiqas ku temsîl
û nîşanên wan cuda bin jî, bi komên ku di nav vê şaristaniyê de û yên
li qadên nêzîk re, ev têgihînên olî yên bi vî rengî pêşveçûne. BZ di salên
1500an de, di nav komên Hind-Aryen ku hê ji hev veneqetiyan de, ev sazûmana
sêbare, bi ëndra-Mîtra-Varûna tê binavkirin. Di tabletên ku dewletên Mîtanî û
Hîtît şanenavkirin de, bi navê van xwedayan sond tên kirin.
Çiqas ku çanda hevpar, li qadên cîgeyî li rastî veguherînan tê,
cudabûna mîtolojiyê jî zêde dibe û ev yek hê bêhtir xwe di binavkirina xwedayan
de, nîşan dide. Li Medya, di karê van nûsaziyên bîrdoziyî de, tevkariyên
herî mezin yên Zerdeşt in. Girîngiya vî kesê bi navê Zerdeşt BZ di
salên 600an de jiya ye- ev e ku berî Konfuçyus li Çîne, Bûdha li Hindê û Sokrat
li Grekê rola nûsaziya sincî bilîzin, wî berî tevan û bi hêzeke xurt pêkaniye.
Di mîtolojiya Sumer û Misrê û têgihîna ola wan ya jiberku tenê benî û kole
temsîl dike de, li hember xwedayê ku hikim li her tiştî dike, benî mirovê
bêçare û bê viyan bingeh e. Sîya mirovan ya bixwe jî nabe, hemû tişt ji
xwedê tê. Anku viyana çîna efendiyên ku bilind dibe, tenê û pîrozwer e. Bê
destûr nikarin bibin xwedyê siyê jî. Di binyata giyan û bîrûbaweriya demê de,
ev bîrdozî serdest e. Encama vê yekê ya siyasî, xweda- qeran û sazûmana emir ya
bêsînor e. Her peyveke qeran, di nirxê zagonekê de ye.
Berî hemû nûsazîparêzan, Zerdeşt ev qalibên bîrdoziyî yên
serdest derizandine. Di Gatha (Bi kurdî gotin) yên xwe de Zerdeşt, bi
aweyekî lavayî pirsiyariyan ji xwedê dike. Eslê wê bîrdoziya demê pirsiyarî
dike. Vê yekê bi viyaneke serhildêr, bi aweyekî vekirî û bi wêrekiyeke bêhempa
dike. Fermanên xwedê yên yekalî tine ne. Em bi rewişteke bi viyan re
rûbirû ne ku pirs dike û heta bersiv wernegire dev jê bernade. Heta wê demê,
qeran jî di nav de ti lawê mirovan pirsiyarî ji xwedê nekiriye. Tişta yekem
ku Zerdeşt pêkaniye ev e. Eslê wê vê yekê him li hember ola xwezayê û him
jî li hember ola Sumer ku bi xwedayê tenê serdest pêktîne. Feylesofê Alman
Nîetzche têdigihîje vê derketina Zerdeşt ya dîrokî û di berhema xwe ya bi
nav û deng de, belaş nabêje "Wiha Fermankir Zerdeşt". Ev
yek şoreşeke bîrdoziyî ya herî mezin e, di herka şaristaniyê de,
bîrdoziya serdest ku sazûman dorpêçkirî bê qulkirin û rê ji viyana mirovan ya
ku bilind dibe re, bê vekirin. Heta wê demê mirovên ku nikarîbûn li siya xwe
xwedî derbikevin, di bîrûbawerî û viyana xwe de, wiha bibêje xwedê, "ez
heme, dibêjime te û bersiv bide", pêngav avêtineke mezin ya ber bi rê
veqetanê ye, di sazûmana siyasî û civakî de yekem car anîna zimên ya azadiya
takekes e. Ev hejandina serdema tenê xwedayê serdest û sazûmana koledariyê ya
bêsînor ku temsîl dikin e.
Li weletê Medya ku Zerdeşt lê dijî, şaristanî dibe du
beş. Li Hindê, li Çînê, li Misrê û li gelek dewletokan, bi sazûmana
otorîte ya ku xwe bixweda dike û xweda bixwe dike re, di sazûmana Greko-Romen
de, veqetana sazûmana xwedayan û sazûmana siyasî ku bi komar û aqil hatiye
bisînorkirin, pêşvediçe. Di bin vê pêşveçûna ku em dibêjin
duşeqbûna şaristaniyê an jî veqetana Rojhilat û Rojava de, ev
derketina nûsazîparêz ya Zerdeşt heye. Li welatê Medya pêngava duyemîn ya
dîrokî ev e ku bi hindikayî liqasî ku şaristaniyê bide zayîn, zorê lêdike
ku biguherîne duşeqî. Di vê xalê de, Zerdeşt wateya têgînên bingehîn
yên bîrdoziya xwe, weke ronahî-tarî, qencî (başî)-neqencî (nebaşî),
bihişt-dojeh, xweşikî-sikayî, rastî-çewtî li cîh rûdinîne. Berî her
tiştî hêmaneke felsefî hatiye bidestxistin: Hêmana, pêşveçûn encex bi
heyîna dijan (zidan)mimkun dibe. Ev hêmana ku di roja me de zanistê jî esehî
(teqez) kiriye, wê zagonê îfade dike ku li xwezayê û li civakê, hemû
pêşveçûnan dide livandin. Bûyera ku em dibêjin guherîn jî, ev e.
Ev ne hêsane ku vê guherînê ji bin bandora, xwedî bîrûbaweriyên ne
afirînêr, bêliv, mûtlaqiyetparêz û cîhana xwedayan ya timî bi lebta yekalî,
derîne, Bi zagonên dema neolîtîk yên jibo marîjokan, bi zagonên xwedê yên ji
aliyê şaristaniya koledar ve hatine barkirin ku mirov li siya xwe xwedî
dernakeve, yek rabe bibêje yên bi binyata giyaneke ku bi bîrûbaweriya 3000
salên borî, "rabe ji piya, li viyan û bîrûbaweriya xwe xwedî derkeve û
birêz be." Ev şoreşeke gelekî zor ya rewişt û bîrûbaweriyê
ye. Tevkariya zerdeşt ya li şaristaniyê ev e ku çiqa diçe, girîngiya
wê bêhtir tê fêmkirin.
