Peşgotin

Di darizandina min a ëmralî de, mercên demê, di warê komployê û girtina min de bi awayekî lezgîn pêşlêgirtina şidetê, ne dayina fersenda hêviyên komplovanan û piştgirên wan, şopandina rêya herî rast, her çiqas ku gelekî bisînor be jî, jibo alîkariya aştiyeke birûmet pêdiviya hewldaneke mezin nîşan didan. Di vî babetî de nêzîkbûna herî pratîk, parêznameyên pêşxistî ku çareseriya aştî û yekîtiya demokratîk bingeh digirtin bûn. Di van mercan de, qet nayê ji bîrkirin ku hewa lînçeke siyasî li hawir serdest kiribûn. Ligor baweriya min, derdorên aqlî selîm û karbidestên Tirkiyê jî, di bin wan şertan de ji têgihîştina mantiqê komployê dûr bûn yan jî ne amadeyî qewimînên bi vî rengî bûn. Di her astê de, dorhêla biryareke saxlem tinebû yan jî gelekî bisînor bû. Esasê wê, vê komployê ji hewayê pakêtek pêşkêşî şovenîzma ku gihayî asteke hîsterîk kir û di sedsala 20an de li arenayê jibo ku bi şêran bide xwarin, lîstikekî Roma amade kiribû. Şideteke wisa anîbûn holê ku mirov nikaribe ji nav derkeve û di ser hemû armancên PKKê re be, heta li dij armancê wê be. Mixabin bi wan hemû yên ku li dijî hev bûn, wisa dabûn fêhm kirin û wisa baweriya wan anîbûn ku li hember hev bikaranîna hêrîşên xwekujî û berxwedanî, mafê wan yê herî meşrû ne. Ya herî ne baş ew bû ku her du alî jî, ji têgihîştina vê lîstikê gelekî bi dûr xistibûn. ëxaneteke sedsalê ya herî mezin ev bû ku xwe hêjî mîna dost û alîgirê azadiyê nîşan didan, lê yên mezlûm ku babetên lehengiyê, bi awayekî sitemkarane tine dikirin û didan jibîrkirin. Meydan mabû ji wan xayîn û hevkarên ku di kemînê de, li benda rewşeke wiha bûn. Eslê wê, her tişt ligor mirina min hatibû duristkirin. Bi giranî hedefa wan ev bû ku min fizîkî, ew ne be jî, di warê wateyî de tine bikin. Digel gelek fikirînên min jî, ez texmîn nakim ku hedefên din dabin ber xwe. Komplo ewqas kûr û bi tiştên nayên zanîn tije bû, çirandin û derketina ji nava wê, bi awayekî mûcîzewî mirovatiyeke pêşketî û mezin dixwast. Her tişt wisa bi awayekî sitemkarane hatibû duristkirin ku tevayê cîhanê kiribûn dijber, heta bi dostên nêzîk û rêhevalên ku xwedî baweriyên serdest, ligor nirxên mirûz (moral), ji "mirineke bi şeref" pêde ne li benda tiştekî din bûn. Mantiqê sedsalê ev bû. Mantiqê dostan jî û yên dijminan jî ev bû. Xala ku dilîn û bawerî tê de cemidî bûn, evder bû. Her tişt mehkûmî tenêbûneke xofane kiribûn. Ligor qaydeyên şer, ez na bêjim"ber gule dan" cezayekî gelekî dûr e, her çiqas ku ev mîna mafekî tê nîşandan jî, ev maf nedane min. Şaristaniyê dixwest ku bi awayekî din heyfê li min hilîne.

Min ti caran xwe li qehremeniyê neqewimand. Her çiqas ez ne xwedî cesaretekî wisa bûm û her çiqas min dixwast ez weke xwe bixûyêm jî, min xweş dizanîbû ku bi hevalên min yên herî nêzîkî min re jî, ez nebûme şahidê vê yekê. Lê aliyekî min hebû ku qet minê lê îxanet nekiriba: Minê rewşa "zaroka ku îxanetê li xeyalên xwe nake" bidomanda. Minê xwedayên şaristaniyê nas nekiriba, di saziyên wan de neheliyabama, ezê ji jinên wan re nebûbûma mêrê malê. Diyalektîka kesayetiya min, di warê pêşveçûneke wiha de serketî bûbû. Mijar ji zû de ji nakokiyeke sivik ya nava Tirkiyê derketibû. Rewşa min, ez mehkûmî "Prometheusiyeke hemdemî" kiribûm. Ferqa bizmarkirina min ya li lata ëmralî, ji ya Prometheusê di efsaneyê de ku li çiyayên Qefqasya hatibû bizmarkirin tinebû. Çi dirûvtiyeke bi êş û xemgîn bû ku ev yek dîsa ji aliyê neviyên xwedayê Athena Zeus ve hatibû kirin.

Moskovaya ku navendekî ji ya şaristaniyê ye, lîstika rezîlane ku li hember sosyalîzma -ne bi têrayî be jî- mîlyonan leyîstî, bi awayekî bê şerm û bê fedî di meseleya min de jî, jibo du îhaleyan û çend mîlyar krêdiyên IMFê leyîst. Li Romayê, arênaya koledariya klasîk û hesabên kapîtalîzma hemdem yên hesas, qet nirxên ti moralî û yên ti hiqûqî nasnakin, terora wan ya psîkolojîk wê ez mecbûrî şerê rûmetê bikirama û ezê di rewşa pêkanîna pêdiviyê de mabama. Athena, baweriya dostaniyê bi awayekîî rezîlane bikaranî, bi cesaret û aqilekî ku fahîşe nikaribin bikin, wê ez bişandama nav yamyamên Kenyayê. Rûyê şaristaniya sedsala bîstan yê zexel, êşkenceker, bêhest û yê ku ji mantiqê berjewendî pêde qîmet bi ti nirxên mirovahiyê ne dida, yê xwe nîşan bida û ezê matmayî bimama. Rastiya li dijî min ku refleks li min cemidandîbû ev bû û ev jî rast bû. Yên ku li benda helwesteke din bûn, heger rastiyê fêhm nekin û vê rastiyê heta bi mêjiyê xwe nejîn, nikarin ti encamên moral û ramanî jê derînin.

Min qet bawerî bi qederê ne anî. Lê ezê di çarmixa hemdem ya sedsala 20an, ya ku hêzên qederê jibo min fesilandibûn, bi serê xwe û bi bêdengiya tirbekê bendewar mabama. ædî minê heta bi lêdana dilê xwe ya dawî, piçka hişê min ku mabû jî, jibo bikaranîna diwarê mirovahiyê, bikira rûmet û minê her tişt bi dev xwezayiya wan de berda.

Ev çend gotinê min, jibo kesên ku bixwazin helwesta min ya ëmralî fêhm bikin, hêviya min ne rexnekirin, ne xwerexnekirin, ne bexş (efû) û ne şêweyê jiyanekî bi vî an bi wî rengî ye. Pêşveçûnên bi vî rengî, nabine rûmet û wateya jiyîna min. Rewş gelek cihêreng e û pêdiviya têgihîştina orîjînalîteyê dide nîşandan. Bêşik, her çiqas ku gelekî bi sînor be jî, jiberku

Helwestê aştî û biratî wesfê kûrahiya dil bû, minê pêşik nedaba meseleya helwesta siyasî yan jî ezê ligor çep û rastê şaristaniyê ne bûbûma bersiva hêviyên wan, minê xwe ne kiriba alet. Ezê li vir li mezinahiyê bigeriyama, li hember naleta şaristaniya hemdem têk neçûbama. Heger cîh bidin jiyanekî bi biratiya hevpar ku di aştiyeke bi rûmet û azad re derbas bibe, minê nirx bidana nêzîkbûna hemû siyasetan. Weke ku ez baweriya xwe bi nirxên komikên siyasî yên cuda cuda nayînim, liqasî xeyalperestiya wan, bi zanîna ku ji xizanî û mehrumî re vekirîne, di her astê de minê yekîtiyên spartiyê îfadeya azad tercîh bikira. Mîna her car, liqasî yekîtiya bi zorê, ezê ne ketibama cudahiya bi zorê jî û minê helwesta xwe ya bi wate berdewam bikira.

Rastiya parêznameyên min yên ëmralî ev in. Hêvî dikim ku çi roja here, nirxê wê hê bêhtir wê were fêhm kirin. Heger me terora bi rastî ku encama şensekî kor û bi nalet, liser Tirkiyê sekinandibe, me berjewendiyên ranta mijokatî ya sitemkar hêdî kiribe, me rêya demokratîk ya têkoşîna siyasî hê bêhtir bi wate û derbasdar danîbe holê û li hember hêzên ku aştiyê naxwazin, me parastina çekdarî ya rewa bê yê çawa be nîşan dabe, êdî tê wê wateyê em bûne xwedî helwesteke dîrokî ku kesên xwedî dilên paqij nirx bidinê.

Divî babetî de bawer dikim ku yê nirxekî dîrokî bîne ziman, di serî de weke parastineke Rojhilat ya li hember Rojava û ya çanda Rojhilata Navîn li hember şaristaniya Ewrûpa, di warê ronîkirina dîrokê ya rast de, ez vê yekê liser xwe peywir dibînim ku platformeke hiqûqî û demokratîk ya ku gotinên liser navê gel tê de werin gotin binirxînim, herwiha ez mafê xwe yê parastinê li DMME (Dadgeha Mafê Mirovan ya Ewrûpa) bi cîh bînim. Ez vê yekê xelet nabînim û nakevim nava kompleksan ku rêya çareserkirina pirsgirêkên civakê yên ewqas mezin bûne dizanim, wî mafê xwe yê ku ji berjewendiyên karbidestan derketî holê bikar bînim, vê gelicandina olîgarşîk ku berevajî damezrandina Tirkiyê jî, berteref bikim û bi sînor be jî, bi platformeke ku sipartî çareseriya yekîtiyeke aştî û demokrat, alîkariyê bidim endamtiya YE (Yekîtiya Ewrûpa) yê. Ewrûpa di rewşeke pêşketî de ye. Heger em wê, bi aliyên ku ew dewlemend kirine xweş fêhm nekin, derfetên pêşketina çanda Rojhilata Navîn ku min pê bawer e, çênabin.Bi zanîna lihevparkirina nirxên YE, li hêzên civakî bi awayekî dadiyane (adîlane), çawa nabe hevkariyeke erzan, li hember vê yekê rawestandin jî nabe pêşverûtî û ev yek diyar e ku yê were wateya paşverûtî û kevneperestiyeke tund.

Mercên ku rê ji girtina min re vekiribûn û ligor ku ev yek ji aliyê karbidestên şaristanî ve pêkhat, pêdivî ye ku parêznameya min jî, bi vî awayî were pêşêxistin. Divê berî her tiştî, serpêhatiya min ya Ewrûpa ku pêwîst e gelek ders jê werin girtin, derkeve holê. Di vî babetî de, tenê em xwe di nava rastiyên Tirkiyê û yên Rojhilata Navîn de bihêlin, ne mimkun e ku em rastiyê bi timamî bibînin. Ev yek girîng e ku li qasî cîhderka pirsgirêkê, çareseriya wê jî di nav rastiya şaristanî ya Ewrûpa de were helkirin. Heta niha çend tevgerên ku navê wan rizgariya neteweyî, jiberku ev temamî bi dest nexistine, dibin dîlên wan rêyên çareserkirinê ku Ewrûpa ew ji mêj ve derbas kirine, yan jî di borê polîtîkaya "perçeke-birêve bibe" de dixeniqin. Neteweperestî, olperestî û dûrmayîna ji demokrasiyê, her çiqasî nirxên ku Ewrûpa ji ser xwe avêtibin, sazîbûna raserî neteweyan, jiyana pir çandî û sazûmana demokratîk ku heta bi mafê kesan diparêze, dibin nirxên hemdem yên gerdûnî ku xwe dane pejirandin. Ev nêzîkbûna bingehîn, hûrnêrîneke şaristanî dixwaze.

Sedemeke din ya herî girîng jî ev e ku trajêdiya bi serê min hatî, ji min zêdetir bi pratîka xwe ya gelê Kurd e. Terîfkirineke rast ya di derbarê rastiya Kurd de, yê bibe rast dîtina pirsgirêkeke ku îro di rojeva Ewrûpa de jî cîh girtiye. Ev rast dîtin, wê qedera demokratîkbûna Tirkiyê jî diyar bike. Di vî warî de, çareseriyeke demokratîk ya li Tirkiyê, wê rê ji çareserkirina pirsgirêkên Rojhilata Navîn, Kafkasya, Asya Navîn û ya Balkanan re jî veke. Girîngiya vê pirsgirêkê ya navnetewî, ji vê rastiyê tê. Heta weke îro ku berdewam kirî, înkar kirina vê pirsgirêkê yan jî nêzîkbûnên ku qet nabin çareserî, wê bibin sedem ku dev ji vê rola erênî were berdan û wê ev krîza kûr, wiha berdewam bike.

Ji aliyekî ve nîqaşên liser bûyera Kurd têne kirin, bi hatina pirsgirêkê ya vê merhaleyê, bêşik ez weke yekî ku xwedî pareke mezin, girîngiyeke mezin digire ku nêzîkbûneke berfireh, zanistî û çareserker bikim bingeha parêznameyê.

Herwiha ne bi kûrahî be jî, emê bi xetên sereke dîroka şaristaniyê tehlîl bikin, ji aliyekî ve emê xwe berdin çavkaniya pirsgirêkê, emê çareserkirina pirsgirêkê jî bi rê nîşandana vê tehlîl kirinê bînin cîh. Tiştên heta niha hatine kirin, yan înkar e yan jî ji aliyê zanistî ve lawaz e, dilînên şoven ku li rastî bizavan hatine, him pêş ve ne çûne, him jî ne dane qezenc kirin û bûne sedemên bingehîn yên windakirinê. Rizandina pirsgirêkan, rê û rêbazeke herî ne baş e. Dibe ku mantiqekî tinekirinê hebe, lê mantiqê rizandinê tine.

Weke di pirsgirêkên hemû gelên ku pirsgirêkên wan yên civakî henin de, terîf kirina rastiya gelê kûrd, êşnasiya nexweşiyên wan û dîtina rêya başkirineke (tedawî) bijûn (saxlem), bi rêbazên (metod) vê nêzîkbûnê ve hişk girêdayî ye. Di dema damezrandina PKKê de, derbasbûna ji pêkneanîna nêzîkbûnên şamatîk yên reel sosyalîzmê, bêçareyiyên bi şûn ve ku ji neteweperestiya Kurd ya kevnare û bandorên dilînî dihatin, neyîniyên ku sedema bingehîn ya windayiyên bê wate, êş û azaran, derxin holê , ji navê rakin û ev xebata ku ne hatibû meşandin were kirin, heger ku bi derengî be jî û bûbe sedema êş û azarên mezin jî, peywireke (wezîfe) liser her kesî ye ku bi cîh bînin. Lêbelê yên ku bi hêz bin û berpirsiyar bin encex vê peywirê bi cîh tînin.

Wateya ku bi xetên stûr ketime dahûrandina tehlîlkirina şaristaniyê ev e. Dibe ku ev jibo çend gelan yan civakan zelal bûbe. Xebatên wan yên dîrokî û civakî ku berfireh rê ji vê yekê re vekirine. Lê jibo bûyera Kurd jî ev pêdivî ye û li hêviya wate dayinê ye. Dema ev were pêkanîn divê ku dîrok bingeh were girtin. Herçiqas ku ne geş û bi xeteke stûr be jî, dîrokeke Kurd heye. Heta ku ev dîrok neyê ronî kirin, dîtina roja me, êşnasî û başkirina vê rastiya ku gelicî ne mimkun e. Heger ku rêbaziya dîrokî biserkeve, hêzeke çareseriyê ya bêhempa yê derkeve holê û li qasî wê, yê rê ji hêsaniyeke nazik re veke. Timamkirina bi merhale ya perspektîfên bingehîn yên dîrokî, têgihîştina roja me, ronahî kirina korîtiyê wê diyar bike ku perspektîfên çareseriyê yên dewlemend hene. Nêzîkbûnên olî û neteweperestî bêçiqasî çavan kor dike, ku were fêhm kirin bê nêzîkbûnên yek alî û xeyalî çawa mezin dike, girîngiya vê nêzîkbûnê yê bêhtir xuya bike. Di vî babetî de ev nabe dereng mayin. Dema beremberî pirsgirêka Filîstînê û yên mîna wê were girtin, ligel bêçareyiyên mezin, bi koka olî re, berdana rêya rêbazên neteweperestî ku ji sedsalan ve berdewam dike, pêdiviya nêzîkbûneke zanistî, hemdem û demokratîk nîşan dide. Ev yek gelekî girîng e ku hemû alî û saziyên têkildar, bi vê rêbaza nû re rewşa xwe biguherînin. Qeyrana (krîz) ku Tirkiye tê de, ew aniye wê merhaleyê ku nikaribe vê bi paş de bavêje.