Di baweriya Zerdeşt de, têgînên xwedayê qenc Ahûra-Mazda û
xwedayê neqenc Ehrîman jî, têne wateya ku vê rastiyê bigihînine îfadeyeke olî.
Encex ev ne xalên girîng yên vî karî ne. Jiberku bilêvkirina bîrdoziyê ya demê,
qalibên wiha pêdivî didîtin, Zerdeşt jî vê peyvnasiyê bikartîne.
Tişta ku di derûnî de pêkaniye, şoreşeke felsefî ye.
Şoreşeke sincî ye ku di civakê de jî hatiye pêkanîn. Em bi hinek
encamên vê yên pratîk dizanin. Dixwaze ku dawiyê li qurban dayinên olê xweza yê
hoveber, bîne. Jêhezkirineke mezin li derba ajalan heye. Dibêje, "Van
ajalên ku di jiyana me de evqasî bifeyde (sûdewar), nekine qurban". Ew di
heman demê de, pêxemberê çandiyariyê ye jî. Gelekî girîngiyê dide cotyariyê.
Dilketiyê çandiniyê ye. Xwedî îfadeyeke herî bihêz ya sincî ye ku bi jineke
tûmandar (tekûz) re bijî. Jiyaneke wekhevî ya bi jineke viyan azad re,
bextweriya herî mezin dibîne. Di ti sazûmanan de, têgîneke jinê ya bi vî rengî
tine. Girêdana wî ya bi kedê ve zexm e. Belkî nûnerê herî bihêz yê bextewariya
bi xwêdana anyê vê girêdayî ye. Dilketiyê şewq û ronahiyê ye. Hay ji
xweşikaya jinê heye. Rawestîna li dij tarîtî û sarbûniyê, bingeha
felsefeya wî ye.
Bêşik dahûrandina "Gatha"yên Zerdeşt û
baweriyên olî yên ku jê re dikine mal, karekî pisporî ye. Ev tê zanîn ku
nêzîkbûnên wî yên ramanî û sincî ne hatine bidawîkirin. Digel ku bi tevayî
pêknehatiye û ne bûye sazûmaneke civakî jî, ji pozberîtiya zidan gihîştina
wê ya sentezê û xwedîbûna sincê takekesê azad ku bingeh digire, mezinatiya
ramana Zerdeşt bêhtir dide fêhmkirin. Em dixwazin vê yekê jî bidine
nîşandan, bandora wî hê jî liser wan civakên ku di nava wan de jiyayî,
gelekî zêde ye.
Encamên siyasî yên Zerdeştiyê ku Zerdeşt û yên bi
şûn wî ve temsîl dikin, ne bi derengî derdikevine holê.
Dema ku em mercên siyasî û çandî yên bi derketina Med-Pers ve
girêdayî binirxînin, liqasî derbaskirina têgihînên hinek rêbazên çewt, bingeh
girtina agahdarbûnên rast, girîng e. Hekena nirxê vê derketina dahûrînêr ku li
Rojhilata Navîn, di veqetana Rojhilat û Rojava de rola kilîtê dilîze, rast nayê
fêhmkirin. Ev derketin, rê li ber demeke nû vedike, li Rojava pêşveçûna
şaristaniya Greko-Romen bilez dike, li Rojhilat, jibo ku şaristaniya
koledar ya Çîn û Hindê weke "Harapa" ya berê nexeniqe û berevajî vê
di nava gihîştinekê de payîdar bibe, rola bingehîn lîstiye. Ev nêrîneke ku
tê pejirandin, heger ev xelek nebe, şaristanîbûna ku ji Rojhilat û Rojava
bilind dibe pêknayê, an jî yê bi aweyekî din pêşve biçe. Ev yek tenê ji
derawa wê ya erdnîgarî nayê. Ev hê nêzîktir bi derûnî ve girêdayî ye. Ev
nûsaziya bîrdoziyî û sincî ku em bi navê kevneşopiya Zerdeşt binav
dikin, ji weke ku tê gumankirin bêhtir, hewl dide ku şêwe bide veqetana
Rojhilat û Rojava û wê pêkbîne. Sazûmanên koledar yên Misir û Sumer û pêngavên
şaristaniyên ku wan bingeh digirin û ji nava xwe dernakevin, di pêvajoya 3000
salan de, tenê koletî niçilandine giyan û bîrûbaweriya mirovatiyê û bi vê ve
girêdayî pêkutiyek dayine meşandin. Ji aliyê azadiyê ve, rewşeke
mirovatiyê afirandine ku ji serdema neolîtîkê gelekî pêşdetir be. Evên ku
ev rewş afirandin, bi şêweyeke fend û zordestî ku heta weke wê kêliyê
(hingê) di nava têkiliyên civakî de ne hatibe dîtin, bi maskeyeke bîrdoziyî
vedişêrin, liser navê "sazûmana ezmên û cîhana xwedayên rêvebirên
wê", dikine rewşa bîrdoziya "qeder"ê. Ev yek bi ketineke
mezin a asta azadiya mirovatiyê, tê pêkanîn. Li aliyekî xwediyên sazûmana
koledar ku çi peyva ji devê wan derdikeve, weke viyana xwedê didin fêhmkirin,
li aliyê din sazûmana mirovên benî û kole ku li siya xwe jî xwedî dernakevin û
ji amûrên hilberînê pêde bikêrî tiştekî nayên.
Bêşik li hember vê sazûmanê, timî berxwedan hatine kirin.
Weke ku pirtûkên pîroz dinivîsin, ev sazûman wisa bi viyana xwedayan ne
meşiya ye. Dera ku zilma mezin, derew û mijokatî lê pêşveçûbe, bi
berxwedan, bi birastî û bi têkoşîna maf, li hember derketin jî heye.
Rêzika pêşveçûna yekîtiya dijan, li vir jî bi aweyekî sitemkar hatiye
xebitandin. Lêbelê, belkî di dîrokê de yekem car di wateya şop (rêç)
vekirinê de, serkeftina derketina Med-Pers dabaşa xeberdanê ye. Di encamê
de, ev derketin jî dikeve sepîn û sincê sazûmana serdest de. Sazûmana civakî û
siyasî ya serdest ne hatiye hilweşandin û yeke nû li şûnê ne hatiye
damezrandin. Di vê de, diyarkeriya şêweya hilberînê, rola bingehîn
lîstiye. Lêbelê dîsa jî pêngaveke dîrokî ye ku sazûmaneke koledarî ya 3000 salan
bi sîtembariyeke mezin, Rojhilata Navîn di nava saweke giran de hiştibû,
di kesayetiya Asûr de hilweşandiye û bi nûsaziyan, derbasî sazûmaneke
koledarî ya nermtir bûye. Rê li ber rêveqetana dîrokî vekiriye zagona yekîtiya
dijan li merhaleyeke şaristaniyê ya bilintir daye meşandin û
bêşik rê li ber demeke nû vekiriye. Ez di vê baweriyê de me, ev yê herî
rast be ku derketina Med-Pers ya di dîrokê de wiha bê îfade kirin.
Pêşveçûneke berbiçav ya dîrokî ev e ku rêxistina Med, di
merhaleyeke konfederasyona heşîran de ye. Ev rêxistin hewl dide ku li
Ekbatanê, bi navendî bibe. Eslê wê derketina wan ya qada dîrokê, bi saya
hevgirtina Gûtî û Kasîtan, pêkhatiye. Hevgirtina Babîl-Med ku timî bi asûriyan
re, di nava berberî û qayîşkêşiyekê de bûn, BZ di sala 612an de bi
hilweşîna paytext Nînowa, bi encam dibe. Ji aliyekî ve, bi têgihîna
navendî ya Sumer, pêşiya Babîl vedibe, ji aliyê din ve, şaristaniya
li rojhilatê Zaxrosan, şensekî pêşveçûnê û di dîrokê de destpêka
demeke nû bi dest dixe. Ev bilindbûn, ji dema pêşveçûna şaristaniya
Sumer ve, liqasî derketina Elaman, Gûtiyan, Kasîtan, Hûriyan û Mîtaniyan ya
qada dîrokê, ev jî tiştekî vekiriye ku bi efsaneyên weke "Kawayê
Hesinkar"yên berxwedanên gel, xweyî bûye û ev bi şoreşa
Zerdeştî ya viyan û sinc sentez kiriye. Wekî din karê lêkolîna dîrokê ya
bi belge û bi kitekit (hûrgilî) e.
Aliyekî vê rastiyê yê din, bûyera Pers e ku yekem car bi navê xwe
derketiye holê. Xisimtiya Persan ya bi Medan re, tê zanîn. Ev bi hêsanî tê
çespandin û ji bûyera kurdan ya îroyîn jî tê derxistin ku Med û pêşiyên
Medan, bi îfadeyeke din Hûriyên ji koka Aryen, kalikên Kurdan ne. Navên din yên
ku di navê de derbas dibin, Weke Gûtî, Kasît, Mîtanî û órartû, di merhaleyên
dîrokê de, navên ku dane komên bi heman çand û zimanî ne. Derketina pêş ya
Persên ku liqasî rêxistina Med xwe nedane pejirandin, dikare bi rêzika
belavbûna şaristanî ve bête girêdan. Rewşa nêzîkbûna di navbera
zimanû çanda wan de, îro bi cîrantiya wan, erdnîgariya ëran-Fars û herêma
Kurdistan, bi hêsanî tê dîtin. Diyar e ku di demên dîrokê yên berê de, ji hev
veneqetiyabûn û di nava sazûmaneke hevpar de bûn. Komên aryenên ku vê dawiyê,
koçberî Hindistan û deverên din yên Rojhilat kiribûn jî, tevlî van e. Veqetana
bingehîn, di BZ salên 1500an de, tê dîtin. Di vê veqetanê de, navê van koman
wiha ye, li bakurê rojavayê ëranê Mad, li bakurê rojhilat Paîd, li nava
başûrê rojava Pars û li başûrê rojhilat Belûcî bûn. Belavbûna Aryenan
ya ber bi Afganistan û Hindistan jî, berdewama van kombûyînên sereke ye. Di vê
veqetanê de koma ku him nêzîkî navenda şaristaniya neolîtîk, him jî nêzîkî
ya Sumer mabûn, Madî bûn. Herwiha yên ku bi kûrayî bihêz bûbûn û li hember
belavbûna Sumer, Akad û Babîl rawestiyabûn, ji ber derawa wan ya erdnîgarî dîsa
kom û eşîrên Madî bûn. Hilweşîna ëmperetoriya Asûr jî nîşan dide
ku rastiya Mad ne bi aweyekî ketûber (lasayî) e, bi çêbûneke dîrokî ya domdirêj
û berfireh ve girêdayî ye. Hemû berjeng û birhanên dîrokê vê yekê nîşan
didin.
Persên ku di pêvajoyeke dîrokê ya dirêj de, ne nûhiyane û bi
pêwana Medya timî bihêz bûne, mijareke ku tê fêhmkirinê ye. Ya girîngtir jî ev
e ku Med merhaleya konfederasyona eşîran derbas dikin û şaristaniyeke
navendî dadimezrînin, herwiha teraza di nevbera wan de xera dibe. Dema ku
Konfederasyona Med ya ku Pers jî di nav de cîh digirin, ber bi dewletbûneke
navendî ve diçe, lirastî derbeya eşîrên Persan tê. Çawa ku serkarê
konfederasyona Med-Pers yê dawî Astîyag, bi derbeyeke xwarziyê xwe Kîros
(Kuraş) dikeve, desthilatdarî dikeve destê ezbeta Akhamenîd yên Pers.