Bêşik aliyê herî diyarker ya rastiya Kurd ku gelek têkiliyên dîrokî û rojane jiya ye, dibe aliyê "têkiliyên Kurd û Tirk" . Ev yek gelek girîng e ku bi kûrahî û bi berfirehî liser were rawestandin. Heger çareseriya ku tê daxwaz kirin, di nava dewleteke yekere (unîter) û yekîtiyeke demokratîk de be, ev rewş hê bêhtir wê tehlîl kirina zanistî ya têkiliyên dîrokî girîng bike. Divê em bi bîra wanê ku naxwazin pirsgirêka Kurd nas bikin bînin, bi gelek dewlet û komikên Turkî re yekîtiyeke hevpar li dera han, piştgiriyeke bi sînor jî, dibe şert ku ev piştgirya dîrokî ye û rastiya vê ya rojane rast were naskirin. Ev rastiyeke ku nêzîkbûnên dilînî rê li ber tevgerê vedikin. Ev rêbazeke xelet û ne bi têrayî ye. Herwiha têkiliyên kurd û tirk ku di roja me de, nûsaziyeke demokratîk û berfireh dide inyatkirin, rastiya van têkiliyan, aliyên wan yên çelexwarî û yên erênî yê werin nirxandin û bi nûsaziyeke qewîn (zexim) ji nû ve werin sererastkirin. Bêşik reform ji dînamîzma hundirîn derdikevin, lê jiberku xwe parçekî Ewrûpa dibînin û dixwazin têkevin YEyê, bi vê rastiyê re girîngiya hewldanan du qat dibe. Nûsaziya konjektura hûndir û derve ne barek e. Jibo derketina ji vê qeyrana mezin, ev dibe şensekî.

Ji aliyê PKKê ve, parêzname hê bêhtir girîngiyê digire ser xwe. Nirxandineke zanistî ya PKKê, ne jibo endam û alîgirên wê bi tenê, jibo dijberên wê jî pêdivî ye. Wesfandina tenê bi terorê, ne tehlîleke ber bi çav e. Berevajî vê yekê, gotina "Her tişta ku me kirî pîroz e" jî, yê me têxe nava şaşbûnan. Di roja me de, ne ji aliyê berbiçaviyên Tirkî ye tenê, li erdnîgariya (coxrafya) Rojhilata Navîn, Kurd û bûyera PKKê ketine nav hev. Tehlîlkirina PKKê ya bi awayekî kûr, li qasî xwerexnekirineke bi wate, wê rê li ber çareserkirinê jî veke.

Zelalkirina du peyvên mîna "teror" û "cudahî" ku bi behsa PKKê re tên rojevê, pêdiviyeke gelek girîng e. Bêşik, divê ku pilanên pişt van herdu peyvên bi dîrok û civakê ve girêdayî, xweş werin dîtin, dîsa divê bîrdozî û pratîkên şoreşên hemdem, di ber çavan re werin derbaskirin. Ya herî girîngtir ev jî dibe şert, terora lêpêwîstker ya ku rastiya Kurd çewsandiye, di nava dîrokê de tim hatiye pêşxistin, hatiye jiyandin û tim di rojevê de hatiye hiştin, bi awayekî zanistî were tehlîlkirin. Ewên ku qedexekirina pêşveçûnên azad yên di warê aborî, çandî, civakî û siyasî de hindik didîtin, ew nêzîkbûna terorî ku qedexekirina liser ziman kirin nava zagona bingehîn, divê him di warê siyasî û leşkerî, him jî di warê hiqûqî û demokrasî de were nirxandin. Herwiha ev jî girîng e ku hinek nirxandinên têgînî û teorîk yên ku cîh û destek ji PKKê re çêdikirin, ji aliyê din ve ku ji rewşeke dijber jî dihatin, werin zelalkirin. Di vî babetî de, ji aliyê siyasî û hiqûqî ve, zelalkirina hinek têgîn û teoriyan yên mîna sosyalîzm, serxwebûn, demokrasî, neteweperestî, zor, teror, yekîtiya yekere, neteweyetî, yekîtî û cudayetî pêdivî ye û girtina rastî û şaşiyên wan ya li ber çavan, pir girîng e. PKK ya ku ji şêwegirtinên tund yên van têgîn û teoriyan, pareke bi zêdeyî wergirtî, ku ji aliyê pratîk û teorîk ve were nirxandin, wê jibo çareseriya pêvajoyê, alîkariyeke mezin bike. Ev hatiye fêhmkirin û derketiye holê ku sucdarkirinên zêde, yan wekî din nêzîkbûna parêzkariyê, xizmetê jibo çareseriyê nakin.

Yên ku PKKê binirxînin, divê bila ji hundirê wê bin, divê ji derveyî wê, divê bila dijber û divê alîgirê wê bin, pêdivî ye ku reseniya (orîjînal) pirsgirêka Kurd, rewşa wî ya di nav êş û şîdetê de, bêpariya wî ya ji zanistî, pêşketina civakî û lidervegirtina wî ya ji vebûnên siyasetê, taybetiyên wî yên ku tim hatine qedexekirin û pêpeskirin (dewisandin), li ber çavan were girtin. Heger di navê de têkiliya bandor û tevger neyê dîtin, nirxandinên ku bêne kirin, yê gelekî subjektîf bimînin û ev wê encamên xeter bi xwe re bîne. Ev jî wê nebe çareserî, wê bibe nêzîkbûneke bêçareyiyê. Ez derbasbûna ji vêna girîng dibînim. Herwiha di çareserkirina tişta ku bikeve ser milê min de, ligel berpirsiyariyê ez liser xwe peywireke dîrokî jî dibînim. Lewre ev peywireke zor e ku ti kesên din nikarin bi cîh bînin. Ev nirxandinên di derbarê PKKê de, bi wate ne û yê bibin alîkarê çareseriyê, wê derfetê ji xwerexnekirineke rasteqînî re jî çêbikin. Nêzîkbûnên mehkûmkirin û sucdarkirinê, wê şensê veguherînan kêm bike, wê bibe alîkarê têgihîn û helwestên hişk û kevneparêz. Dema em, pratîka li Tirkiyê ya li hember çepgir, rastgir û olperstan ku deriyên siyaseteke demokratîk li ber wan di gire û nêzîkbûnên wiha dibin sedema windakirina gelek nirxan, li ber çavan bigirin, girîngiya vê nêzîkbûnê yê hê bêhtir derkeve holê. Di vî warî de serdestiya Ewrûpa, ji piştî gelek tecrûbeyên ku derî ji siyaseteke demokratîk û îfadeyên azad re vekiriye, tê. Baweriya bi vê rêbazê û şensdayina wê, jibo çareseriya pirsgirêkê rêya rasteqînî û hemdem e.

Di çareserkirina pirsgirêka Kurd de, derketina şîdetê ya ji rêbazî, bi sînor be jî derbaskirina înkar û çewsandinê, ji nêzîk ve bi demokrasiyeke vekirî ve girêdayî ye. Qedexeya liser perwerde û weşana ziman û çandê, li qasî ku şêweyekî terorê yê herî tund e, ji şîdeta li dij re jî, rê vedike. Bê kontroliya şîdeta PKKê û bikaranîna şîdetê, ji têgihîna parastina meşrû gelekî derbas bûbû. Di gelek tevgerên dama me de, ev hê bêhtir tê bikaranîn. Berevajî vê, agirbesta yek alî û li derveyî sînoran ketina rewşeke xweparastina meşrû, tawanbarkirina (sûcdarkirin) bi"terorîzm"ê vala derdixe. Tişta pêwîst e ku were kirin ev e, nêzîkbûnên ku ji pêvajoya gotûbêj û yekîtiya demokratîk re derî vedikin, têxin dewrê û bikin ku bi tevayî çek werin berdan. Nirxandina rewşa PKKê ya di vê dorhêlê de, yê pêşiyê li neyîniyên gengaz (muhtemel) ku telafiya wan ne mimkun be bigire, pêdivî ye ku ev fersenda girîng wiha were nirxandin. Di berbiçaviyên Tirkiyê de, jibo veguherînên PKKê yên zagonî (legal) û demokratîk, rê li ber vekirin çêtir ji rêbazên bi tevayî qedexe û safî kirinê ne, ev yek rêya herî rast ya çareseriyeke siyasî ye.

Min di parêznameya xwe de, ev nêzîkaya nerm, weke rêbazeke bingeh dît ku her dem li ber çavan were girtin û tercîh kirin. Di tevahiya Rojhilata Navîn de, çi dewleta ku pirsgirêka Kurd lê heye, ligor nirxandina min, li şûna pozberiyeke cudaxwaz û neteweperest ya bê encam, bi serbestkirina azadiyan, yekîtiyeke demokratîk, biratiya gelan û nêzîkbûneke polîtîk ya rasteqînî li aştî û xizaniyê, pêdivî ye. Gelek tecrûbeyên hemdem dane nîşandan ku pozberiyên ji neteweperestiyên piçûk derdikevin holê, rê li ber bêçareyiyê vedikin, hineke ku mîna ber bi çareseriyê herin jî, ji berê xirabtir dibin. Jibo ku erdnîgariya Kurd ya xwedî potansiyeleke pozberiyê, ne keve rewşa ësraîl û Filistînê, berpirsiyariyeke mezin pêwîst e. Divê ku her dem, Rojhilata Navîn ya Demokratîk, weke armanceke stratejîk li ber çavan were girtin.

Ji aliyê din ve, pêvajoya DMME vê derfetê dide ku em çareseriyên wê test bikin, yan jî mîna şensekî binirxînin. PMME (Peymana Mafên Mirov ya Ewrûpa) ku Tirkiye jî, ji aliyê hiqûqî ve girêdayî wê ye, bêhtirî ku min têkildar bike, rewşeke tevahî li ber çavan radixe. Sê mafên bingehîn yên nifşan, anku mafên kesanî (şexsî) yên hemdem, mafên aborî û civakî û mafên diyarkirina hebûna azad yên çandan, ku NY (Neteweyên Yekbûyî) jî pejirandine, Lê PMME berfirehtir liser rawestiya ye û endam mecbûr kirine ku pêwîstiyên wê bi cîh bînin. Bi gelek dozên bi vê naverokê ku ketine DMMEyê, divê êdî pirsgirêk bi awayekî esasî li ber çavan were girtin û bi gihîje normekî hiqûqî. Jibo bi hezaran doz, biryarên cihêreng rastiyê nîşan nadin, herwiha êdî pêwîst e ku zagonên pêwîst di parlemena neteweyî re derbas bibin. Di vî warî de, di nav endamên KE (Konseya Ewrûpa)yê de, Tirkiye bi tenê, ligel mafê jiyanê ti peywirên xwe pêk nayîne. Di pêvajoya endamtiya YEyê de jî, pêwîstiya krîterên Kopenhagê bi cîh nayîne.

Hêvî ew e ku doza min bandoreke lezgînî bike. Heger ku Tirkiye jî bixwaze, ez ji çareseriyeke bi dostanî re jî vekirî me. Ji vî alî ve jî, parêznameya min, derfetên ku hiqûq ji çareseriya siyasî re çêdike, bi awayekîî rasteqînî dinirxîne. Ne mîna demên borî, ku rêbazên leşkerî û siyaseteke hişk dihate bikaranîn, vê girîng dibîne ku şensekî bide çareseriyeke di nav dewleteke hiqûq û demokratîk de. Di warê pêdiviyên Tirkiyê de, bi nirxandineke berpirsiyarî, dixwaze ku deriyekî ji çareseriya dostanî ya berfireh û ji guftûgoyeke siyasî re vebe. Min perpirsiyariyeke dîrokî dît ku ez rewşa xwe ya kesanî, hê bêhtir bikitekit (biteferûat) bînim ziman. Ev peywireke girîng e ku li derveyî pêdiviyên teknîk yên dadgehê, hinek tiştên ku qewimîn, her çiqas ku aliyên wê yê wêjeyî zêde bin jî, werin xebitandin û rastiyên dibin dozê de werin ronîkirin. Tenê ne hiqûqê navnetewî, perçiqandina gelek nirxên mirûz (moral) jî, ez mecbûr kirim ku liser vî aliyê parêznameya xwe bi kûrahî rawestim. Di kesaniya min de, ne tenê trajêdiya gelê Kurd ya rojane, bêkesiya mezin ku ji dîroka wî ya binalet tê, aletbûna wî ya komployan û îxanetên kes nedîtî ku bi serê wî hatin, encex bi daxuyaniyên berfireh werin ronîkirin. Armanc ev e ku were gotin, êdî ev trajêdî bes e û têkevin rêya pêşveçûnên hemdemî. Ev beş, mîna kurtahî û dawiya parêznameya min dikare were nirxandin.

Di bingeha vê pêşgotinê de, parêznameya min ku ezê pêşbixim, wê gelek kêmasiyan bi xwe re bîne. Di vî warî de, bitenêtiya min ya sê salan li ëmraliyê, ku bi bandoreke mezin hiş û zimanê min mehandî , roleke girîng dilîze. Lê dersên ku min ji pratîka stemkar derandin û jiyana min ya giran, bawer dikim ku yê ji derdorên têkildar re xizmeteke baş bike. Demeke dirêje ku yekem car ez dinivîsim, herwiha min xwest ku ez vê peywira xwe bi cîh bînim.

BEŞA YEKEM

Civaka koledar û pêşveçûnên şaristanî

Pirsgirêka Kurd ya ku di parêznameya min de mijara sereke ye, di nav reseniya xwe de, bi rasteqîniyeke civakî ku di pêvajoya belavbûneke pir alî de, ji bûyina xwe heta bi gihîştina xwe, di pêşveçûnên ber bi şaristaniyê ve û bi têkilî û nakokiyên ku jiyayî ve girêdayî ye.

Nirxandinên binyata çînî û neteweyî ku bi pîvanên hemdem tên kirin, derfetên têgihîştina rasteqîniya Kurd nade. Nirxandinên ku di vî warîde werin kirin jî, ewên ne berçav bimînin û wê gelek şaşiyan bi xwe re bînin. Vê pirsgirêka ku sînorên Rojhilata Navîn hilweşandine û ketiye rojeva Ewrûpa û gelek hêzên hemdem, pêwîstiyê nîşan dide ku di nav dîroka şaristaniyê de bê nirxandin. Heger bingeha ku pirsgirêk pêve girêdayî rast neyê terîfkirin, encamên rast yên hiqûqî jî wê werin astengkirin. PMME û DMME (Dadgeha Mafê Mirovan ya Ewrûpa), du saziyên demokratîk yên Hiqûqê ne ku şaristaniya Ewrûpa vê dawiyê pêşêxistine. Rastiya ku neyê nîqaşkirin ev e, şaristaniya dema me ya tekûz û serdest, bi pîvanên nirxê Ewrûpa tê temsîlkirin. Kurdên ku îro bi awayekî pêkenokî (îronîk), li ber deryê Ewrûpa li çareseriya pirsgirêkên xwe digerin, bixwe çavkaniya bûyina vê şaristaniyê ne. Dayîkeke gelekî pîr, ji wan zarokên xwe yên ku bi hezar salan di dergûşê de mezinkirine û ji aliyê wan ve êdî nayê naskirin, dadmendiyê dixwaze. Gelo mafê vê dayika şaristaniyê wê were dayin? Pirsgirêk hinekî jî wiha hatiye kilîtkirin. Hêza civakî û ya ferdiyîkirin li pêşberî hev in. Erdnîgariya Rojhilat û Rojava, Asya û Ewrûpa, û ya Anatolya û Grek, mîna şanoyekê xûyane û bûne eniyeke li pişt şanoya ëmralî ku tê pêşandan.

Heger kesekî bêkêr jî, bi bal binêre, liser vê şanoya darizandinê yê li bersiva van pirsan bigere: Senaryoya vê şanoyê kê nivîsî, rolên diyarkirî çawa li hev hatin parvekirin, aktor û fîgûran kî bûn û xwestin kîjan mesajan bidin temaşevanan? Doza min ya ku DMME kiriye rewşeke teng û ferdî, bi nirxandineke wiha wê gelek rastiyan dûrî çavan bigire û yê perdeya şanoyê ya dawî bilîze. Jibo ku ne kevine vê rewşê, pêşveçûnên dîrokî yên bi xwîn û êşkence ku saziyên hiqûq yên demokratîk li hember van damezirîne, heger biryar û rêvebirineke dadwer ne meşînin jî, bi baweriya ku yê derfetê bide nirxandineke azad, ez ronîkirina dîroka kirêt, bi xwîn û bextreş a li pişt doza xwe, peywireke bingeh dibînim. Nirxandinên ku ez dixwazim, di bin beşên sereke de pêşbixim, ji aliyekî ve bi armanca parêziyê ne, ji aliyê din ve jî ez dixwazim bidim nîşandan ku çend sal in, bi jiyana min ya di hicrê de û bi bandora ku liser hişê min kirî, yê kêm bimînin. Ji ber van sedeman, dozên dîrokî nirxandinên dîrokî dixwazin. Ev doza ku êş û windakirinên wê mezin, jibo ku her kes ders jê bigire, pêwîst e berpirsiyar daxûyaniyeke serketî bidin. Layiqê dozên dîrokî û ya pêwîst jî ev e. Ev peywir, çiqas ku biwate were bi cîh anîn, Doz bi xwe jî yê layîqî navê xwe yê dîrokî be.

A- SUMER

Şaristaniya li peravên Dîcle-Firat helatî

Şaxên bingeh yên zanista civakî, weke arkeolojî, etnolojî û teolojî, bi lêkolînên berfireh yên di sedsala borî de kirin, gihaye vê encamê ku civaka yekem a bi dewlet, xwediyê dîroka nivîskî û şaristaniyê, Sumerî ne. Dema em bînin ber çavan ku demeke dirêj, dîrok weke saziyên civaka bi dewlet hatiye girtin, ev pêşveçûn dibe pêşveçûna dîrokê ya herî mezin. Bidewletbûn, bi aliyên wê yên erênî û neyînî, di dîroka mirovahiyê de, tê wateya gav avêtineke mezin. Dewlet mîna amûrekî civakî û saziyeke berfireh, hebûna xwe di roja me de jî, bi xetên sereke didomîne. Dewlet şêweyên serdestiyê ne ku liser hilberîna keda mirovan ya ku tê guhertin hatine damezrandin. Jibo vê yekê, bi naskirina Sumeran emê xwe û roja xwe nas bikin. Heger Sumerî ne hatibûna keşifkirin, bi jibîrkirina vê çavkaniya şaristaniyê ya herî kevin û sereke, me yê xwe jî ji bîr bikira û me yê bi awayekî rast dest bi dîrokê ne kiriba. Ji ber vê yekê Sumerî do ya me ne û mîna do gelekî nêzîkî me ne. Herwiha Sumer çawa çêbû û di nav xwe de kîjan saziyên bingeh vedihewîne? Bersiva van pirsên dîrokî jî, çiqa ku diçe, lêkolînên dîrokî, bi şêweyek nêzîkî rastî didin.