Herçiqas ku gelek dîrokzan vê yeke, weke têkçûna Medan û serkeftina Persan
nîşan didin jî, ev nêzîkbûn ji aliyê rêbazî ve, ne rast e. Tişta ku
pêkhatiye, di çêbûna dewleteke bilind dibe re, guhertina xanedaniyekê ye. Ev
guherîn weke têkçûna komeke etnîk bê nîşandan, wê çewtîtiyeke giran û
nêrîneke xelet be. Di sazûmana vê dawiyê de jî, Med û Pers di heman astê de, di
rêza pêş de ne. Pergalbûyina di nava dewletê de û şêweya wê, ji aliyê
Herodot ve bi aweyekî vekirî tê nîşandan. Di ëmperetoriya Pers ya ku ji 22
Satraptiyan (walîtiya herêmê) hatiye holê, cîhê Medan ku bi yê Persan re hatiye
pîlekirin, dide nîşandan ku heyîneke etnîk ya hevpar derbasdare. Nakokî,
di navbera hinek serkarên Med û Rahîbên Mag yên Medî de ye. Ev yek jî, rê li
ber serhildanan û komkujiyan vedike. Em bi kurtayî bibêjin, nêrîna wiha ya li
diyalektîka têkiliyên Med-Pers, yê me ber bi encamên rastir ve bibe.
Mêjûya serweriya Xanedaniya Ahemenîş, BZ di sala 550an de bi
Kîros destpêdike. Di demeke kin de, vebûneke mezin nîşan dide. BZ di sala
539an de, Babîlê bi xwe ve girêdide û navenda şaristaniyê li derî
Mezopotamya, dibe Persepolîs. Ber bi dawiya sedsalê, Misir û Anatolya hemû tê
standin, li ber deriyê Atîna radiwestin, yekem car li Kafkasya Satraptiya
Ermenî tê çêkirin û digihine Derya Reş û Hazarê, li herî Rojhilat dikevine
Partya, Afganistan û Hindistanê, herwiha rêxistina herî mezin ya heta wê demê,
tê pêkanîn. Di bin vê pêşketina dîrokî de, liqasî zemîna dîrokî û çandî ya
bihêz, ligor asûriyan para rêvebiriyeke biaqil û gelekî nerm, diyarker e. Di
şêweya rêvebiriya Asûr de, heyînên etnîk û yên cîgeyî, nikarîbûn xwe
bixwerînin û gelek caran ew ji cîh û warê wan dikirine der û yên ku koletî
dipejirandin li şûna wan bicîh dikirin. Berevajî vê, Persan ew ne tenê li
cîhê wan dihiştin, bi serde jî, xweseriyeke di asta Mîrîtiyê de didan wan.
Her qewm û koma etnîk, bi navê xwe Satraptiyekê dadimezirîne, tenê hinek
bêş û bacê dide û leşkeriyê dike, wekî din di her warî de, serbixwe
dilive.
Bêşik ëmperetorî xwedî gelek reseneyiyên din jî ye. Venêrana
(kontrol) bi toreke baş ya ragihandin û nûçeyan, gelekî hîkarîker e. Ji
peravên Ege, ji bajarê Sard yê dîrokî heta bi Persepolîs, rêyeke tekûz û
tûmandar çêkirine. Komên bihesp (siwarî) ên amade, nûçeyên ku ji hev
werdigirtin, di nava nod rojan de, ji Sardê digihandine Persepolîsê. Ligor demê
ev lezeke mezin e. Rêxistina burokrasiyê hê pêşveneçûye. Nûjeniya herî
girîng ev e ku Mîtolojiya Sumer hatiye derbaskirin û baweriya xwedayê mezin
Mazda ya ku bi Zerdeştiyê ve girêdayî, bicîh bûye. Jiberku dawî li
sirgunkirinên Babîl anîne, ëbranî yên ku giramiyê (rêzgirtin) didine Persan, di
pêşketina çanda ola yek xweda de, ji baweriya Mazda sûd wergirtine. Heta
di nava ëbraniyan de, partiyeke bi navê Partiya Ferîsiyan ya ku alîgirê Pers,
tê damezrandin û heta weka îroyîn jî di nava îsraîliyan de, hebûna xwe ya kokî
domandiye.
Eslê wê ji damezrînerê çanda ëbranî yên pêşî, Hz Brahîm ne
tenê serkarekî qebîleya ëbranî ye, di dema xwe de li Rûhayê, bi komên etnîk yên
serdest Hurîyan re, di nava girêdanên nêzîk de ye û bi vê çandê bandor li
ëbraniyan kiriye, hinek berjengên peyvnasî (etîmolojîk) vê mijarê bi aweyekî
vekirî nîşan didin. Bi kinayî em bibêjin, di pêşveçûna ola yek xweda
de, cîhekî çanda Hûrî û Persan yê taybet heye û lêkolînê dixwaze. Pêvajoya
ëmperetoriya Pers, rihetiyek dayiye hemû komên etnîk û civakên siyasî yên
Rojhilata Navîn. Di pîrozkirina Cejna Newrozê ya weke cejna azadiyê de, ev
pêvajo roleke girîng lîstiye. Di hemû çandan de, xwe pêşêxistin û xwe
jiyandin, pêşveçûye. Di çanda siyasî de, rewatiya (meşrûtî) mîrnişînan
(şehzadetî) hatiye nasîn. Sazûmana Mîrîtiyê, di vê pêvajoyê de, bêhtir
darîçav bûye. Sazûmana koledarî bi temamî ne hatiye derbaskirin, lêbelê gelekî
hetiye nermkirin û di bingeha nûjeniyan de, di nûsaziyan re hatiye bûrandin.