Bêşik, pêşveçûnên di heyina civakî yên berî dewletbûnê de, jibo civaka bi dewlet merca pêşîn e. Sepînkirina (tetbîqkirin) teoriya peresanê (teoriya tekamulê) ya li mirovnasiyê (antropolojî) dide çespandin (îspatkirin) ku prîmatên hoveber -kalikên mirovan yên pêşî ku mîna meymûnan- beriya 60 mîlyon sal çêbûne û beriya 20 mîlyon sal jî, di encama mercên avhewayî (siriştî) de, li rojhilatê Afrîka cûreyek (çeşîdek) bi amûrên hoveber liser du lingan pêşveçûn pêk aniye. Ev jî hatiye çespandin ku beriya 3 mîlyon sal, piştî hilweşîna rojhilatê Afrîka, Derya Sor û Derya Spî, li derdor belav bûne. Ji mîlyonek sal û virde, li rojhilatê Derya Spî û li qewîniya Toros-Zagros -bi gotina dîrokzanan Hîvika Zêr- çiqas ku diçe siftbûneke (tîrbûn) zêde tê dîtin. Di vê de, kêrhatîbûna çanda avhewa, rîwek (nebat) û ajalan (heywan) rola bingeh dilîze. Nefsên (nufûs) ku li vî parçeyê erdînîgariyê zêde dibin, li çar aliyên cîhanê belav dibin. Di koka mirovên Asya û Ewrûpayî yên îro de, ev heyîn di warê genetîkê de jî dikare were çespandin. Hîvika Zêr, bi giranî li navbera Dîcle û Ferad, bi navê din ya dîrokî Mezopotamya, di warê pêkhatina civaka komunî ya hoveber de jî, xwedî roleke sereke ye. Ji holê rabûna serdema qeşayî ya beriya 20 000 salan, veguherîna avhewa ya sar û mehteşî bi ya hênkayî û şiliyê, di navbera salên 15 000 û 12 000an de, rê li ber pêşveçûna civaka mezolîtîk vekiriye. Li herêmê birhanên (delîl) civaka mezolîtîk gelek in. Di pêşveçûna civakî ku ji nêzîk ve bi avhewayê ve girêdayî ye de, Beriya dor 10 000 salan, mehteşiyeke ku ji nişkê ve derketibû holê, li şûna pêşveçûnên ku tenê danehev û nêçîrvanî bû, serdema Neolîtîk -serdema kevirên sîqalkirî (cîlakirî)- derande holê. Heta weke niha, bermayî yên civaka neolîtîk yên herî kevin, li jora Dîcle û Ferad tên dîtin. Serdema Neolîtîk, bi pêkanîna çandinî û kedîkirina ajalan, mîna şoreşeke gundiyan bû. Li Amedê, Erxenê -Çemê Kote Ber, Batman -Çemê Xalan, Riha Siwêrek -Newala Çorê, kolanên hatine kirin, niştecîhbûna tevdeyî ya li vê herêmê dibe BZ (Berî Zayinê) heta bi salên 10 000an. Di bin gelek kaşên ji axê ku di navbera Dîcle û Ferad de bilind dibin, gond ên herî pêşî yên şoreşa neolîtîk dimînin. Ev gond weke tê zanîn bi kurdî ye. Di zimanê Lûwiyan de ku ev gel ê Anatolya yê herî kevn e, -ev jî dikevine koma zimanê Arî- tê wateya 'Welatê cîhên bilind' pişt re, Gondwana werdigere Kurdîan, di serdema navîn de di devoka Selçûkiyên ëranê de, dibe Kurdistan. Liser vê mijarê hûn dikarin bi berfirahî, di beşa dîroka Kurdistan de lêbikolin. Birastî jî ev kaşên ji axê ku îro jî li ber çavane, didin diyarkirin ku şoreşa neolîtîk li van dera, bi kûrahî û berfirehî hatiye jiyandin. Heta weke îro, li ti derên cîhanê kevnariyeke wiha ne hatiye dîtin.

Ev yek weke nêrîneke zanistî bi piranî hatiye pejirandin ku civaka neolîtîk jî, mîna civaka mezolîtîk ji vê axê li çar aliyên cîhanê belav bûye. Ev belavbûna sereke ku serdema BZ ya herî girîng e, xwedî taybetiyeke wisa ye ku bi berfirehiya civakî jî, hemû mercên şaristanî derandine holê û bi xwe re anîne. Civaka neolîtîk BZ dinavbera 6000 û 4000an de, li nîvenda Dîcle û derdorên Ferad pêş ve çû ye, ev civaka ku di çanda Khalafbûnê re derbasbûyî, BZ di salên 6000an de gihaye Bakurê Afrîka -Misrê, Ferada Jêr, Kendava Basrayê û Nîvenda Anatolya -Çatalhoyuk ê, BZ nêzîkê 5000 an de, gihaye Kafkasya, Bakurê Derya Spî, Balkanan, Bakurêrojhilata ëranê, Hindistanê, Pencap û Peravên ëndûsê, BZ di salên 4000an de, gihaye Sînê û tevaya Ewrûpa yê, BZ di salên 3000an de jî, gihaye Parzemîna Amerîka yê. Nêrîna dîroka zanistî, belavbûna bi vî rengî di warê vedîtinan de, weke angaşteke (tez, îdîa) herî nêzîkî rastiyê dinirxîne. Çanda Tel Khalaf jibo şaristaniyê hemû amûrên pêdivî dahênandine (îcad kirine). Hemû amûrên ku şaristanî pêşve birin, weke kûzik (dîzik), bivir, halet, ristina hiriyê, rêçandin (çêkirina qumêş), hêrtina liban, qesirbendiya (Avahîsazî) gundan a tomerî (bitevayî), tekelek, ji kevirê şîn çêkirina amûrên nîv madenî, pejirandina stêrkan ya işaretan, îdeolojiya bîr û baweriya xwedawendî (îlahe) ûwd. Hilberînên mirovahiyê yên vê demê ne. Heger bi rola xwe ya dîrokî bên nirxandin, ev encex bi sedsalên 16-20an re werin raberkirin (muqayese). Cîhê vê çandê di dîrokê de ev e.

Li nêzîkî Kendava Basrayê, belavbûna Dîcle û Ferad ya li qadeke berfireh û bi lewe (aluvyon), bi hewldanên civakên ku nûnerên çanda Tel Khalaf, bereketeke hilberînê ku heta wê demê ne hatibû dîtin, derande holê. Di vî derbarê de, ji ber mehteşiya ku BZ di salên 4000 û 3000an de bi serê wan hatibû, coyên avdanê ku hatibûn çêkirin û çandiniya avî roleke mezin leyîstibû. Bi tevlîbûna gelek darên xurme û bi masiyan jî, di ramanên mirovan de têgihîneke bihiştê çêkir û şensekî destpêka demeke nû bi dest xist. ædî dem ketibû dema 'dîrok li Sumer dest pê dike'. Di salên BZ 3000an de, bi dahênandina nivîsa bizmarî, êdî dîroka nivîskî jî, dest pê dike.

Digel ku gelek terîfkirinên şaristaniyê hene, taybetiya cihêreng ev e ku ji mesrefê bêhtir hatina gelek, rê li ber keda mirovan ya hilberîna zêde vedike, dike mijara têkiliyên koledarî anku xwedaniyê (mulkiyetê). Şêweya ku Sumeran pêk aniye, damezrandina Zîggûrat ên rahîban yên ku him perestxane (îbadetxane) bûn, him cîhê karê pevrayî (kolektîf) bûn û him jî navenda rêvebiriya civakî bûn. Ev navendên ku nasnameya civakê bûn, xwe dianîne wateyeke pîroz ku xwe mîna nûnerê sazûmana (nîzam) ezmên yên li erdê didîtin, di pêvajoya dîroka şaristaniyê ya vê dawiyê de, dibine pêşenimûneyê (prototîp) perestxaneyên mezin, komele yan (meclis), kargehan, baregehên leşkerî û navendên çand û perwerdeyê, Zîggûrat di sazîbûna dewletê de cîhderka sereke ye. Dahênana ku dibêjin dewlet anku Zîggûrat, bi rahîbên ku îdeologên wê demê bûn, rê li ber berhemdariyeke mezin vedikin, hê di serê wê de wan pîrozwer berdidin û mîna nûnerên sazûmana ezmên yên liser rûyê erdê, di ramanê mirovan de serdest dikin û dibin cîhderkên desthilatî yên pêşveçûyî.

Ev ji aliyekî ve weke amûrekî hilberînê, keda koleyan ku dayineke gelekî zêde dianî û gelek mirovên ku li derveyî hilberînê mabûn, derfeta xweşî û dema vala bi dest dixistin ku di warê olî, huner û karên rêvebiriyê de bixebitin, ji aliyê din ve weke navendeke rêveberiyê ya manewî teolojiya Sumer ku sazûmana xwedayan damezrand, desthilatdariyeke mezin liser mêjî, raman û heyinên giyanî dike. Pêşveçûna daringî (madî) û ya manewî hev û din beramber xweyî kirine, xwedaniya pîroz, sazîbûna olî û malbatê weke bingeha malbatê ji nû ve şêwe digire, civaka ku xwîn û nijada wan yek, êdî bi binyateke bi çîn bi tebeqe û bi saziyên nû tê temsîlkirin.

Birastî jî, dewlet dahênaneke sumeriyan e. Pêşevanên vê pêvajoyê, di serî de li qasî ku îdeolog bûn, ji kesên wisa pêk dihatin ku weke rêvebirên rola wan di warê bi rêkûpêk kirina pratîka hilberînê de jî be. ædî ji rahîbiyê derbasbûna qeralên rahîb nêzîk bû. Zemîna daringî û manewî bi awayekî tekûz pêşveçûbû. Ligor nivîsarên (metnên) di dest de, mîtolojiya sumeriyan were lêkolîn, emê bi awayekî zanistî têbigihîjin bê çima sumeriyan çi tişta ku kirine, gotine ev sazûmana xwedê ye. Lê mirovên wê demê ji bedêla ku zanibin ev sazûmaneke mirovan ne, wisa baweriya xwe dianîn ku ev sazûmana xwedayî ya liser rûyê erdê ye û ji sazûmana asîmanî ya rahîban pêk tê. Şêweya bingehîn ya ramanê ne bi zanînê bi baweriyê ve girêdayî bû. Hemû tişt sazûmana xwedayan bû. Ji dil û bêşik baweriya xwe bi vê dianîn.

Ti îdeolojiyan weke mîtolojiya sumeriyan, bandora xwe ewqasî liser mirovan ne kiriye. Mirov şaş dimîne bê sumeriyan çawa ev mîtolojî derandine û kirine teolojî, wekî din çawa weke dewletekî û îdeolojiyekê birêkûpêk kirine, pişt re çawa kirine çavkaniya tevgerên olî, felsefî û zanistî û çawa di warê wêje û huner de jî bi şêweyek saf û hoveber wate dayinê. Dive mirov şaş nemîne ku sumerolojî, bûye beşa dîrokê ya herî girîng û her ku diçe vê girîngiya xwe bêhtir pêş dixe. Cîhderk gelekî girîng e. Heger ku ev cîhderk neyê dahûrandin (tehlîlkirin) dîrok hemû yên bi kêmasî bimînin û şaş bêne nivîsandin. Ji ber vê yekê Sumer pir girîng e lê mixabin ev girîngî niha tê fêhmkirin û encamên bibandor derdikevine holê.

Di warê pêşveçûnên dîrokî de, em dikarin rola sumeriyan bi xalên sereke wiha bi rêzînin:

1- Dahênana nivîsê

2- Matematîk û salname

3- Mîtolojî û teolojiya berfireh ya seretayî

4- Saziya dewletê û siyaset, çînîbûn.

5- Zagon (qanûn) û hiqûqa nivîskî

6- Bajarvanî (şaresazî), perestgeh, huner, navendîbûna bazirganiyê

7- Xwedanî (mulkiyet) ya taybetî û ya pevrayî

8- Malbata pîroz û xanedanî

9- Wêjeya nivîskî û destanan, muzîk

10- Mêhtingehbûna (kolonîbûn) seretayî û emperyalîzm

Em dikarin gelek têgîn, sazî û sazûmanan tevlî van xalan bikin. Lêbelê ev çend xalên han jî, nîşan didin ku qurmê şaristaniyê yê sereke û cîhderka wê di vê bingehê de pêkhatiye. Yên ku vê dawiyê lê hatine zêdekirin, bisînor û di babetê çendayinî de ne, beşên bikitekit û çalakiyên pêşvebirinê ne. Gotineke sumeriyan ku bikartînin û jê gelekî hez dikin heye. Dibêjinê "me" yanê zagon, dikarin bibêjin taybêtiyên şaristaniyê jî. Sumerî di ferqa dahênanên ku pêkanîne de ne, "me" yên pîroz bi zagon tên binavkirin û têgînbûnkirin. Heta niha 104 heb ji van hatine hijmartin. Xuya dike ku ev hijmar hê jî yê zêde bibe. 99 navên xwedê ji van têgînên sumeriyan tên.

Di behsa sumeriyan de mijareke din ya sereke ku em bînin zimên, pozberiya îfadeya mîtolojîk ya di navbera sazûmana daykanî (maderşahî) û bavkanî (Pederşahî) de derbas dibe ye. Demên berî "Nînhûrsag" ya ku em dikarin bi navê keybanû ya çiya bi nav bikin, xwedawenda sazûmana herêmên bakur û rojhilat ên çiyayî -bi stêrkê tê temsîlkirin- bû, ev xwedawenda bi "Stêrk" ku navekî kurdî ye tê bi nav kirin, di sazûmana dewleta Sumer ya desthilatiya mêran de dikeve plana duyemîn, herwiha bi koledariyê re jin jî hêza xwe winda dikin û di vê qadê de pozberiyeke mezin dest pêdike. Lêbelê di dewleta Sumer de, hê jinê hemû tiştê xwe winda ne kiriye û hurmeteke mezin dibîne, di sazûmana xwedayan de, nîvî nîvî cîh digire. Nînhursag bi xwedayê mêr "Enkî" yê xasûk û zana re dikeve nava pozberiyeke mezin û bi piranî ev pozberîtî bi lihevhatinê diqede. Vê dawiyê dema ku di bin navê "ënnana" de derdikeve pêşberî me, weke xwedayeke afirînêra neolîtîkê "me" yên xwe yanê dahênanên xwe ji Enkî werdigire û dema ji bajarê Enkî Erîdû vedigere bajarê órûk, xwedî serkeftineke mezin e. Di heman demê de, di mîtolojiya Sumer de jiberku bûye mijara baweriya misoger (quteber), olî bû ye. Hemû lihevdan û pozberiyên ku tên meşandin, diyar e ku liser dewletbûna Sumer, têkoşîna çînî û şerê bajaran yên xanedanî ne. Mirov qet bi hev re pozberîtiyê nakin. Di sazûmana xwedayan de, ev yek nayê ramandin. Lewre benî (evd) encex bibin sî. Yên xwedî viyan (îrade) tenê xweda ne. Liser navê mirovan encex ew lihevdanê bikin û lihev werin. Ev desthilatiyeke bîrdoziyî ya herî balkêş e, binyatê têgîn û saziyên dewletê yên ku sazûmana olî, hiqûqî û siyasî bi navendîbûna xwe temsîl dike de digire. Her çiqas ku vê desthilatiyê hebûna xwe veguherandibe jî, hê jî bi awakî balkêş dide meşandin.

B- Rola dîrokî ya şaristaniya Sumer û sazîbûna wê

Digel ku bişemleke mezin pêvajoya dîrokê dabû destpêkirin jî, sedema ku şaristaniya Sumer di warê dîroka zanist de cîhê xwe yê layiq ne girtiye, keşifbûna wê ya dereng û serdestiya ramana Ewrûpa ya xweperestî ye. Xweperestiya şaristaniya Greko-Romen, di vî warî de roleke mezin dilîze. Her pêngava şaristaniyê, xwedî xwezayiyeke xweperest e ku pêşveçûnan bi xwe re bisînor dike û ji xwe re dike mal. Sumerî jî li hember nirxên serdema neolîtîk, di nava xweperestiyeke wiha de bûn û ji xwe re dikirin mal. Wan afirandina her tiştî, bi sazûmana xwedayan yên ku ew jî afirandibûn ve girêdidan. Di bin van têgîn û sazîbûnên ewqas balkêş de ku heta îro jî hatine, ev sazûmana sumer ya mîtolojîk- teolojîk heye. Vê bandorkirinê em dikarin bi beşên sereke wiha bi rêzînin:

a- Çêkirina civaka biçîn: Ji aliyê zanistiyê ve tê pejirandin ku pêvajoya civakîbûnê, bûyera herî bingeh e ku bi destê mirovan hatiye pêkanîn. Bi tevayî li derî mirovan, pêvajoya peresana (tekamûl)) xwezayî ya di hemû giyandaran de berdewam dike, di civaka mirovan de bi têgîn û viyana xwe bi zanistî tê berdewamkirin. Dema nifşê mirovê Homo Sapîens, qevastina di warê pêvajoya têgihîna bastûra zimên ya îroyîn de, derfetên qevastinê dane çêbûna civaka bi viyan. Komikên mirovan yên di merhaleya civatokên hovik de, di asta (sewiye) komên ajalan yên pêşketî de dijiyan. Dema ku mezinbûna mêjî û bikaranîna amûr û teknîkên jiyanê bi nifşên Homo Sapîens re gihîşte pîleyeke bilind, merhaleya yekemîn a ku bingeha şoreşa civakî, pêk tê. Taybetiya bingehîn ya vê şoreşa civakî, têgihîştina serdestî û qenciya jiyana ku bi hev re bû. Mîna elementên ku pêşî di daringê (made) de çêbûn, di warê civakbûnê de jî, pêşketina dezgehên zexim û payîdar, dabaşa axaftinê ne. Berî dîroka şaristaniyê, dirokeke civakê wiha ku bi hezar salan domkiriye heye.

Şoreşa gund a neolîtîk, di vê pêvajoyê de merhaleya duyemîn ya mezin e. Ev şoreşa ku beriya 12 000 sal pêşketibû, pêngava herî mezin a civakbûnê ye. Bandora vê pêngavê ya liser pêşveçûna mirovan, bi saziyên xwe yên daringî û manewî di hîmê bîrûbaweriyê de berdewam dike. Tiştên ku her tim şaristanî xweyî kirine û hê jî xweyî dikin, bîrûbaweriya jiyana azad a xwezayî ku îro jî daxwaza mirovan ne, bi xwezayê re dostaniyeke zindî, hîmê giyanî ku ji xof tirs û bandora hêza xwedayan dûr, dilînên zexim yên dayiktiyê, daxwaza wekheviya jin û mêr, çandinî û ajalên kedîkirî ku îro jî hilberîn û amûrên wan Ewrûpayê xweyî dikin, bîrdoziya bi van hilberîn û amûran ve girêdayî, raman û bastûra ziman û têgînên wan, keşifkirina madenan û vekirina wan jibo bikaranînê, şoreşa gund a neolîtîk û bi vê ve girêdayî, peşveçûna hîmê civaka gundewarî ya cîwarbûyî ne.

Heger xweza û deştên ku Dîcle û Ferad xweyî dikin û bi van ve girêdayî, amûrên ku ev şaristanî afirandin û sazûmana mezin ya civakî nebûna, ne civaka Sumer ya bi çîn, ne dewleta Sumer û saziyên hîmê bilind û ne jî xeta şaristaniyê pêşketî ya vê dawiyê derdikete holê. Dikarin bibêjin dîrok ne disekinî, hey yê ji derna bipijiqiya û pêş ve biçûya. Ev teoriyek e . Dîroka ku diqewime yê cidî were girtin û evê nêzîkbûna meqbûl a dîroka zanistî be. Jibo nivîsandina dîrokê ya rast û hişmendiya wê ev nêzîkbûna me gelekî girîng e.

Bi gelemperî civakên ji derî Ewrûpa, bi taybetî civakên Rojhilat ku di rolên xwe yên dîrokî bigihîjin, yê ewlebûna bi xwe pêşbêxin û evê derfetê bide wan ku têkevin ser rêya xwe ya rast. Aliyê şaristaniya Rojava yê herî xeter, aliyê wê yê serdestiya bîrdoziyî ye, heta ev serdestî neyê şikandin, pêşketineke azad ya di rêya siyasî û aborî de çênabe û ji sazûmana cîhanê ya bi heqî, parwergirtin mimkûn nabe. Ezê van mijaran di beşên têkildar de bi kûrayî bînim zimên.

Heger ez vê mijarê jî neyînim zimên, yê kêmasiyeke mezin derkeve holê. Di beşên pêşiya me de, yê baş were diyarkirin ku hîmekî bingehîn ji ya şaristaniya Ewrûpa, berî ku takekesîtî (ferdîtî) ya ku fermîtî (resmiyet) daye mafê mirovan yên takekesî, têgîn û hiqûqa wê çêbibe, jibo civakîbûna komek mirovên meymûnî ku bi sed hezar salan ji prîmatan derketin, hewldanên mezin hatine pêkanîn. Esasê wê, hemû pûtperestiya (fetîşîzm) hoveber, giyanwerîtî (anîmîzm), totemî (totemîzm), heyinên gelek xweda û yek xweda, jibo ku nifşê mirovan bi sazûman û civakê ve girêbidin, şer meşandine, di vî warî de hewldanên xwe kem ne kirine. Saziyên mîna daykanî, bavkanî, sêrebendî (efsûnker), şamantî (şamanîzm), rahbîtî, û pêxemberî, jibo ku mirovan ji ajo (dozîn) ya ajalî (heywantî) derînin û wan têxin rêzika civakî û sazûmanê. Jibo vê yekê rêbazên ku hatine hilbijartin, dibe ku biêş, biecêb bin û neyên fêhmkirin. Di serî de ji qurbankirina mirovan bigirin, pêşkêşî û merasimên cur bi cur, mîna parçeyek ji yê pêvajoya perwerdeya hoveber in û hemû jî, jibo hêza civakî derînin holê ye. Divê em ne bêjin civaka hov û em bi borin. Dive bi van rêbazên ku şaristanî derandine holê, hewldanên mirovan yên esîl werin dîtin ku mirovan ji ajaltî derînin û xwezayê têxin xizmeta wan. Ev hewldan nebûna, em jî ne dibûn. Ji mercên xwezayê yên ku bi nebîreweriyê dikarin bibin dojeh, çûyina ber bi cîhaneke wek bihiştê, yê di vê rêya zor û zehmet ya civakbûnê re derbas bibe. Têgîna dojehê ku zoriyên cirnexweş bi bîra mirov tînin, weke têgîneke herî pêşî û bingehîn di hişê mirovan de cîh girtibû, lê têgina bihiştê bûye têgîna berbanga hêvî, pêşeroj û jiyaneke mirovahî.

Bi damezrandina mîtolojî û olên pêkenî re, divê ku çîroka bê mirov çawa bûye mirov, neyê ji bîrkirin. Em bi zagoneke fizîkê mînakê bidin, weke atomên hîdrojenê ku vejena (enerjî) rojê diderînine holê û hev û din digirin dibine atomên helyûmê, jibo ku vejen û teqîna civakî derkeve holê, pêdivî bi bûyera civakîbûnê heye. Heger ku kesayetiyên dayîk, bav, totem, xwedê, sêrebend, rahîb û pêxemberan weke saziyên afirînerên vê pêvajoyê werin fêhmkirin, emê civakîtiyê xweşiktir fêhm bikin. Taybetiya bingehîn a şaristaniya Rojava an jî Ewrûpa, bi şêweyekî giran û pêşêxistina hinek aliyan ji vê pêvajoya çewt (ters), hîmên civakî yên ku ne ligor berjewendiyên xwe dibîne belav dike û di bin navê azadiyê de takekesiyê (ferdîtiyê) radike ji piya. Kes û saziyên dewlemend û kapîtalîst ku ji qeran û dewlemendên di dîrokê de otorîtertir, berhemên vê felsefeya çewt in. Evan ji madenên civakî ku bi mîlyonan sal keda mirovan bûn, erdnîgariya ku lê, seresazî û binesaziyên wê, aliyên wê yên daringî û manewî,

Yên ku ne ligor berjewendiyên wan û karê wan ne bi dilê wan bûn, parçe kirin û xwedanî li yên bi kar kirin. Ev yek mijareke bingehîne ku fîlozofên îro gelekî liser radiwestin bê ev çiqasî ber bi şaristaniyê ye, an jî li derî şaristaniyê ber bi ajaltiyê (heywantiyê) ye. Di vî babetî de pêdiviye ku bi berfirehî liser were rawestandin, bê çiqasî armanca tevgera "sosyalîzm"ê di cîh de ye.

Dema ku em dahênana sumeriyan, çînçînîbûnê û civaka dewleta bi çîn terîf bikin, evê kêmasiyeke mezin be ku em pêşveçûnên civakê dîrokî yên berê, li ber çavan ne girin û bi nirxînin. Teoriyên civaka koledar yên ne berbiçav, zêde ravekar ne bûne, jiberku berbiçaviyên (nêrbaran) Sumer tehlîl nebûne, weke ku çêbûye ne hatiye diyarkirin. Li koledariya Roma û Atîna nihêrîne û di derbarê civaka koledar de, bi gelemperî gîhane hinek encaman. Dibe ku di merhaleya gihîştin û rizîna koledariyê de, ev mînak werin dayin, wê kerhatî be. Lêbelê ku em dîroka şaristaniyê û çêbûna civaka bi çîn, di çavkaniya wê de lê ne vekolînin, herwiha taybetiyên wan yên ku gelekî ji hev cuda bi awayekî rastî çavdêrî nekin, yê mimkûn nebe ku em bigîhin zanyariya dîrokê, heger em bigîhin jî, yê gelek kêmasî û çewtîtî tê de hebin. Sedema ku em liser civaka Sumer bi awayekî girîng radiwestin, têgihîştina rêçika pêşketî ya berbiçav ku dîrokê jê destpêkirî ye. Weke ku zanistiya dîrok û civakê ne gîhaye vêna, ligor min kêmasî û çewtîtiyên wan yên mezin ev in ku tinekirî yê û piroleyê (mubalexe) bi xwe re tîne. Sedemek ji ya parêznameya min, pêdiviya bangewaziya min e ku bi pîvanê dadê nêzîkiyê li rast naskirina dîrokê û civakê bikin. Ji civaka heyînên nijadî derbasbûyina civaka siyasî, bi pêşveçûna saziya koledariyê ve girêdayî ye. Ev jî zemîneke daringî, jibo veguherînên kûr çêdike. Keda koletiyê ku ji berxwarinê (mezaxî) gelekî zêdetir rê li ber berhemdariyê vekiribû, çînekî ku ji bazirgan û hunermendan hatibû holê, pêşveçûyî û bi ser konfederasyonên bavikan (qebîle) ketibûn, bûbûn sedema çîneke rêvebir ya hilbijartî û serdest ku têkiliyên wan bi nijadê re tinebûn. Herwiha şêwegirtina sisê hîmên bingehîn yên civakê ku heta îro berdewam dikin, dest pêkiribû. Lêbelê her çiqas ku bi xetên mîsoger ji hev ne cuda bûn, ji têkiliyên nijadî jî ewqasî ne qut bûn. Ev hemû pêşveçûnên ku di nava hev de çêbûbûn, îfadeyeke ramanî ya çêbûna vê civakê tine. Lêbelê îfadeya wê ya bi mîtolojiyeke tekûz, bûbû karê nivîskar û helbestvanên Sumerî yê bingehîn. Şaristaniyeke din weke ya sumeriyan tine ku koletî bi îfadeyeke mîtolojîk, mîna sazûmana xwedayan nîşan dabe û qet kesekî ji vê rewşê gilî nekiribe. Vê dawiyê, bîrdozger (îdeolog) û rêvebirên civakên bi çîn, ji vê mîtolojiya sumeriyan sud wergirtin û ligor mercên civaka xwe bikaranîn. Mîtolojî û teolojiyên ku vê dawiyê derketin holê jî, teqlîdên mîtolojî û teolojiya Sumeriya ne. Mîtolojiya Sumer, serdestiyeke bîrdoziyî wisa çêkiribû ku qeranên rahîb bi xwe jî, pêdiviyên wê mîna zagonên xwedê didîtin û bi cîh dianîn. Eslê wê tişta ku kiribûn, bi serdestiyeke bîrdoziyî, berjewendiyên xwe bêdawî kiribûn. Ev hunereke civakî û afirênere ku ev mîna sazûmaneke xwedayî hatiye nîşandan, ji vê yekê bawer kirine û bi civakê jî dane bawerkirin.

Ji BZ salên 4000an heta bi BZ 2000an kole di rewşa benî (evd) û sîyê de ye. Di vê sazûmana ku li perestgehê dihate birêvebirin de, ji qeranên rahîb heta bi kedkarên zeviyan, divabû her kes ligor rewşa xwe ya ku bi zagonê hatibû diyarkirin, bilive. Çawa stêrkên li ezmana bê veguherîn, di nava sazûmanekê de diliviyan, divabû sazûmana liser rûyê erdê jî wisa bûna. Di têgihîna vê sazûmanê de, xwedê çawa bi xwaze, hemû dilînên mirovan xwedî wateyeke wisa ne. Qet çênedibû ku ligora xwesteka kesan dilîn hebûna. Dîsa ji ramana xwedayan pê de ti ramanên din tine bûn. Sazûmaneke wisa bû ku ne serê wê û ne dawiya wê hebû, çawa emir kiribûn wisa bû. Ev sazûmana bîrdoziyî ya çîna serdest a mijok ku liser keda koleyan bû, bi rastî jî berhemeke rewşedar (mûhteşem) xuya bû. Dema ku qeranê xweda dimir, jiberku mîna xwedayên nemir dihatin dîtin, bi hemû mehyeta (maiyet) xwe re dihate binerd kirin, jibo ku li cîhana din jî bi hev re bijîn. Di tirba qeranekî de heftsed termên (cendek) ku zêdeyê wan jin û xizmetkar bûn, hatiye dîtin. Evan hemû yên ku bi zindîtî bi qeranê mirî re ketine tirbê û ax bi wan hatiye dakirin. Vê çalakiyê mîna peywirekê dibînin. Nikarîbûn ne tirsa xwe û ne jî êşa xwe bînin zimên. Di tirbên firewnan de jî ev mînak gelekî hatine dîtin.

Bawerî û îbadetên Sumeriyan yên ku mirov dikirine qurban, bi hêza bîrdoziyî ya koledarî ve girêdayî ye. Çînên serdest û mijok, di pêvajoya dîrokê de, li hember aqil û viyana mirovên ku hişyar dibûn, xwe bi vê serdestiya bîrdoziyê nûjen dikirin. Zincîr ne hatiye qetandin û tim hatiye nûjenkirin û qewînkirin. Pergala dewleta Sumer, amûreke vê yekê ya herî saf û bi bawerî bû, lêbelê serdestên vê dawiyê digel ku ji vê yekê bawer nedikirin jî, bi çînên bin xwe didane bawerkirin û serdestiya xwe ya bîrdoziyî berdewam dikirin. Mirovahiyê heta weke îro, her çiqas jibo azadiya raman û viyanê hewl da be jî, şikandina serdestiyê ya li koledariyê bi vê şêweyê pir zor e. Berevajî vê, bi bîrûbawerî, bi giştîkirina saziyên perwerdeyî û bi hewldanên ku vê yekê payîdar bikin, bêhtir tekûz kirine. Bi teknolojiya hemdem, heta bi genên mirovan hikim dikin. Di berbiçaviyên sumeriyan de, bêhtir di warê koletiya perestgehên tevdayî de, pêşdikeve. Lê li Roma û Atîna, koletiya taybet ya serdest e.

b- Di civaka Sumerî de, ji pêşveçûyinên seratayî yeke herî girîg, asta ku cudabûna zayende (cinsiyet) gihayê ye. Hêza serdestiya hilberînê ya di zayina Sumer de û dema neolîtik ya di bin guhê wan de jî, jin e. Çandinî û kedîkirin bi giranî dahênanên jinê ne. Dîsa jiyana cîwarbûyî anku şoreşa gund, jiberku bêhtir bersivê dide jiyana jinê, ji alyê wê ve hatiye damezrandin. Kûzkerî (dîzikkerî), raçandin û hêrtina liban jî, karên ku bi pêşengiya jinan çêbûyî ne. Malbat li dora jinê sift dibe û diyariya nijadê jî, bi jinê dibe. Sazûmana daykanî serdest e. Ev yek îfadeya xwe ya bîrdoziyî, di stêrkan de, di xwedawendên ku bi heyvê têne temsîl kirin û bîrûbaweriyên olî de dide nîşandan. Cudahiyên çînî yên di civaka sumeriyan de ku bi cudahiyên zayendan re pêşdiketin, îfadeya xwe ya bîrdoziyî di mîtolojiyê de didîtin. Xuyakirina cudabûna statuyê ya li vir gelekî hîkarîker e (bibandor e). Giraniya xwedawendan ya di serî de, vê dawiyê kêm dibe. Di dema Babîl de, di destpêkê de, di kesayetiya Tîamat de, derba mirinê dixwe. Lawê piçûk Mardûk, çûyina ber bi yek xwedatiyê û çanda mêrê serdest temsîl dike. Vê dawiyê Hz. Brahîm, vê çandê bingeh digire û dibe kalikê pêxemberên yek xweda. Jina ku demên pêşî, rola wê li perestgehan li qasî ya rahîban bû, li malê dikeve pîleya duyem. Kerxaneya pêşî jî, di bin navê museqettîm de, dahênana sumeriyan ne. Statûya jinê, li qasî pêla şaristaniyê ya duyemîn ne ketiye. Statuûyeke nêzîkî lihevkirinê, di hemû mîtolojiyên Sumeriyan de xwe nîşan dide.