Sazûman jî, hêza xwe ji vê guherîna polîtîkayê werdigire. Li hember vê
rêvebiriyê ti liberabûn (îtîraz) yên zêde çênabin û gelek dezgeh (sazî) yên nû,
li desteka wê geriyane. Mînakên vê yekê gelek in û bi belge ne. Ji bilî
qayîşkêşiya xanedanan, di nava Medan de çênebûna serhildanan, rastiya
vê yekê nîşan dide.
Qayîşkêşiya Persan ya birastî, li nîvgirava Grek çêdibe.
Li Rojhilat, ber biçîn û Hindê weke xwedî roleke pêşverû, timî
pêşvediçe. Vê pêşveçûnê li navendên Misir û Sumer yên kevin jî
pêktîne. Dîsa di rewşa pêş de ye. Li gelek guherînên cîgeyî, etnîkî,
çandî, civakî û siyasî rast tê, pêşveçûnên girîng pêktîne. Ev aliyê wê yê
pêşvebir, rê li ber hêzeke împeretoriyê ya girsehêz vedike, di heman demê
de, di babetê xerakirina terazê de, jibo wê bawerhişk û paşverû bike,
dijraberê xwe derdixe holê. Sazûman ligor Asûr pêşverû ye, lê ligor
Rojavayê Anatolya û Grek, paşve maye. Çawa rahîbên Mag yên Medî, û
nûsazîparêziya Zerdeşt, di bilindbûna Med-Pers de hevîrê bîrdoziyî ne, li
Rojavayê Anatolya jî, lêgerîna felsefî û bîrdoziyî ya ku bi Thalesê Mîletî destpêkirî,
dibe hevîrê bilindbûna şaristaniya Grek. Ligor Persan, bi şêweya
ramana beraqil (rasyonel), felsefe pêşveçûnên mezin pêktîne. Di van
pêşveçûnan de, him ji berhemên mîtolojîk yên Babîl û him jî ji nûsaziyên
Zerdeşt yên sincî, sûd tê wergirtin. Hemû feylesofên Helen, demên dirêj li
van navendan mane û perwerde bûne. Tişta ku ew pêktînin liser wê danehevê,
qevastina ramanê ya asteke bilind e. Di lebta mirov de, yanê disinc û viyana wî
de, pêngava azadiyê ye. Him di bandorê de mayîn û him jî bizavên ku bi siftî
têne jiyandin, di wêjeya Grek de, bi aweyekî hîkarîker têne dîtin. Gelek
berhem, nav û mijarên xwe ji van têkilî û nakokiyan werdigirin. Li hember
hêrîşên Pers, pêngavên mezin yên bîrdoziyî tên meşandin. Pirtûka
Herodot ya dîrokî, digel ku li cemsera (qutb) hembere jî, vê mijarê bi aweyekî
berbiçav û berfireh nîşan dide. Serdestiya Persan ya leşkerî û
siyasî, mîsoger e. Atîna bixwe, li qasî mûyekî xwe ji ketinê rizgar kiriye.
Lêbelê vê rewşa xeter ku ji aliyê Atîna ve hate jiyandin, rê li ber pêşveçûnên
ku heta weke wê roje pêknehatibûn vekir, di vê navê de, yekîtiya Isparta-Atîna
bi qeran Flîppûs re, li bakur heta bi Makedonya belav dibe. Xeteriya mezin ya
di bin vê de, bêşik kartêkera bingehîn ya ku zorê lê dike ye. Lêbelê para
bilindbûna bîrdoziyî jî, ewqasî mezin e. Qayişkêşiya Pers û Grek
domdirêje. Esasê wê, bi rastiya duşeqiya şaristaniyê ve girêdayî ye.
Dema Persî, xerîbî derûna xwe ya ku rêya Rojava vekirî û ber bi
viyana azad pêngav avêtî bûn û xwe weke tenê îradeyekê kirin xweda, rê li ber
sedemên bîrdoziyî yên windakirinê vekirin. Serdestîbûneke li Grek, weke ya
Misir û Sumer, li hember demokrasiya Atîna bisernediket. Pozberî di navbera
serdestiya Persepolîs û demokrasiya Atîna de, derbasdibe. Dema ku bi berfirehî
bête nêrîn, ev pozberiya rêya Rojhilat û Rojava ya yekemîn e. Digel ku di serî
de, di warê leşkerî û siyasî de, ji aliyê hijmarî ve gelekî bêhêz bû jî,
bi pêşevaniya bîrdoziyî û bi serdestiya taktîkên siyasî û leşkerî, di
demeke kin de bandora xwe nîşan dide, çanda Helen bi Skenderê Mezin re, heta
bi Hindistanê bi lezeke mîna birûskê, derdikeve meşeke serfiraziyê.
Skender gelekî ciwan e, lêbele li pişta wî embara (depo) hêza aqil, Arîsto
sekinî ye. Weke ku Napolyon jî xweş nîşan daye, tişta ku encamê
diyar dike, hêza viyan û aqilê nû û pilan û taktîkên bi van ve girêdayîne.
Pêşveçûna bilez ya bi vî rengî, di pêvajoya belavbûna şoreşa
Bûrjûva de, Napolyon bixwe jî nîşan daye.
Damezrakên ëmperetoriya Pers, digel ku saziyên gelekî mezin in jî,
bawerhişk û cangiran in. Ne di wê rewşê de ne ku, bi şêweya Grek
pêşveçûnan pêkbînin. Fedekariyeke wisa jî tine. Windakirina derûniye di
destpêkê de, ev şens ji wan re ne hiştiye. Ev ravekirina kin jî
nîşan dide ku şaristaniya Grek, him bi rêbazên bandorgirtinê û him jî
bi yên bizavgirtinê, pêşveçûna xwe, bi rastiya Pers ve girêdaye. Di
navbera yên têkçûyî û yên têkbirî de, timî şêweyeke têkiliyên diyalektîkê
heye. Heger ev têkilî nebe, wateye têkbirin û têkçûnê jî çênabe. Sedemên ku rê
li ber têkbirinê yan jî têkçûnê vedikin, ti caran ji aliyekî bi tenê dernakevin.
Di meşa dîrokê ya mezin ya bi şêweya Pers-Grek û Rojava-Rojhilat de
jî, hikmê vê zagonê derdikeve pêşberî me.
Herçiqas ku bi mezinkirin jî bête vegotin, aliyê serdest yê
meşa Skenderê Mezin, ji leşkerî û siyasî zêdetir, çandî ye. Amûrên
leşkerî û siyasî, di rola pirên hêsan de ne. Pêşemerc in, lêbelê
tişta ku diyarker, xwedî bandora payîdar û bêhtir şêwe dide, çand e.
Çanda Helen, bi şêweya ramana felsefî, di rewşekî gelekî pêş de
ye. Şensê bersivdayina vê pêşveçûnê ya saziyên ku ji Sumer û Misir
mane, gelekî hindike. Nûsazîparêziya Med-Pers ya bisînor jî, ji pêkanîna vê
pêşveçûnê gelekî dûr e. Ji BZ 300an heta bi PZ 300an, di demên Grek û Roma
de, serdema çanda Helen ku li Rojhilata Navîn bi Skenderê Mezin destpêkirî,
merhaleyeke nû ye. Yekem senteza mezin ya Rojhilat û Rojava ye. Navendên vê
çandê ku şopên payîdar bi şûn xwe ve hiştine, weke
Misir-Skenderiye, Anatolya-Bergama, Dîcle-Ktesîton û gelek bajarên hûr û gir,
rê li ber nûjeniyên dîrokî vekirine. Bajarê Ferad-Zeugma ku rojane bûye jî, ji
vê demê maye. Dikare bête gotin ku Rojhilata Navîn, bajarê bi serşok
(hemam), şano, bazar (sûk) û bi dibistan, vê demê naskirine. Ji Roma heta
bi Hindistan û Çînê, bazareke bi hereket çêbûye. Biçîna bazirgan re,
serbixwebûn û mezinbûn pêşketiye. Gelek beşên pîşekarî serbixwe
bûne. Bazarên koleyan û bazarên mal yên mezin çêbûne. Cîhana bîrdoziyî, ji
dogmatîzmê rizgar dibe raman û mezheb mîna aşîtê mezin bûne. Sazûmana
kevin ya moral û civakî ku bi heyînên etnîk û dogmatîzmê ve girêdayî, tên
derbaskirin, demeke nû ya civakî û rebaza mîstîk ku bawerî û ramanê bingeh
digire, di nava hev de pêşdikeve.
Kevin tê fêrkirin, gelek nûjenî jî derdikevine holê. Senteza
Rojhilat û Rojava ku cîhaneke nû derandî holê ev e. Bêşik di vê de, digel
bandora Persan bi taybetî ya demên pêşî, çanda Helen ku serdestî li çanda
cîgehî kiriye û rê li ber nûjeniyan vekiriye rol lîstiye. Di dema Roma ya vê
dawiyê de, Li Rojhilat li Partya (BZ 250-216) bilindbûna ëran ya nû, ne di
rewşeke wiha de ye ku li hember vê pêşveçûna çandî raweste. Berevajî
vê, di rewşeke wisa deye ku jê re xizmetê bike. Serûbinîhevbûneke mezin tê
jiyandin. Di meşa Pers-Grek-Roma ya koletiyê de, hatin û rawestîna li
bandevê pêkhatiye. Di dîroka mirovatiyê de, ti deman wiha kûr û bi temenê dirêj
ne domandiye. Nûjeniyên nûsazîparêziyê, di berbiçaviya şaristaniya Roma
de, ji PZ salên 300an pêde, leza xwe bi temamî winda dikin û wergeriyane
bawerhişkiyeke tûnd. Ola ësa Mesîh, baweriya dijber û tevîna (vehûn)
civakî ya vê pêvajoyê pêktîne. Ola Hz Muhemed jî dereng namîne, bi derbeyên
siyasî û leşkerî dixwaze ku vê pêvajoyê bin erd bike.
Hilweşîna şaristaniya koledar
Dema ku bi gelemperî civak, bi taybetî jî civaka biçîn, di nava
xwe de bi temamiyeke birêkûpêk li deman bête veqetandin, Ligor derûna wê rast e
û pêdivî ye, lêbelê Ligor rêbazên nêzîkbûna li bûyeran, fikarên girîng bi xwe
re tîne, veqetan divê ligor çi pîvanê çêbibin, ev yek bi gengeşeyî ye. Ev
mimkun e ku gelek hêmanên cuda bingeh bêne girtin û dêranên cur bi cur, heta
yên nakok bêne çêkirin. Lêbelê dîsa jî sepandina zagona diyalektîk ya ku di
xwezayê de her tişt pê ve girêdayî tez-antîtez-sentez ya li sazûmana
civakê -ku reseniya wê li ber çavan bê girtin- rêbazeke dahûrandinê ya jêneger
e.
Nêzîkbûnên liser zayîna şaristaniya koledar, gelekî bi
gengeşî ne û dive ku wisa bin jî. Di vî derbarê de nêrîn gelekî cuda ne ku
gelo ev di warê pêşveçûna civakî de pêdivîbû an na û çawa şêwe
girtiye.