c- Şoreşa bajêr û dewlet-bajar jî, seretayiyeke bingeh e ku sumeriyan pêkaniye. Serdema neolîtîk, bi şoreşa gund û çandiniyê ve girêdayî bû û civaka şareza bi bajarvanîbûn û dewleta wê re temam dibe. Him sazîbûna binesaziya aborî û him sazîbûnên seresazî yên navendiya dewletê, rê li ber rêxistinên civakê yên gelek mezin vedike. Civaka ku gelekî mezin û tevlîhev bûyî, bîrewerî û sazîbûnên nû bi xwe re tîne. Nivîs, wêje,hesab,salname,tendurustî û perwerdeyî saz dibin û dibine pîşeyên nû. Ev hemû pîşe û yên mîna wan, seretayiyên ku sumeriyan derandine holê ne. Di sazîbûnên nû de, digel girêdanên nijadî, saziya civakî ya ku bi taybetiyên pîşe ve girêdayî derdikeve holê. Sazîbûnên civakî, awayê têkiliyên wan ku sumeran pêkanîbûn, heta îro tên, encex di warê wergirî (berfirehî) û kitekit (detay) ve, dewlemend bûne û hebûna xwe didomînin. Heger ku xelekên zincîrê yên pêşî nebin, wateya xeleka dawî tine.

d- Sazîbûnên aborî yên sumeriyan jî, xwedî şensin ku bibin sazîbûnên şaristaniyê yên bingehîn û seretayî. Têkiliyên xwedaniya tevdayî û taybetî, pêşveçûne û bi sazî bûne. Liser axê ev herdu cureyên xwedaniyê (xwedîtiyê) têne nasîn. Pîşe ji axê veqetandine û serbixwe kirine. Weke bazirganî, xiratî, madenvanî, raçandin û kûzkerî, pîşeyên ku di warê aborî de êdî dev ji wan neyê berdan, hîmên civaka sumeriyan ne. Raserî û nûjeniya Sumer, ji hêza van pîşeyan tê. Saziyên zanistî û pêxemberî bi van pîşeyan re ji nêzîk ve têkildar in.

e- Seresaziyên civaka Sumer, hê bêhtir dewlemend in û nûnertiya afirîneriyekê dikin ku heta wê rojê ne hatiye dîtin. Çêbûna saziyên dewletê, beşên burokratîk mîna qerantiyê, komele, leşkerî û şalyarî (wezîrtî), mînakên yekemînin ku ji pêşketinên vê dawiyê re, bûne çavkaniya îlhamê. Nirxên ku ji têgîn û sazî hatine holê, kemilîn (peresîn) û bi hêza xwe gihane heta îro. Di vî babetî de, heger ku em çêbûna çavkaniyê ne bînin û ne nirxînin, dahûrandina dîrokê û ya roja me wê kêm û çewt bimîne.

f- Afiran û sazîbûnên bîrdoziyî, di pêşveçûn û veguherîna hişê mirovan de, xwedî cîhekî herî girîng e. Afiran û şêweyên îbadetê mîtolojîk yên sumeriyan, di xebitîna dezgehên seresazî û binesazî yên civakê de, rola dontêdanê û benzîn dileyîzin. Rêvebirên bijarte yên Sumer, bi taybetî çîna rahîban, di wê zanînê de ne, heta pêşnûmayên (proje) bîrdoziyî ku çerxa demê bizîvirîne ne afirînin û vê bi civakê nedin pejirandin, wê nikaribin civaka bi çîn û dewletê birêve bibin. Civaka neolîtîk, ku têkildarî çandinî û ajaldariya hêsan, rêxistina nijadî ya civaka gund û rêvebiriya wê jî hêsan e, pêdiviyê bi ramana tevlîhev, sazî û rêzikên rêvebiriyê nabîne. Pêdiviya çavkaniya mîtolojiyeke dewlemend, zêde pêş ne ketiye. Ev serdema ku bi perizîna (kult) dayik û kalik ve têkildar, zêdetir bi têgînên totem û heyînên asîmanî tê nîşandan, jibo têbûrîna civaka Sumer û çiqas ku pêdiviya tekûziyê xwe lê pêwîst kir, saziya rahibîtiyê pêşket û bû saziya herî bingehîn.

Pêşnûmayên bîrdoziyî yên Sumer, îro jî mirov di nava şaşwazî û heyrantiyê de dihêle. Teolojî û mîtolojiya ku bingeha wêjeyê, dibine pêşnûmayên ku herî zêde bandor liser bîrdoziyî ya dîroka şaristaniyê kirine. Di bingeha hemû dogmayan de jî, ramana Sumer cîhekî girîng digire. Di vî babetî de, Sumerolojî şaxek ji ya dîrokê ye ku girîngiya wê zêde dibe.

Şêweya ramanê ya dogmatîk, jibo veguherîna diyalektîkê vekiriye û xwedî çavkaniyeke afirîner û dewlemend e.

Hêmanên normên ramana bingehîn, wiha dikarin werin rêzkirin:

1- Ev hîmekî diyalektîkê yê hoveber e. Dijwateya ezman erd, di heman katî de hêmanê nêr û mê temsîl dike. Dibêjin ezman "En" û erd jî "Kî" ye. Enkî di vê yekbûyinê de, bi giraniya xwe di şêweyeke mêranî de ye û di wê bîr û baweriyê de ye ku bi xwedawendê re lihev hatiye. Enkî di rewşa kalikê têgîna bav de ye, bi hemû xwedawendan re dizewice û gelek zayinên bi taybet pêktîne. Zayina herî dawî -di vî derbarê de, destana Babîl ya afirandinê Enûma Elîş gelekî hînker e- bi xwedayê Babîl Marduk re, derba kuştinê li dayîka xwedawend dixin û ji Pantheon a xwedayan Tîamat -ev lijne ye- diderînin. Ji BZ 2000an û pêde, perizîna (kult) xwedawend û bilêvkirina mîtolojîk ya ku wê îfade dike, paşve ket û hate heremoyî kirin. Ev pêşveçûn bi ketina statûya jinê ya civakî ve girêdayî ye. Hêmana mêranî -serdestiya mêr- di hîmê dewlet û civakê de, serdestiya xwe zexim kir. Otorîteya qerantiyê û mîtolojî, ji saziyên dewletê yên jor heta bigihe jêr, mêranî dibe û bi şêweya olê xwedayan baweriyê distîne, herwiha civak, di warê ehlaq û bîrdoziyî de, di vegûherînen mezin re derbas dibe. Qeran yan xweda ne, yan jî raste rast di rewşa nûnerên xwedê de ne. Têkiliya efendî û kole bi şêweyeke pir xweşik wergerandin têkiliya xweda û benî. Veguherîna ramana mîtolojîk ya bi baweriya bingeh, anku ol û bi zagon anku hiqûq, pêşveçûnên dîrokî û yên civakî ku encamên girîng derînin holê ne. Perestgehên Sumer û akademiyên çandê yên bi navê Edduba, saziyên ramanê ne ku otorîteya qeranên rahîb pêşve bibin û bidin meşandin. Di çêkirina mîtolojiyê de, ji aliyekî ve ola di rewşa teolojiyê de, ji aliyê din ve jî, pêşnûmayên di rewşa destanên wêjeyê de, peywirên bingeh yên rahîban, wêjevanan û ramangêra ne. Nîppur a pîroz, Babîla vê dawiyê, bi hezar salan bûne navendên çand, ol û wêjeya van karan.

2- Sîstema ramanê bi sazûmana ezman ve girêdayî ye., Di hereketên stêrk, heyv û rojê de, çawa rêgeh nayê guhertin, zagonên ser rûyê erdê jî, dive ku vê temsîl bikin. Dewlet û qeranê rahîb, liser navê xwedê vê sazûmanê temsîl dikin. Vîyana wan pîroz e û peyvên wan zagon in. Hêzên liser rûyê erdê, her yekî xwedayekî wan heye. Jibo hêzên civakê jî ev wihaye. Ti taybetî, ti alav û ti heyîn ne bê xweda ne. Ev wiha bi şêweya ramana teolojîk ya xwedanî tê bi nav kirin. Vê dawiyê ramana bi vî şêweyî, peresaneke mezin derbasdike, Li Grekîstan felsefe û li Ewrûpa hemdem, dibe destpêka şêweya ramana zanistî. Herçiqas ku di navbera van şêweyên ramanan de, nakokî hebin jî, jiberku ji hev û din zayine, bi awayekî tund bi hev ve girêdayî ne. Heger em têkiliyên di navbera wan de ne deynin holê, emê nikaribin ne dîroka olan, ne felsefê û ne jî dîroka ramana zanistî rave bikin. Ligor dema xwe, şêweya ramana Sumer, pêşketineke mezin pêkaniye. Zagonên xwedê, vê dawiyê bûne zagonên zanistî û derketin hemberî me.

3- Têgînên mîtolojîk yên bingehîn, weke mirovê seretayî, bihişt û dojeh, ji bihiştê qewirandin û tofan, di ramana Sumer de cîhekî girîng digirin. Ev kevneşopiyeke sumeriya ye, zor û zehmetî û nakokiyên ku li xwezayê û di nava civakê de derdiketin holê, bi zimanekî helbestî, mîna destanan digotin. Ligor xwe bûyerên xwezayî û civakî, ku bi têgîn bûn dikirin teorî, weke sîstemekê îfade dibin. Teolojiya xwe disepînine (tedbîq) her bûyer û têkiliyê û her yekî encamekê ji wan derdixin. Vê yekê, rê li ber teqîna raman vekir. Ti tişt ji nêzîkbûn û darizandina vê sîstema ku hatibû damezrandin na filite. Ti tişt ne serberdayî ye. Her tişt bi hev û din ve girêdayî ye. Weke ku em li pêşberî hêmana diyalektîkê ya yekemîn lê bi şêweya ya hoveber in. Çavkaniya utopya û destanên seretayî, Sumer e. Utopya bihiştê, jiyana Adem û Hawa û ji bihiştê qewirandin, lihevdana birayan ya yekem ya Habîl û Qabîl û destana nivîskî ya Gilgamêşê bi kesayetiya nîv xweda û nîv mirov, hatine heta dema me. Di van utopya û destanan de, tişta tê ziman, bêrîkirina wekheviya rojên civaka neolîtîk û têkoşîna li hember zehmetiyên ku ji nakokiyên civakî dihatin. Ravekirin û raman wiha ne. Jibo ravekirina zanistî, hê gelekî zû ye. Aqlê mirov ji serdema zanistî gelekî dûr e. Di şaristaniya Greko-Romen bi xwe de jî, zanistî gelekî bisînor e, felsefe hê ji teolojî û mîtolojiyê rizgar nebûye.

4- Ya ku yekem car sepandinên emperyalîzm û mêtingehiyê bi rêkûpêk kirin jî, şaristaniya Sumer e. Sargonê ku Xanedaniya Akad damezrand, hemû dewlet-bajarên Sumer fetihandin û kirin yek, di heman demê de împeretorê yekemîn e. Sargon dewleta mêhtinkar li dar dixe. Dewlet-bajarên Sumer yên berî wî, tenê jibo parastina xwe û bazirganiyê, hinek qereqolan vedikin, berê xwe nadin fetihandin û mêhtinkariyê. Lêbelê Sargon li şûna qereqolan, mêhtingehên fireh, ji nav bajaran paytextek damezrand û sîstema xwe anî merhaleyeke ku bi şîdetê li hawîr belav bibe. ædî karê emperyalîst û mêhtinkarên piştî wî re hatin, bû sepandin û tekûzkirina vê sîstemê. Kuştina mirovan ya bi şîdeta plankirî, dest danîna liser her tiştên wan, kolekirina wan, mêhtingehkirina cîh û warên wan û girêdana wan ya di bin rêvebiriyê de, merhaleyên herî girîng yên pêşveçûna dîrokî ne. Ev tê vê wateyê ku wê demê, împeretoriya mukemel ya gerdûnî hatibû damezrandin. Di vî babetî de, Sumer ji bilî ku dewleta civaka bi çîn tenê be, şaristaniyeke emperyalîst ya bi gelek heyinên etnîk e.

5- Normên hiqûq yên nivîskî jî, yekem car ji alyê Sumeriyan ve hatine nivîsîn. Sumeriyan rêzikên hiqûq li latan kolane û çikandine, xwastine ku hemû kes van zagonên bingehîn yên revebiriyê fêhm bikin û bisepînin. Zagonên Urnamû û Hamûrabî dêngê xwe heta bi dema me anîne. Ji nirxên bingeha şaristaniyê, mûzîk û helbest jî, dîsa bingeha vê sepandina di dema me de ne. Çespandina (îspatkirin) van mijaran ne zor e. Weke ku awaz, stran û dîlok gihane miqam û amûrên xwe, ev hezaran sal in ku bandorê li pêvajoyên vê dawiyê dike.

6- Mijareke din ya girîng ku pêwîst e were zelalkirin, nijada sumeriyan ne. Xwediyê kîjan taybetiyên etnîkî ne, li hember heyînên etnîkî helwestên wan çawane? Ji bingeha etnîkiya vê şaristaniya ku wiha dexmê xwe li dîrokê dayî, çi bi şûn de maye? Bêşik ev pirs gelekî girîng in û dive ku bi kûrayî werin lêkolînkirin. Du herêmên bingeh ku di dîrokê de rolên mezin lîstine, liser qada herêma Sumer hev û din birîne. Welatê sumeriyan ku li çola Erebistanê û li deştên riste çiyayên Zaxros-Torosan cîh girtibû, çiqas ku şaristaniya xwe pêşdixist, her dayîm hêrîş lê dibûn û dihate dagirkirin. Mîna împaratoriyên Grek û Roma yên demekê, dewlemendiya ku bi şaristaniya Sumer derketibû holê, çav didelandin û dil dibijandin. Lê ew bi xwe jî emperyalîst bû. Hêmena tek (bandor) û bertek (bizav) ku bi giraniya xwe kete jiyanê, hikmê diyalektîkê bi şêweya pêşveçûna dîrokî da meşandin. Çiqas ku di warê şaristaniyê de pêşket, ji başûr û rojava hêrîşên qewm û komên Semîtîk, ji bakur û rojhilat yên Aryen (Bi gotineke din ya Sumeriyan Horrît) pêl bi pêl bi ser wan de dihatin.

Ev nêzîkbûn dikare dawiya sumeriyan rave bike, lê di warê ravekirina çavkaniya wê de derfeteke bisînor dide. Di encama vekolanan de, belge û kûzikên ku derketine holê, nîşan didin ku ji bakur û rojava belav bûne. Amorît yên ku ji başûr û rojhilat hatin, jiberku şivantî tenê kirine, ti belge bi şûn xwe ve ne hiştine. Gengaz e ku (ihtîmale) komên piçûk yên komûnal, yên ji herdu hêlan hatin, BZ di salên 6000an de, niştecîh bûne. Derfetên herêmê yên dayin û hilberînê, di nava pêvajoyeke dirêj de veguherîn çêkirine û cudabûna nijada Sumer derandiye holê. Peyvên ku ji Horrît û Amorîtan ketine nav zimanê Sumeriyan vê yekê bi awayekî vekirî nîşan dide. Lêbelê ev nayê wê wateyê ku Sumer ne qewmekî orîjînal e. Berevajkî weke li gelek deran derketiye holê, çandên cuda ku tevlî hev bûne, di nava sentezeke raser de gihane hev û heyîneke çandî çêkirine, li vir jî mînakeke vê şîweyê ku gelek tekûz, orîjînal derketiye holê.

C- Di şaristaniya Sumer de encamên payîdar

Şaristaniya Sumer jî, bi encam û bi cîhê xwe yê payîdar, di dîrokê de mîna çandên din di veguherînên bibandor re derbasbûye, herwiha xwe di heyinên çandên din de ku ji xwe jî gelek tişt tevlî kirine, dîtiye û di dîrokê de cîhekî bi nirx girtiye. Xanedaniya Akada Sargon ku giraniya semîtîk liser, di dîrokê de mînaka veguharînana yekemîn e. Rewişta (karakter) zimanê fermî û serdestiya çandê bi temamî ya Sumer e. Di bin destihilatiya vê xanedaniya ku BZ salên 2350-2250an hikim kirî de, siftbûn û giraniya zimanê semîtîk xwe nîşan dide. Ji ber vê yekê Gutî yên ji koka Aryen-Horrît, li dij derketin û bi xanedaniya Sumer re yekîtiyê pêktînin, teraze û veguherîneke nû çêdikin. Çanda ëran-Elam giraniya xwe nîşan dide. BZ di salên 2000an de, ji başûr û rojhilat bi siftî dagiriya komên Semîtîk-Amorît pêktê. ædî Xanedaniya ór a Sêyemîn hildiweşe, dema begîtiyên bi giraniya Amorît û dewlet-bajaran vedibe. BZ di salên 1800an de, bi Xanedaniya Amorît Hamûrabî ya navdar, Sumerî hêza xwe ya siyasî bitemamî winda dikin. Zimanê Sumer, êdî bi fermî nayê bikaranîn. Zimanê fermî dibe Akadiya Babîl ku zimanê Asûriyan û Keldaniyan ji koka wî tê. ædî zimanê çandê yê Rojhilata Navîn Babîlî anku zimanê Aramî ye. Vê carê jî, ji bakur bi hêrîşên Kassît, Mîtannî û Hîtîtiyên ku ji koka Aryen-Horrît, di navbera her du çandan de, sala BZ 1600an dîsa teraze tê pêkanîn. Lêbelê dîsa jî, mêjî û zimanê rêvebiriyê Babîl e û Babîlî ye. Hemû çanda Sumer, di parzûnê Babîl re dibore û dema teolojî û wêjeya bi şêweya Babîl, cîhê xwe di dîrokê de digire. Matematîk û astronomiya Babîl hilperînê dike. Li Nînova Xanedaniya Asûr-Amorît a li bakurê Babîl, vê pêvajoyê gavekê bêhtir diqevêze bi pêş de. Pêşengiya Babîl ya bîrdoziyî-çandî û pêşengiya Asûr ya siyasî-leşkerî, temamê Rojhilata Navîn pert û perîşan dike.

Di şaristaniya Sumer de demên Babîl û Asûr, werdigerine Akadî û yekser li temamê Rojhilata Navîn û ne yekser li derdorên cîhanê belav dibe. Ev belavbûn, zêdeyî bi rêbazên şîdeta emperyalîst çêdibe. Aliyên wê yên çandî û bîrdoziyî bisînor in. Sumerî weke zimanekî kevin û pîroz tê fêrbûn, bi wergêrên domdar, xwe bi giranî digihîne tevayê cîhanê. Bi çandên cîgeyî (mehelî) ku hev û din xûnifandin, çiqas ku çû hate veguherandin. Lê ev quteber e ku mînaka herî kevnare (qedîm) Sumer e. Hebûna Sumer ya di warê ziman de, di serê salên zayinê de (mîladî) bi temamî ji holê radibe.

Dema ku em li cîhê şaristaniya Sumer ya di nav dîrokê de binêrin, wê bê pejirandin ku ti şaristaniyan evqasî bi kûrayî, bandor liser mirovatiyê ne kiriye. Ji BZ sala 4000an heta bi

2000an yekser, BZ ji sala 2000an heta bi 500an jî ne yekser, ji aliyê yên bi şûn wan de hatin, mirovatî him hatiyê mêhtin û him jî hatiye xweyî kirin. Seresazî û binesaziyên civakê, sîstema koledarî wisa rûnandine û bi dogmayên wêjeyî wisa pîroz kirine ku ev yek ji aliyê ti îdeolojiyan ve nikare were kirin. Rawestandina liser wateya vê yê gelekî sûdewar (bifeyde) be. Jibo ku şaristanî were dahûrandin (tehlîlkirin), dive ku ev wate derkeve holê.

Heger em bi awayekî berbiçav binirxînin, emê bigîhin van tespîtan:

1- Şaristaniya koledarî ya Sumer, liser nirxên ku gelan di Heyva Berhemdar û di nava

10 000 salan de, bi civaka neolîtîk pêşêxistibûn, bilind bûye. Carina bi bazirganî, carina bi şîdetê, zêdeyî bi qayîlkirina sîstema xwe ya berhemdar, teknolojiya neolîtîk û zanistî ji xwe re kiriye mal, şaxên huner û pîşe saz kirine û jibo hebûna xwe wergerandiye berhemdarî û dewlemendiyeke bêhempa. Mîna serdema me û helwesta emperyalîzma DYA(Dewletên Yekbûyî ya Amerîka) li hember gelan, li hember bilindbûna şaristaniya Sumer ya koledar jî, gelên di nav civaka neolîtîk de û komên etnîk yên din, matmayî mabûn. Emperyalîzma Sumer, bi taybetî di dema Asûr de, gel wisa serû binî hev kirine û ji cîhê wan koçber kirine ku li Rojhilata Navîn û li tevaya cîhanê hê jî bandora wê didomîne. Ji aliyekî ve di erdê de kutan, Li sing dayin, ji aliyê din ve ji hev belav kirin, bûne rêbazên teror û komkujiyê ku di hişê mirovan de hate kolan. Mijokatî û serdestiya di civaka bi çîn de ku liser mirovan bi plan û sîstem hatiye meşandin, bi tekûzbûn hatiye heta îro. Heger di serdema me de jî, ev qirkirina mirovan bi plan û sîstem tê meşandin û bi pêşveçûna teknîkê re ev qirkirin her zêde dibe, ev yek ji pratîka vê şaeristaniyê ya ku weke genekî di hişê civakê de cîh girtiye tê. Çawa genê mirovan digihin hev û dirûvên mînak diderînine holê, genên hişê civakî jî hene, bi nifşên din re çêdibin û bandora xwe didomînin. Ji civakê yên ku serdest û mijok, tim li xwe zêde dikin, yên ku bindest û têne mêhtin tim lawaz dibin û li xwe kêm dikin. Diyalektîka zalimtî û mijokatiyê ger ku neyê damezrandin, rawestandina vê çerxê hê ne mimkûne. Mirovatî atomê perçe dike, lê hê nikare vê çerxê perçe bike. Ji civakê re, him zêdeyî û him kêmayî ne pêdivî ye. Her du nebin, civak çêtir yê bi teraz û bextewar be.

Ev rewş, yekem car û ji ajalan cuda, bi awayekî hişmendî, rê li ber êşa mirovan, zayina rûmetê û dilxwaziya berxwedan û azadiyê vedike. Di erdnîgariya Rojhilata Navîn de, saziya Pêxemberiyê jî, tê vê wateyê. Di vê mînaka pêşî ya rewşedar re xuyadike ku şaristanî, bi dizîna civaka ku wekheviya neolîtîkê û civaka bê şer di hişê xwe de dike xeyalên bihiştê, bi avêtina yên ku mayina derî dîrokê û hiştina wan ya bê dîrok, dest pêdike. Bi nirxên ku ji xwe re dike mal, bi dahênana sazîbûnên dewletê, hemû takekes û civakên etnîk diqurpîne û dibe cinawir.

2- Dewleta ku li Sumer, wek kurtayiya civaka bi çîn û nasnameya wê derketî holê, birastî jî derasayî (fewqulade) û rewşedar e. Ev amûreke wisa ye, xeyalên ku pêkneyîne tine û aliyê dewletê yê bi giranî wiha tê dîtin. Gotineke gelekî bandorker heye, dibêjin: "An dewlet wê were serî, an qelereşk liser laşê mirî." Zilamê bi dewlet, netewa bi dewlet, ji cem xwedê xwe xwedî her mafî dibînin ku wateya vê gelekî kûr e.

Mînaka Sumer ku datîne holê, bê dewlet vê hêza xwe ji ku digire, jiberku yekem e û teze ye, amûra dahûrandina şaristaniyê ya herî pêkatî dide. Li hember takekesan û li hember komên etnîkî ku bi navê wan tê bangkirin, him jî li hember kesên civakê ku li derî dewletê mayin, bi awayekî derasayî û bê pîvan bi hêz dibe. Ev hêz timî tekûz dibe. Di çêkirina dewletê de, dîtinên rahîbên Sumer yên bi xasûkî, bi hostayî û bîrdoziyî, bîrûbaweriya civakê pêktînin, bi vê bîrûbaweriyê nêrîna wan ya li dewletê, weke sazûmana ezman ya li erdê şêwegirtî, tiştekî nuwaze ye (Hrîkûlade). Armanca mîtolojî û teolojiyê ya sereke, çêbûna civakeke bi çîn ku pîroz û ebedî, weke sazûmana xwezayê serdest bikin. Eslê wê otorîteyên xwedê, xanedaniya qerantiyê ya ku nû bilind dibe ye. Lêbelê ku vê bi rastî bibêjin û bi awayekî vekirî pêşkêşî gel bikin, bawerî pê nayê, damezrandin û domdariya wê jî mimkûn nabe. Pêşî divê ku dewlet di bîrdozî de were damezrandin û bide qezenckirin. Dema ku dayina qezenckirina bîrdoziyî û teknolojiya civaka neolîtîk di sînorê nirxê zêdek (qîmetê zêdek) de bi gihînin hev, dewlet derdikeve holê. Bi peydakirina ya yekemîn, ya duyemîn tê bi destxistin, Dema ku herdukan bikin yek, rê li ber bereketeke mezin vedike.

Perestgeha Sumer cîhderka dewletê ya sereke ye. Weke ku vê dawiyê dibêjin, dewlet ne îfadeya hiş û aqlê mirovê zanistî ye, îfadeya teolojîk û dogmatîk e. Ez dikarim tarîfeke nû bidim: Şaristanî û weke derûna wê (nefsa wê) dewlet, di merhaleya çînçînîbûna hoveber de, bi çênebûna ramana zanistî, îfadeya teolojîk ya têgîna dogmatîk e. Di bingeha wê de ne zanist, dogma ya baweriyê heye. Herwiha di vê wateyê de, amûra herî deredemî dewlet bi xwe ye û şêweyên wê yên klasîk ku bi gel re nabe yek e. Emê di beşên pêş de jî bibînin, heger ku bi sînor be jî, pêngava herî girîng û pêşveçûyî ku Ewrûpa di vî warî de avêtî, kolandina demokrasiyê ya li rewişta (karakter) dewletê ye. Ev jî encex bi berxwedan û têkoşîna gelan, çînan, neteweyan û takekesan pêkhatiye.

Têkiliyeke hişk di navbera dewlet û xwedê, dewleta ku navendîtiya wê gelekî pêşveçûyî û raman û baweriya yek xweda de heye. Çiqas ku hûn navên bihêz bidine xwedê -ev yek taybetiya şaristaniyê ya bingeh e- hûn wî negihêj (dûrîdest) û nefêhmbar (nefesîh) bikin, ewqasî jî hûnê dewleta ku xwe bi maskeyên şaristaniyê veşartî, bi hêz, tirsdêr (çavşikên), nefêhmbar û negihêj bikin. Ev mijar di heman katê de, taybetiyên qerana ne. Perwerdeyiya qeran bi kinayî dayina van taybetiya ye. Ev bikêrî nûnerê xwedê tê û ev jê re pêdivî ye. Berî civaka biçîn, totem nasnameya civaka ku nûnertiya wan dikir bû û weke paşnavê wan bû. Jiberku rêwişta civakê ya mijokatiyê nebû, aliyekî wan ê bizdok jî tinebû, ne xweda jî bûn. Çi wexta ku rêwişta serokên qebîleya (bavik) ya mijokatiyê pêşdikeve, tê dîtin ku totem jî, hin bi hin ber bi pîleya xwedatiyê hildikişe, ji erdê ber bi ezman cîh diguherîne. Ji navên nêzîk, netirsdêr û destlêdayin dûr dikeve, navên dûr, negihêj (dûrîdest) distîne. Di civakê de xiyaneta çînçînîbûnê ya li hember derûna wê, wiha dest pêdike.

Ev wê kêmasiyeke mezin be ku dewlet bi temamî weke amûreke bi diziya neyekser û derewan were halkirin. Derketina wê ya holê, tenê bi van taybitiyan rave nabe. Wesfên civaka bi çîn yên tevlîhev, zêdebûna pêdiviya karbeşiyê û pirsgirêkên ewlekariya hevbeş (hevpar), pêdiviya ahengiyekê (kordînasyon) nîşan dide, liqasî ku çîna serdest ya mijoker, dewletê erênî dike, nîşan dana wê ku xwe devjêbernedan (jêneger) dike, bi van pêdiviyên ku derdikevin holê re girêdayî ye. Nedahûrandina dewletê ya bi rasteqînî jî, ji ber taybetiya van herdu rewişta ye. Rê li ber van şîroveyên dogmatîk yên dualî vekiriye. Di derbareyî dewletê de, şîroveyên çînan yên bi temamî xwedayî û begê pîroz, li dij van şîroveyên şeytanî, bi nalet û reş li hemberî hev in. Di vê rewşê de, dewlet dibe îfadeya nasnameya civakî ku berjewendiyên wan nakokî hev, hinek aliyên civakê ku bi kemayî û zêdeyî tirihîne û nayên dahûrandin. Ji çêbûna wê heta roja îro, di raman û sepanê de, Lebikandina dewletê ya evqasî ne belaş e. Lewre cîhderka wê xwedayî ye. Di têkiliyên zanistî û xwezayê de, niha têkilî ji xwedê qut kiriye. Lê di civakê de vê yekê nikare biserbixe. Lewre dewlet heye. Dera ku dewlet lê hebe, tim xwedê heye.

3- Dema em lêkolînê liser şaristaniya Sumer dikin, dahûrandina bûyereke din xwe dide pêş. Dahûrana (tehlîl) mîtolojiyê û xwedanasî -Bi grekî teolojî, bi erebî îlahiyat- ya ku jê derketî, bi hindikayî li qasî dahûranên Karl Marks yên liser dewlet û dravan girîng e. Teoriya Marks, tevkariyên bi nirx dane zanistiyê. Lê ligor min, nirxandina Marks ku hêza îdeolojîk ya di koka dewletê de, bi awayekî sivik digire, kêmasiya teoriya wî û aliyê wê yê herî xeter e. Weke ku ewqasî sivik û hêsan e ku dibêje "ol efyona civakê ye" sedemeke bingehîn ji ya biserneketina wî ye. Ligor min, li qasî dahûrana "drav" û "dewletê" pêdiviya dahûrana "xwedanasiyê" jî heye. Rastiya Sumer vê yekê bi awayekî hîkarîker nîşan dide. Jibo vekirina şaristaniya Sumer, divê ku hûn xwedanasiya (teolojî) wê dahûrînin. Xwedanasî, zanistiya Sumer ya têkoşînên çînî ye. Heta ku bi têgîn û teoriyên wê, hûn sîketina civakî ya xwedanasiyê ne dahûrînin, hûn bîrdoziya Sumer û herwiha pê ve girêdayî, cîhana kevnare nikarin vekin. Hûn nikarên olên yek xweda vekin, hûn nikarin hişmendî û hîmê wêjeya civakên serdema navîn, serdema klasîk û yên îroyîn vekin. Di hişmendiya hemû civakan de, şanenava xwedanasiyê heye. Heta ku ev şanenav deşîfre nebe û neyê xiritandin, hûn nikarin civakeke erênî liser bingeha zanistî damezrînin. Kêmayî û xeletiya "reel sosyalîzmê" ya herî mezin, dest neavêtiya aliyê civakê yê dîrokî, bîrdoziyî û dewlet bi awayekî yekalî dahûrandiye. Çawa tenê bi dahûrandina drav û sermiyan rasteqîniya civakî nayê ravekirin, berevajkî yê têkeve dawa îdealîzma ku tim rexne dike. Layî "reel sosyalîzma" ku ji xwe re kete dawa sermiyaniyê. Ji ber van sedemên ku em rave dikin, ramana Marksîst ya bi kêmayî, bivênevê yê bikeve wê rewşê.

Li qasî ku hêza şêweya xwedanasî ya bîrdoziyê, ji ya dravan ne hindiktire, ji hêza dewletê jî ne hindiktire. Hersê jî tevlî hev in û ketina nava hev û din. Dibe ku di dîrokê de, ti sêbareyên mîna van ne ketibine nava hev û hêzeke wiha ne derandibine holê. Ev hinekî jî dişibe têkiliya "bav, giyana pîroz û law" Ne tenê dişibe, şêweya çêbûna wan yek e. Yek ji wan çiqas ku diçe daringî dibe û yê din manewî dibe. Ev sêbare di Sumer de, bi hev ve girêdayî ne. Ji van sêbareyan, ji yekê hêza cîhanê û ji ya din hêza axretê derdikeve. Ew sumeriyên ku em dibêjin hoveber in, baweriyê bi vê yaweyê (sefseteyê) nayînin, xweş dizanin ku wan dahênandine û xweş fêhm dikin bê bi kêrî çi jî tên. Ev tiştekî xerîb e ku yê herî olperest û bawerhişk, zanistî û zanyarên dema me ne. Çawa mirovê Sumer ji zanistiya îroyin dûr e, mirovê îroyin ya bi zanistî jî, ji xwedanasiya Sumer ewqasî dûr e. Li vir bawerhişkî îzafî ye (rolatîv). Rasteqînî li herdu aliya ye. Ji lêgerînê, dîtinê û bi cîhkirinê pêde, ti rêyên din tine ne. Çawa lawik bê dayîk neyê terîfkirin, zanistî jî bê xwedanasî nayê terîfkirin.

Livir bangewazî jibo xwedanasiyê nîne. Zanistiya ku pêşî li qurbanê sazûmanên dogmatîk yên bi mîlyonan ne girtî û ji vê yekê berpirsiyar, jiberku dahûrandina xwedanasî, herwiha dahûrandina dewlet û şaristaniyê bi hev re nekiriye, ketiye rewşa sêrebendê ku bibe qurbanê sêra xwe. Bîrdozgerên civaka hemdem ku xwe zanyar berdidin, encex sêbareya xwedanasî-dewlet-dirav ku ketina nav hev, bi şêweyeke teraz dahûrînin û ligor vê yekê pêşnûmayên civakê pêkbînin, êdî dibe ku bigihîjin armancê û xwe ji bandora sêrên rûxîner (wêranker) rizgar bikin. Ev mijarên ku ezê li pêş bi berfirehî liser rawestim, bi min gelekî girîng in.

4- Dema em civaka Sumer ya bi çîn û dîroka şaristaniyê ku derandî holê, di çavkaniya wê de binirxînin, mijara din ya girîng, wê bandora wê ya liser têkiliyên di navbera zanistî, felsefê, ol û mîtolojiyê de be. ëdîayek dibêje, "zanistî û felsefe bi şaristaniyê re pêşveçû" raya din berevajî vê yekê îdîa dike. Pejirandineke giştî dide nîşandan ku nûvedanên (îcad) BZ di navbera 6000 û 4000 salan de, -çanda Tel Khalaf a civaka neolîtîk- encex bi nûvedan û teknolojiyên PZ (Piştî Zayinê) yên sedsala 16an re werin hevberkirin (qiyas). Ev yek rast nayê dîtin ku civaka bi çîn, mîna çavkaniya nûvedan û teknolojiyê were nirxandin. Digel vê yekê, di mînaka Sumer de tê çespandin ku serdestiya dewletê ya bîrdoziyî, roleke kevneperst lîstiye, lêbelê nûvedan û teknîka herî mezin, berî civaka biçîn derketiye holê. Zanîna veser (îlawe) û nûvedanên teknîk yên Sumer bisînor in. Tişta ku herî zêde pêkaniye, gemerdanîkirina (yekdest) dewlemendiyên teknîk û zanîna civakê û avakirina serdestiyeke bîrdoziyî ya liser e. Zanîn, ne mîna berhema teknîkê, ked û pratîka mirov, mîna litûfeke -qencî- xwedê ku dide mirovên xêzmetkarê xwe, tê îdealîze kirin. Şewşandineke (berevajî) di dîrokê de ya herî mezin ev e. Di damezrandina dewletê de û di serdestkirina rewişta şaristaniya biçîn de, rola herî mezin ya rahîbên Sumer ku di dîroka civaka biçîn de pêkanîne, hêza sawîn a bîrdoziyî ye. Heger ku ev şewşandin, bi pêwana mîtolojî û ola Sumer wernegerandibana sawîna bi vê şêweyê û serdestiya bîrdoziyî, bi pratîka hilberîna azad ya mirov, zanistî, teknîk û felsefe, dê karîba biba xwedî derfeta pêşveçûnên zûtir û bilez.