Çi qewimîbû ku mirovên dema neolîtîk, sazûmaneke ku
pêşveçûyin belên (wad) dikir, bi aweyekî zêde afirîner, di bingeha wê de
asta wekhevî û azadî derbasdar û xwe daye pejirandin, bi dev çerxa koledariyê
ve berdan? Ev pirsa bingehîn, digel danehevên civaknasiyê (sosyolojî) jî, ji
bersivdayinê geklekî dûr e. Nêrîna çîna ku mijokatiyê bingeh digire ya bi rengê
"serdestan bi zor, bi xap û fendan têkiliyên koledarî afirandin", li
hember pirsa "baş e serdest çawa derketine holê?" di nava zoriyê
de dimînin. Nêrîna çîna serdest yên din ya bi rengê "jibo pêşveçûna
şaristaniyê çînçînîbûn şert e." Li hember pirsa "sazûmana
ku ber bi şaristaniyê diçe, çima rê li ber pêşveçûnên ku encamên li
dij xwe bigire, veke?" di kevine nava zoriyan.
Bi van herdu nêzîkbûnên sereke ve girêdayî, hemû nêrînên ku hatine
pêşxistin, heta bi angaşt (tez) ên zanistî, her çiqas ku îflas
nekiribin jî, ev mîsoger e ku di nava bêçareyiyeke girîng de ne. Bi taybetî
sazûmanên kapîtalîzma di bingeha lîberalîzma takekesî de ku îdeayên wê yên
zanistî pir bihêz û nirxên dahûrîner yên sazîkirinên sosyalîzma ku civakê
bingeh digire, li hember pirsgirêkên ku bi rastiyên civakê giran bûne, ne bi
têrayî gelekî kêmberin. Herçiqas ku di bêjin "pêşveçûnên zanistî jî,
dibe ku tewişî û bi pirsgirêkbin.", dîsa jî xeterî û nexweşiyên
di nava qeyrana ku heyî de, encex mirov mîna "cinawir" rave bike, ev
jî tê wateya ku em xwe anku mirovatiyê mandele (înkar) bikin.
Jibo koka vê meyldariya xeter, dibe ku heta bi demên çêbûna
civakê, heta bi hemû têkiliyên wê yên xwezayê herin û mimkune em raveyan
bibînin. Bi taybetî nêzîkbûnên pêşveçûnên şaristanî yên ku bi kûrbûna
çînîtiyê ve girêdayî, divê bila bi rewişta zarokatî mîtolojîk bin, divê
bila gelekî cidî bi rewişta olî bin, divê bila felsefî bin û heta raveyên
zanistî jî bînin, ev qet nagihin wê astê ku nakokiyên giran yên mirov tê de
dijîn, bidin pejirandin. Mirovatiya ku xwe xwedî aqil û wijdan berdide, van
nakokiyan normal weke pêvajoyeke daringî ku bête jiyandin nabîne. Nirxandinên
bi vî rengî bixwe, têne wateya înkarkirina asta hişmendî û azadiya civakê
ku rewşa mirovatî ya heyî derfetê nade vê yekê. Di ti demên mirovatiyê de,
divê bila bi pîrozweriya bilind, divê bila bi îdiayên zanistî werin
pêşkêşkirin, jiberku teslîmî nêrînên bi vî şêweyî, bawerî û
dogmatîzmên bîrdoziyî yên di teoriyan de nabe, û jiberku îfadeya rastiyê ya bi
tenê ye, encex di vê bingehê de wê bibe şêweya îfadeyeke nêzîkî rastiyê.
Di encamê de ez dixwazim vê bêjim: Mirovatî û civakîbûna wê, di
rewşa rasteqînî, dad û hezjêkirinê de, ji gihîştina tarîfeke ku bi
gelemperî bê pejirandin dûr e. Liqasî ku timî pêdivî bi tarîfeke wiha heye, ev
pêdivî di roja îro de jî, li benda dahûrandinê ye. Ev dahûrandin, peywireke
sincî ya jênegere û divê ku bi rewşeke sincî liser bête rawestandin. Ezê
rewşa sincî ya ku divê bi vê şêweya dubare, anku bi nirxên zanistî re
di nava pevrayiyê de be, pirsiyar bikim û nêzîkbûna xwe ya di derbarê dahûrandinê
de, bidim meşandin. Ev mijar jibo min jêneger e û liqasî ku nirxê wê
hêmaniye, ewqasî jî rêbazeke bingehîn e ku girîngiya pratîk vedihewîne.
1- Ma şêweya koledarî ya şaristanî diviyatî (mecbûrî)
ye? Nakokiya herî bingehîn ya mirovatiyê ku çi bi xwe re û çi li hemberî
xwezayê, têkiliya di navbera azadiyê û diviyatiyê de ye. Nakokiya di navbera
"Azadî çiye û heta bi kûderê? Azadî û diviyatî çiye û çawa rîayet lê bête
kirin?" heta ku heyina jiyana xwe bidomîne, bêşik yê berdewam bike.
Di xwezaya mirovatiyê de, çawa timî azadî ne gengaz (mimkun) be, mehkûmiya
bêçareyiyê û qederê jî, domdar nabe. Rewşa azadiya domdar, liqasî ku
utopya bihişta sexte ya çîna beredayî û kesên ku ji pêvajoya kar û kedê
qut bûne ye, ewqasî jî cîhana bi "ezabê dojehê" ya koleyên ku bi
dîlbûnê ji têkoşînê qut û têkçûnî xûnifandine ye. Digel ku di navbera
herduyan de têkiliyeke hişk heye, dîroka mirovatiyê û jiyan bixwe, xwedî
rewişt û mantiqekî bingehîn yên hê bêhtir aloz (girîft) e. Digel herdu
xalên serik, rê li ber gelek nêzîkayiyên dogmatîk vekirine, jiyan bixwe xwedî
rasteqîniyekêye ku rê dide nêrînên bi zanîn û zanistiyê ve girêdayî.
Tê fêhmkirin ku bastûra (bunye) şaristaniyê ya biçînçînîbûnê
pêşveçûyî, bi derûneke ku nakokiyan sift dike, jîndariya xwe didomîne.