Mînaka seretayî ya Sumer a dîrokî, ji ber vê yekê gelekî girîng e: Dema ku asta azadiyê ya di têkiliyên civakê de di warê zanîn, teknîk û afirandina felsefî de bikêrhatî dibûn, bi pêşveçûna pêkutî (çewsan) û xapandina bîrdoziyî, di warê zanistî û felsefê de anku di derbarî xwezayê de, agahdarbûna rasteqînî û asta şirovekirina giştî paş diket. Di civaka biçîn de, qutbûna beşekê ji hilberînê bi temamî û beşa din ya mezin ku mîna parçeyê makîneyekê hete kolekirin, dibe çavkaniya hemû dogmayên bîrdoziyî. Rola serdest ya çîna rahîban, di pêvajoya dîroka şaristaniyê de, ev e. Bihişt û dojeha sexte û têgihîna xwedayê ku ceza dide, pêşkêşî mirovê ku kiribûn nava êş û azarê dikirin, Ew bi xwe û yên ku bi wan ve girêdayî û hêzên berjewendî yên rêvebiriyê, bêkar û bêxebat dikirin xwediyê hebûnên bêhempa. Jibo vê yekê jî, tim û dayîm amûrên hişî (bîrî-zîhnî) yên serdestî anku ol û mîtolojî pêştêxistin. Di serî de navendên hilberînê perestgeh bûn, lê vê dawiyê ev rol, bi rewşenbîr û nivîskaran re, kete ser akademiyên pêşveçûyî. Bi taybetî di şaristaniya Greko-Romen de, sazûmana Akademî ya feylesofan derdikeve pêş. Li Sumer, li navenda çandê Nîppûr, yekem car akademiya wêjeyê Eddûba, mîna pêşenumûneyekê derdikeve holê. Ev pêşveçûn, di dîroka mirovatiyê de, weke zanîngeha yekemîn cîhê xwe digire.

Di vê nirxandinê de, divê em wiha ne bînin ku "ol bi çîna serdest re, an jî dewletê re wekhev e (yeksan e)". Bêşik gelek têgihînên olên hoveber, serdestî têgihîna xwezayê ya serdestî civaka wê demê bûn. Bi taybetî, têgihînên totem yê bavikan (qebîle) têgihînên ol yên bavkanî û daykanî bingeh digirin. Baweriya giyanetiyeke giştî, zemîneke civakî ji sêrebendiyê re çêdike, ji têgihîna xwezaya zanistî gelekî dûr dimînin. Lêbelê çiqas ku civaka biçîn pêşveçû û pozberiya (lihevxistin) berjewendî zêdebû, dabeşbûna di ol û mîtolojiyê de jî, di leha sazûmana serdest û mijok de zêdebû, çîna rahîb ya nû, têgihînên olê kevin bi taybetî sêrebendiyê hermonoyî dikin û guneh nîşan didin. Lêbelê mîzgîniyê dide ku çalakiya wan, bi xêr û pîroz e. Di bingeha pozberiya xwedê û şeytên de, dabeşbûna cicakê ya bi vî rengî heye. Mîtolojiyên Sumer, vêna bi awayekî vekirî li ber çavan radixin. Xapandin jibo wê demê qutebir e (mîsoger), Lê ku em li dema îro dinêrin, diyar e ku bi rewişta çînî ye. Bi taybetî qewirandina Adem û Hawa ya ji bihiştê, îfadeya bingeha mîtolojîk ya destpêka cudabûna çînî ye û rawekirina wê ya mîtolojîk hîkarîker û helbestî ye. Ez pêdivî nabînim ku li vir binivîsim. Pozberiya Habîl û Qabîl, lihevdana yên ku bi çandinî û şivantiyê dilebikîn, nîşan dide.

Lawaziya statûya jinê, bi şêweya xwedawenda ku di civata xwedayan de, cîh û girîngiya xwe winda dike, bi raweyeke helbestî û mîtolojîk tê ziman. Di ola yekxweda de ku pêngavekê li pêşya vê ye, him bi îfadeya mîtolojîk û sawandin, him jî jin di civakê de di rewşa koletiyê de ye. Jin mişemir dibe û dev û zimanê xwe digire. Ji serdema xwedawendan tiştek ne maye. Jinê jiberku di rabirduya xwe de, Adem kiriye nava guneh, kirine tîpeke tawanbar û gunehkar û ji vê yekê berpirsiyar. Li vir di leha mêr de, serdestiyeke hîkarîker derdikeve holê, bi pêwana mîtolojî û ol vê serdestiyê meşrû dikin. Serdema serdestiya mêr, di her astî de tê mezin kirin û vê serdemê dikin nûnerê pîroz yê ol. Dîroka pêşvebirina koletiya cinsî ya bi sexelî, dabaşa xeberdanê ye. Dema em li mîtolojiya Sumer dinêrin, zanayê mezin û xasûk, bav "Enkî", vêna bi mantiqê lihevkirinê pêşvedibe, bi derketina Babîl re, xwedayê Babîl Mardûk, di kesayetiya Tîamat de, derba kuştinê li dayka xwedawend dide. Destana Babîl ya afirînê "Enûma Elîş" bi du alibûna xwe gelekî girîng e. Rewişta qerantiyê ya teqez (mutleq) diyar bûye û ev, di zagonên Hamûrabî de, bi girîngiyeke dîrokî û nivîskî ne. Ji alyê din ve, di mîtolojiya Sumer de, zagonên ol ku kesek nikare li dij derkeve, rêzikên xwe danîne holê. Ev di warê koletiya çînî û cinsî de merhaleyeke gelekî mezin temsîl dike û rê li ber sazîbûna wê vedike. Pêşî ji otorîteya teqez (mutleq) re vebûbû û bi şêweyeke mîna xwedê bû. Jin kirin koleyên taybet û kerxaneyan, ev yek kûrtir kirin û bi sazîbûn û zagonan payîdar kirin.

Dema olên pirxweda û pirxwedawend paş dikeve, di erdnîgarî û çanda Rojhilata Navîn de, rê li ber dîroka olên yekxweda ku bi kalîtiya Hz. Brahîm Xelîl sembolîze dikin, vedibe.

Piştî van nirxandinan, ez dixwazim bidim zanîn ku rola sumeriyan bi temamî ne neyînî ye, heger ku ne bi zanistî be jî, îfadeyeke sembolîk e ku rewişta bi zagon ya pêşveçûna bûyerên xwezayê nîşan dide. Çawa ez fikra xwedê mîna pûtkirineke totemîk ya hêsan nabînim û wiha nanirxînim, ez di wê baweriyê de me ku fikra xwedê ya ku mezin û asîmanî dibe û çiqa diçe dibe yek, îfadeya sazûmana gerdûnî ye, divê were nirxandin ku merhaleyke teoriya îzafetê ya pêş ya hoveber e ku ne zanistî ye, sembolîk e. Divê bi girîngî bînim zimên ku esasê wê, têkiliyên çînî yên rola serdest îfade dike. ëfadeya zanistî ya civak û cîhana hêzên xwezayî ku civak jî perçek jê ye, timî di nava pêşveçûnê de ye. Şaristaniya Sumer, ev ligor berjewendiyên çîna serdest bi pêşvebirina mîtolojî û ji wê kevneprestir rêzikên olî yên bi hikmê mîsoger (qutebir) û di xeta dewletê ya fermî re dide meşandin, her çiqas ku cîgeh (meqam) yên fermî van di bin navên "şeytan", "sêrebend" û "sîmyavan" de tawanbar bikin jî, di warê pêşveçûnên felsefê û zanînên zanistî de, rola wanên ku hatine hermono kirin û berjewendiyên wan berevajkî hev, mezin e. Jibo dahûrandina şaristaniyê ya rasteqînî, ev yek gelekî girîng e ku pêşveçûnên herdu aliyên civakê yên mîtolojîk, olî, felsefî, û zanistî, bi aliyên wan ên pêşverû û kevneperestî û bi rewişta wan ya pozberîtî li ber çavan bigirin û bi nirxînin.

D- Di pêşveçûn û belavbûna dîrokî de

pirsgirêka rêbazî

Liser têkiliya wê ya bi mijara me re, ez girîng dibînim ku ji nav rêbazên nêzîkaya dîrokê, yekê di warê tarîfkirinê de, binirxînim. Rêbazên ku emê liser rawestin, ne berevajîtiya materyalîzma dîrokî û îdealîzmê ne. Ev pozberiya rêbazan, derûna pêşveçûnê weke heyina wê nîşan nade. Ji aliyê din ve, raveyên dîrokê yên di derbareyî pozberiya çîn û takekesê qehreman de, ti agahiyan nade. Pirsgirêkeke din ku bi vê pirsgirêkê ve girêdayî, têkiliya di navbera pêşveçûna civakî û dîrokê de ye. Dahûrandineke civakê û şaristaniyê ya bê mejû yê çiqasî rast be? Gelek beşên civaknasiyê (sosyolojî) bê mejû ne. Weke ku pêşveçûn ji nişkê ve çêbûbe tê berdan û hemû nirxandinên, aborî, hiqûqî, siyasî û leşkerî liser vê têne avakirin. Him jî ev yek bi navê zanistîtiyê tê kirin. Wekî din dema ku pêşveçûnên civakî li demên dîrokê tên belavkirin û dabeş dibin, ew neberbiçavî (nenêrbaran) û têkiliyên sar berdewam dikin, weke ku ji demê qutin û di navbera wan de ti têkilî tinebin li ber çavan tê girtin. Her dem, an dema berî xwe înkar dike an jî berevajî dike û jibo nêzîkbûnên xwe yên neberbiçav (subjektîf), dike malzeme.

Di dawî de dîrokê jibo armancên xwe didaxînin wateyeke gelekî teng. Her dema ku hatî ji dema din çi sitandiye yan çi dayiyê û ew dema din nebe, gelo ew yê hebe yan nebe, pirsgirêka nirxandina vê yekê ya rasteqînî, îro jî li ber me ye. Di vî babetî de, dibe ku rast be, çaxê ku dibêjin, 'têgihîna dîroka zanistî hê di merhaleya çarlepka de ye'. Ez nirxandina nêzîkbûna xwe, ji vî aliyê rexnegirî ve, raveker dibînim. Bi taybetî di demên agahdarbûna serkî de, nêzîkbûnên pirtûkî-şematîk gelekî bimehzûr (bifikar e) in, encamên ku ji rastiyê dûr kirine derandine holê

Dahûrandina dîrok û civakê yên bi reçeteyên di dest de amade, civaknasên ku xwe herî bi zanistî berdidin jî, bi berpirsiyariyên mezin re, rû bi rû dihêle. Dive mirov ji vê dersên mezin bigire ku nêzîkayiyên "reel sosyalîst" yê bi îdeaya ku herî zanistî ne derketine holê, encamên weke nêzîkayiyên dogmatîk-îdealîst bi xwe re anîne. Sedema di bin vê yekê de, têgihîna eznavendparêz ku hê ji dema sumeran hatiye heta îro ye. Çi têgihîna ku di tasdîqkirina saziya polîtîka heyî re derbas dibe, çiqas ku xwe bi zanistî jî berde, dibe amûra meşrûkirina sazûmanê. Tişta ku tê çêkirin, ji ya ku rahîbê Sumer çêdikir ne cuda ye. Jiberku bi piranî zanîna zanistî dihate bikaranîn, ev hê xetertir e. Di serdema zanistî de, liser navê zanistê sererastkirin (rotûşkirin), Pirolekirin (mubalexe) û piçûkdîtina nêzîkayiyên mîtolojîk û olî, wêrankeriya (tehrîbat) gelekî zêdetir dide civakê. Heger ol û mîtolojî efyon bin, zanistiya bi şewşandin jî xencereke ku di dilê civakê de çikandiye. Xilasbûna ji bandora bêhişkeriya efyonê çiqas hêsan be, dermankirina birîna xencerê ewqasî zor e.

Sedema bingehîn ya berfirehbûna sazûmana mijokatî û çewsandina ku ji zanistê û teknîkê tê, ji rêbazên êşkenceyê zêdetir, bi çêkirin û bikaranîna zanistê ve girêdayî ye. Zanist û nûnerên zanistê jî, ji vê rewşê berpirsiyar in. Berpirsiyarbûna van ji berpirsiyarbûna rahîbên Sumer ya wê demê gelekî bêhtir e. Di serdema me de mijarên weke, du şerên cîhanê di serî de, di hemû şeran de, hejarî, qirêjbûna hawîrdor, newekheviya cinsan, sawa (erjeng) teraza nukleer, zêdeyiya nefsan, harbûna teknolojiyê ûwd. ku derketine holê de, ji berpirsiyariya leşkeran bêhtir, berpirsiyariya rêbazên zanistê û nûnerên wê hene. Rahîbên zanistê rê li ber vê rewşê vekirine. Zanîngehên di roja me de, bi awayekî ku ji perestgehên Sumer û yên serdema navîn kevneperestir û ezperestir (egoîst) li hember serdemê ketine nava neberpirsiyariyeke mezin. Ew timî serdemên seretayî û yên navîn tawanbar dikin û xwe paqij dikin, vê jî bi aweya "rêbaza zanistî" pêktînin, lê ew av wan paqij û zelal nake. Hemû hevberkirin didin nîşandan ku di sedsala 20an de, tinekirin, êşkence, birçîbûn û nexweşiyên bi serê mirovan hatin, ji tevahiya hemû sedsalên din bêhtir in. Heger ku bi rastî li hember dîrok û civakê xwe berpirsiyar bibînin, pêdiviye ku rêzeyên (paradîgma) bingehîn yên serdema me, rêbazên wan, berhemên ku derandine holê, şêweya zanistê û taybetî sepandina wan, di rexnegiriyeke esasî re derbas bibin. Heger ku vê peywirê bi awayekî serkeftî neyînin cîh, ji tawanbarî û darizandina ku ji çîna rahîb û sêrebendan bêhtir xerabî nekirine rizgar nabin.

Jibo vê yekê, tişta ku di serî de were kirin ev e: rastkirina nêzîkayiyên dîrokî û civakî û bi dersên wê yen bingehîn ve, bi encamên etîk û exlaqî ve were girêdan. Berevajî vê yekê, sêrek an terîqateke ji rê derketî, li qasî Çernobîl û Hîroşîma wê wêrankeriyê nake, êş û azarê nade, sêrebendek an jî alimekî ol, ji alimekî zanistê ne xetertir e.

Ez dixwazim vê bibêjim: Li pişt pêşveçûnên ku wêranî û êşê bi xwe re tîne, plan û bername yên liser maseya alimekî zanistê ku ji nirxên mirûz (moral) qutbûyî, nizanibe ji kê re û jibo çi xizmetê dike, heye. Li pişt vê jî, têgihîneke seqet a dîrok û civakê heye ku çewtîtiyên mezin, bêpîvanî û bêdadiyan bi xwe re tîne. Heta ku zanist van pirsgirêkan çareser neke, ji vê tawanbarkirina giran û rexnekirinê rizgar nabe. Lewre rasteqîniya ku heye, rexneya mafedarî bi xwe ye.

Em pêşveçûna şaristanîtiyê bi Sumer ve û sumeriyan jî bi çavkaniya civaka neolotîkê ve girêbidin, girîngiya wê ya dîrokî di ronahiya vê rexnegiriyê re, wê çêtir diyar bibe. Lewre dîroka şaristaniyê bi Sumer dest pêdike. Pêşveçûna Sumer jî, bi çiyayên ku Dîcle û Ferad ji wan dertê, bi deştên biber û dayina xwezayê ye, bi pêla mezin û yekemîn ya civakî û şoreşa gund û çandiniyê ye. Ji BZ bi 10 000an bê navber, digel ku xwe da zuwakirin jî, di serî de şaristaniya Sumer û ya tevaya cîhanê xweyî kiriye. Dayîka zayok ya şaristaniyê ye. Dera ku dîrokê -di warê nivîskî de- dest pêkiriye, şixûlandina hêmana diyalektîkê ax û mirovên wê ne. Ez vê mijarê ne ku ji ber dilînî û welatparêziya xwe dibêjim. Wisa were fêhmkirin wê gelekî çewt be. Ez vê gelekî girîng dibînim, da jibo ku girêdana diyalektîkê ya dîrokê di cîh û demê de, rast were damezrandin. Ez vê yekê ji ber, pêdiviyên rexnegiriyê ku di roja me de hatine pêşvebirin û bi giştî tên pejirandin, bi cîh bînim dikim. Evqas ku ez liser dahûrandina şaristaniyê radiwestim û diçime ber bi destpêkê, ji ber girîngiya wê ya jiyanî ye. Lewre ev yek xweş tê zanîn, dîrok û heyîna civakî ya ku destpêka wê rast neyê danîn, ti caran rast nayê terîfkirin. Dîrok û civakeke ku rast neyê terîfkirin jî, wê timî bibe cîhderka xeterî û qeyranan.