Çînçînîbûn, bi nakokiyên ku vehewandine rê li ber têkoşînê vekiriye û hewl
dide ku biryardariyê qezenc bike. Şer, çawa rewşeke têkoşînê ya
gihayî asta şidetê, asta biryareke nû pêdivî dike, rewşeke aram
(hedirî), ku li aştiyê hatî, asta biryareke ku li terazê rûniştî îfade
dike. Aramiya domdar yan jî berevajî wê şerê domdar, an yên civakê di nava
lihevdanan de tine bike û veguherîne heyîneke din, an jî yê di nava tiraliyê de
birize û here.
Rexneya bingeh ku li sazûmana koledar bête kirin, bersiva van
pirsan "Di pêvajoya zayînê de, bi çi berdêlan pêkhat, bi pêkhatinê çi da
mirovatiyê, çi da windakirin?" yên bi wate bin. Heger ku em taybetiyên
têkiliyên koledar û şêweya wî ku didomîne li ber çavan bigirin, em
rexneyên tekûz pêşbixin û herwiha bersivên rasteqînî, yê sazûmanê bêhtir
bi me bidine fêhmkirin. Digel ku neyê xwestin jî, ev şaşiyên xeter ku
timî dikevinê, pêdiviya nêzîkayiyên zanistî û derûna encamên wê dide. Serikên
çînî yên civakê û dijên diyalektîk yên di rewşa serik de, ketina nava
fikarên sabît ku xwe îdealîxe bikin û xwe bînine rewşa dogmayên jêneger.
Di vê pêkhatinê de, berpirsiyar girtina qismê mijok anku yên serdest û beredayî
bi tenê, yê rê li ber yek alîtiyê veke. Bi hindikayî liqasî van, divê ku qismê
li bin, yên tên mêhtin, bi rewişta xwe ya nêzîkî dogmatîzmê, ji ber çavan
dûr neyên girtin. Ev ji ber du sedeman wihaye: Yekem, jiberku serdestiya
bîrdoziyî bi qismê raser re ye, bandora wan ya dogmatîk timî cîhana xeyalên yên
binî, bi aweyekî hişmend, dixericîne û xweyî dike. Duyem, zorbûna kar û
jiyana yên binî ku bêhnê nadiyê, destûrê nade helwesta bîrdoziyeke ligor
berjewendiyê wî.
Di bin ronahiya vê nêzîkayiya rêbazî de, bi vê pirsa bingehîn
"Kîjan mercên berbiçav, rê li ber têkiliyên civakî yên bi şêweya
koledarî vekir?" bêhtir dikare bersivên rasteqînî bên pêşvebirin.
Civaka çandinî ya neolîtîk, di pêvajoya gihîştinê ya dirêj
de, bi taybetî di navbera BZ 6000 û 4000an de, rê li ber hilberîneke dewlemend
û daneheveke teknîkê vekir. Teknîkên tunc û yên din, halet, çerxên kûzkeriyê,
amûrên raçandinê, sûdwergirtina ji enerjiya ajalan, çanda gelek rîwek û ajalan,
tekelek, qesirbendiya malê, mohr û mîtolojiya bi pir xwedayî ve girêdayî û
çandên ku yên derbasbûyina şaristanî gengaz bikin, di rewşeke
gihîştî de ne.
Ev çandên han, li derdora çeman li derên berhemdar, bi
derbasbûyina ji rêxistinên qebîletî, bi rêxistinên civakî yên bikaribûna rê li
ber berhema zêdek vekin. Civaka Misir û Sumer ya nû ku em dixwazin terîf bikin,
li dora perstgehan ev rêxistin bi ser xistiye. Dema ku perstgeh dibe
dabaşa xeberdanê, girîngiya baweriyê derdikeve holê. Girîngiya ji
sêrebediyê û ji şamantiyê qevastina rahîbtiyê, li vir xûya ye. Sazûmana ku
rahîb pêşve biriye, du alî ye. Ramanên aliyên bi totemên ku bi bavkanî û
daykanî ve girêdayî, têne temsîlkirin, bi têgîneke olî ya bingehîn û nêzîkî
aqilan cîh diguherîne, ev tişta ku hatiye pêkanîn, şoreşeke
bîrdoziyî ye. Heyînên etnîk yên ku bi xisimtiyê di nava tengahiyê de, rê li ber
hilberîneke hindik vedikin, bi hêza kedeke ku li dor perestgehan digihine hev û
bi aweyekî pevrayî dixebitin, tê derbaskirin. Xebata pevrayî rê li ber
berhemdariyeke bêhempa vedike. Berhema zêde ku tê ser hev, cotgehên pevrayî yên
hê meztir derdixe holê. Encam, teqîna hilberînê ye. Ji ber vê yekê, dema ku
pîşekar jî li dor perestgehê dibine yek, civaka nû him bi seresazî û him
jî bi binesaziya xwe digihîje hebûneke bi bingeh.
Dilê civaka nû perestgeh e. Ya rastir, malzarok di sînga perestgehê de ye. Şêweya hilberîna koledarî, bi karbeşiya nû ve û bi seresaziya bîrdoziyî ve girêdide û derdixe holê. Pêvajoya pişt re, herî mezinbûna nimûnekê û xwe dubarekirina wê ye. Ev şêweya civakê ne bi zorê tê pêkanîn. Şêweyeke hilberînêye ku bi mîtolojiyeke bawerdêr e û xwe bi berhemdariya xwe çespandiye. Zor, vê dawiyê bi aweyekî sift dikeve dewrê. Mirovatî, di serî de bi bawerî nakeve nava civaka nû ku yê di pey re bibîne bê çawa civakeke bi şêweya koledarî ya bê eman e. Ev zor e ku em bibêjin rahîb jî bi hişmendî û xasûkî hereket dikin. Ewan pêşveçûneke li pêşya civaka kevin, bi pratîka xwe dane çespandin û bawerkirin. Ev yek tê çespandin ku derûna destpêka pêvajoyê, bi vî şêweyî pêşveçûye. Jixwe şêweya civakekî bilintir, tenê bi zor û fendan nayê damezrandin. Ti