Heger çavkaniya dîrokê rast hatibe danîn, wî çaxî pirsa, 'weke pirsgirêkeke din ku were ronîkirin, çavkanîyên din tinene, heger ku hebin têkiliya di navbera wan de çawa ye?' Girîngiya xwe diderîne holê. Di vî derbarî de, çewtîtiya xeternak (vehîm) ku tê kirin, şêweyên civakî weke ku qeder bin, bi îfadeya pêşveçûna şematîk ya mecbûrî tînine holê. Di vî babetî de, di navbera materyalîzma diyalektîka Marks û îdealîzma diyalektîka Hegel de ti cudahiyên zêde tinene. Bêşik, di warê şîrovekirina rasteqînî ya dîroke de, têgihînên rêbaza Marks û Hegele gelekî girîng in. Evan hê ji windakirina derbasdariya (muteber) xwe dûr in. Ji ber vê yekê, di derandina holê ya rastiyên berbiçav yên dîrok û civakê de, pêdivî ye ev herdu rêbaz werin perpirsiyarkirin. Ligor rêbazê, berbiçavî ketiye plana duyemîn yan jî bi alîkariya wê ya bi rêbazê re, bi nirx bûye. Bi hatina ber bi sedsala 20an, zanyarên zanistê rastiya sereke diavêjin aliyekî û bi hemû awayî berbiçaviyê dikin "şaxa zanistiyê", an jî gotine "ne mijara zanistiyê ye" û avêtina plana duyemîn. Vê yekê ew zanyarên zanistê kirine rewşa "bawerhişkên zanistiyê". Ev jî dide nîşandan ku zanyarên zanistê û zanîngeh ji rola perestgeh û rahîban derneketine. Ez dixwazim vê jî bînim zimên, heger eznavendpereziya dema me di asta takekesiyê de were derbaskirin jî, lêbelê di asta sazîbûnî de ji serdema navîn ne pêştir e, di gelek waran de jê paştir e, ji aliyê exlaqê civakî ve jî gelekî xeter e.

"Sosyalîzma zanistî" ku xwe parêzkarê kedê û nûnerê wekheviyê, herwiha xwe bidad û xwediyê nêzîkaya zanistî dide nîşandan, hê ji vî navî gelekî dûr e. Çespana (îsbat) vê yekê, ketina "reel sosyalîzmê" ya nava bê exlaqî û bêdadiyê ye. Bêşik ev rewş, heyf hilanîna li hember nenêzîkbûna rast û dadiyane ya li dîrok û civakê ye. Ez vê nêrînê rast dibînim: Dîrok û civak organîzmayên zindî ne. Yê bersivê bidin wanê ku şîroveyên çewt û înkara wan bikin, çi zû û çi derng, yê şeqamên ku maf dikin li rûçimê wan bixin. Proje û bernameyên civakî ku bi şemayên neberbiçav û bi nêrînên çewt yên dîrokî tên bikaranîn, encamên xwe yên biêş, di tevgerên "reel sosyalîzm", "reel faşîzm" ûwd. di gelek tevgerên civakî û sazîbûnên dewletê de nîşan dane. Tişta ku bingeh ne xweşik ava bûbe, rastkirinan di cîh û demê de pêkneyîne, ligor naveroka xwe yê têkbiçe. Rastiya vê rêzikê, ji hemû serdeman bêhtir, di serdema me de xuya kiriye.

Çavkaniyên din yên ku dîrokê xweyî dikin, cur bi cur in. Giraniya hêza wan ji hev cuda ne. Li vir pirsgirêka esasî, herka çavkaniya sereke ye, hêza wê ya xweyîkirinê û kaşkirinê (xiriqandin) ye. Çem û golên piçûk, zêde bikêr nayên. Encex ew di coheke (kanal) sereke de bigihîjin hev û wergerin bendavê, êdî yê wergerine enerjiyeke ku werine bikaranîn. Pirsgirêkeke dîrokê jî wiha heye ku bibe çemekî sereke. Pêşveçûna dîrokî, bi serê xwe ne tenê çem û gol in. Dîrokên wiha jî hene. Lêbelê rastiyeke din jî heye ku çavkaniya sereke, zorê li çavkaniyên din dike, tevlî xwe dike û xweyî dike yan jî wan bi tenê dihêle û zuwa dike. Çemê sereke yê herika dîrokî, xwe ji gelek çeman xweyî kiriye û hatiye heta îro. Di demên borî de, herçiqas ku li geravan qelibî be û hinekî rawestiya be jî, dîsa mezin bûye û bilez herikiye. Li vir peywira dîrokzaniyê ev e ku bide çespandin, bê di vê herikînê de kîjan civakê, li kûderê û çawa tevkariyek kiriyê. Mayina li derî dîrokê jî, bi vê rêbazê hesantir yê were çespandin. Nîqaşa, gelo pêşveçûn mîna xeteke rast an jî mîna xelqeyên pêçokeyî (helezonî), çiqas ku girîng be jî, jibo rêbazê di plana duyemîn de ye.

Ev diyar e ku ev nêzîkayiya me, bi mirovheziyeke (hûmanîzm) kûr ve girêdayî ye. Divê ev yek xweş were zanîn ku civakên xwe herî neteweperest berdidin jî, xwe bi awayekî zêde bi dîrokê xweyî kirine. Mînaka vê ya tîpîk, civaka cihûya ye. Ev civaka ku di dîrokê de, herî neteweperest e, xwe bilind û di rewşeke cuda de digire, civakeke ku ji çavkaniyên dîrokê ji hemû kesî bêhtir xwe xweyî kiriye. Li qasî ku Cihûyan Ji Sumer a mezin, Misrê, Fenîke, Grek, Roma, Ewrûpa û DYA (Dewletên Yekbûyî ya Amerîka) bêhtir xwe bi dîrokê bi xweyî kirine, dîsa civaka ku bi hişmendî tevlî bûye û pêdiviyên xweyîbûnê bi cîh anîne, Cihû ne. Di vî babetî de, dîroka cihûyan xwedî şens e ku giştî û taybetî di nava hev de nîşan daye. Rola rewşenbîrên bi eslê xwe cihû ku li tevayî cîhanê xwedî cîhekî mezin in, bi vê tevlîbûna dîrokî û hişmendiya wê ve girêdayî ye. Hêza civaka Cihû, çavkaniya xwe ji van rastiyan digire.

Encameke din ya nêzîkaya min ev e ku bi rastiya xwe re, nirxên ku mafedarî bin wergire. Herçiqas ku dîrok yekbûnî be jî, di nava vê yekbûniyê de, her perçekî nirxekî xwe heye. Nirxê civakeke herî biçûk û yê takaksakî jî qîmetekî xwe heye. Çawa dîrok di civakê de, civak jî di dîrokê de diyar dibe, takekes di civakê de û civak jî di takekes de diyar dibe. Ez vê yekê di nirxê baweriya zanistî de dibînim, weke îfadeya ku rêbaza diyalektîke li dîrokê were sepandin, encama bingehîn ku materyalîzma dîrokî yê bi gihiyê ev formûl e.

Ez vê yekê girîng dibînim ku van pirsgirêkên rêbazî, di beşên têkildar de bi berfirehî li ber çavan raxînim.

E- Dema belavbûn û gihîştina şaristaniya koledar

Dema ku Sumer di warê hilberîna aborî de, biberiyeke (berdar) bêhempa xwe çespand, jibo ku derbasî rewşa civaka bilind bibe jî çespan bi dest xist. Biberiya serdest ya di warê hilberînê de, vê dawiyê jibo hemû şaristaniyan dibe pîvana bernîşana hêzê. Civakên biber (berdar) civakên bi hêz in, herwiha bûyera medûcezîr (rabûnûdanîn) ya kêşan û belavbûnê, rewşa navendî derdixe rastê. Ev serdestiya Sumer, di warê dexlê anku genim û ceh de, tê hesabkirin ku ji yekê heştê dida. Ev hebûn bi xwe jî nîşan dide, bê ligor dema xwe çawa xwedî bandor û hêzeke belavbûnê bûn. Bidestxistina berxwarina zêde, gelek cîhên pîşekarî û bazirganî îstîhdam dikin, li dor perestgehên ku navenda hilberînê ne, bajarvanî û şoreşa bajarî pêktê. Vê pêvajoya ku li deşta Mezopotamya jêr destpêkir, rê li ber pêşveçûneke tûnd ya civakî, him çînî, him bajarî him jî nasnameya pevrayî siyasî ya serdest ku di dahênandina rêxistîbûna bi şêweya dewletê, vekiriye. Ev tê wateya şoreşeke siyasî. Nirxên berhevbûyî, rê li ber pirsgirêkên ewlekarî vekir, pêdiviya amûrên perastin û yên êrîşê derkete holê, di vê demê de mecbûriya teknîkên şer derdikeve holê. Teknolojiya tevirê ji tûnc, halet û bivir ku berê di warê çandinî de, tevkariyeke mezin kiribû, rê da teknolojiya şer. Çekên ji tûnc, mîna serdestiya atoma îroyîn, hêzeke mezin bi xwe re anîbû. Herwiha, êdî di warê hêza çekdarî de jî, ti cvivakên ku li hember civaka Sumer rawestin tinebûn.

Bi ser vê serdestiya duyemîn de, em sazûmana dewletê ku rêxistineke gelekî pêşketî û hêza perstgehê jî biservebikin, emê careke din hêza ku dîrok daye destpêkirin, bi xalên sereke terîf bikin. Ev sazûmaneke wisa ye ku ne bi tenê hilberînê dike û xwe diparêze, bi hêzeke bêhempa belav jî dibe. Di kesayetiya damezrînerê (sazgêr) xanedaniya Akad Sargon de, em vê yekê dibînin û xweş fêhm dikin ku di dîrokê de yekem car, çawa bi plan û armanc wergeriyaye emperyalîzmê. Serdema emperyalîzmê ya sazûmana civaka koledar, destpêdike. Em dikarin bibêjin ev, di dîrokê de bûyera medûcezîr anku merhaleya belevbûn û lidijrabûnê ya yekemîn e. Rola Sargon, dikare were nirxandin ku wî, dewlet-bajarên Sumer yên ji hev perçebûyî û pozberî hev, kirin yek û hêza xwe da belavbûna derveyî. Hêzên emperyalîst yên vê dawiyê, ev mînak ji xwe re kirin rê û tekûztir domandin. Herwiha ne tenê bi helatina şaristaniyê û sazîbûna wê, em di warê şêweya sazûmana belavbûnê de jî, deyndarê Sumer in. Heger ku em salên navbera BZ 4000- 2500an weke zayîn û sazîbûna Sumer bibînin, emê li rastî pêvajoya emperyalîzm û mêtingehkariya wan werin ku piştî salên BZ 2500an heta weke niha jî tê lêkolînkirin û rastiya wê tê fêhmkirin.

Em dikarin mantiqa vê pêvajoyê di bin van xalên jêr de birêzînin:

a- Belavbûn, ji ber hilberîna zêde ye. Zêdeyiya daringên çêkirinê (îmalat) û daringa xam (madeya xam), pêdiviya bazareke mezin derande holê. Dayin û standina bazarê, yekem car bi sazî dibe û pêşdikeve. Çîna bazirganiyê dibe pêşenga belavbûnê û di dîrokê de roleke mezin dilîze.

b- Pêşketina teknîka çekên ji tûnc û hilberîna wan ya zêde, rê li ber zayîna hêzek leşkerên profesyonel vedike û bi rêxistinî re, bi sazûmanê re dikevin pêvajoya belavbûnê. Bi plan û berfirehî dema xenîmetê destpêdike. Yekem car nijada mirov, bi plan, bi armanca xenîmet û kolekirinê, li tinekirina yên ji nijada xwe digere.Ev mijar ji ber vê yekê girîng e, di sazûmana hemû ajalan de, em nabin şahid ku cureyek ajal hemcinsê xwe tine kiribe. Wekî din, tinekirineke bi plan û rêxistin qet tine. Yekem car nijada mirov vê yekê bikartîne. Ev yek bi civaka bi çîn re pêşdikeve. Di civaka neolîtîk de ku çînçînîbûn pêşneketibû û serdemên berî de, tiştekî wiha nayê dîtin. Yamyamtî bixwe jî, hatiya çespandin ku gelekî bisînor û bi pêdiviya armanceke pîroz, şêweya îbadetekê ye. Bikaranîneke bi vê şêweyê ya hîkarîker, rêzika "kuştina qeran e", ev şêweya pêkanînê ku temsîla xwedayî ya zayîn û mirina demsalî, vê dawiyê bi qurbankirina zarok û xizimên xwe hatiye berdewamkirin. Hêrîşên bi plan, bi armanca talanê û tinekirinê, ji aliyê çîna serdest û mijok ve tê pêşêxistin, sazîkirin û weke ku çalakiya normal ya dîrokî be, tê meşrûkirin. Vê dawiyê, çalakiya qehremanî ji aliyê ola serdest û gerdîş (tore) ve tê pîrozkirin, wateyeke mafedarî distîne û dibe destan. Çîneke civakê, vê dike armanca xwe ya bingehîn. Hildide pîleya pîşeyekî. Herwiha serdema "Mirov kurmê mirov e" dest pêdike. Divê ku çavkaniya naletîbûnê, di vê pêşveçûnê de were dîtin. Lewre destana Sumer ya herî girîng, "Naletbûna Agade" bi rûxandina bajarê pîroz Nîppûr ve girêdayî ye.

c- Pozberiya dewlet-bajarên piçûk a navxweyî, rê li ber vê pêvajoyê vedike, mezinbûna pêdiviyan, wan mecbûrî emperyalîstîtiyê dike. Civakên komunvan yên berê jî, bi gelek aliyan de belavdibin, lê ev belavbûn ne bi armanca talankirinê û ne jibo hikimkirinê ye. Ev jibo pêdiviyên xwezayî û girêdana wan a bi jiyana di rex hev û din de ye, ji emperyalîzma koledar, talankirina wê û mêtingehkirina wê gelekî cuda ye. Bi kinayî em bi bêjin, çîna serdest a mijok ku di nava xwe de kete tengasiyan, jibo ku vê tengasiyê ji ser xwe bavêje û hinek qezencan bike, berê çewsandinên nav xwe ku polîtîka wan ya bingehîn bû, da derve .

d- Ev hersê sedemên bingehîn, bi belavbûna ku rêzika bingehîn ya şaristaniya biçîn e, xwe mezin dike û werdigere rasteqîniya xwejiyandinê. Ev şêweya bi vî rengî, taybetiyeke di xwezaya şaristaniyê de. Ligor armancên belavbûnê, gelek şêweyên wê yên cur bi cur hene. Digel bi armanca talankirina ji nişkê ve, daxwaza wan ew bû ku çavkaniyên daringên xam yên stratejîk, hesin û sifir têxin bin kontrola xwe, ji aliyê din ve mêhtingehên bazirganiyê û bajarên nû ava bikin. Dîsa belavbûna bazirganî, jibo bidestxistina daringên xam û firotina daringên çêkirî û jibo damezrandina perestgehên weke yên xwe, herwiha belavbûna olî û bîrdoziyî. Ligor taybetiyên cîhên ku lê belavdibûn, an timî li wira niştecîh dibûn anku mayina payider bû, an jî jibo demekê, anku çendemî diman. Di mayina payidar de, êdî ew herêm bi tevgerî û jiyaneke pevrayî, werdigeriyane qadên şaristaniyê yên nû.

1- Şaristaniya Misrê: Piştî Sumeriyan, yek ji civaka koledar ku derkete holê, şaristaniya Misir-Nîlê ye. Dema ku em vê şaristaniyê dinirxînin, girêdana wê bi neolîtîka Afrîka Bakur ve nayê çespandin, belavî û resenîtiya (orîjînalîte) wê nayê dîtin. ëhtîmal e ku dema gihîştina şoreşa çandinî ya Heyva Berhemdar, çawa li hemû deran belav bûbe, BZ di salên 6000an de gihabe vira jî. Ev nirxandin ji aliyê kronolojîk ve jî, ne dûrî mantiqê belavbûnê ye. Lewe (alûwyon) yên Nîlê yên gelekî berhemdar, derfetê didin şoreşeke wiha ya bajêr. Lê dîsa di reseniya wê de, dewsên şoreşa bajêr ya Sumer tê dîtin. Lêbelê berhemdariya zêde, bi pêvajoyeke xunaftinê (xwemalîkirin) heyina xwe ya resen diderînine holê. Têkiliyên zû yên bi çanda neolîtîk re û xunaftina bilezê, Misir kire civakeke bi çîn û resene ya şaristanî. Lêbelê ev jî rastiyeke ku şoreşa çandinî ya Heyva Berhemdar û şoreşa bajêr ya Sumer nebûna, şaristaniya Misrê bi serê xwe dernedikete holê. Çawa bêyî Nîlê şaristaniya Misrê neyê hizirîn, bêyî Heyva Berhemdar û şoreşa gund û bajêr ya Sumer jî, berhemdariya Nîlê û şaristaniya Misrê nayê hizirîn. Di vî babetî de çespîna herî girîng, mercên erdnîgarî û avhewaya derdora Nîlê ye ku bi serê xwe derfetê nade şoreşa çandiniya neolîtîk yên ajal û rîwekan (nebat). Li Misrê mercên şoreşa çandinî yên resen tine ne. Heger ku hebana, ji ber mercên ku nayên guhertin, geliyê Nîlê hê ji zû de yê bûbana cîhê şoreşa çandinî û bajêr, yê ne piştî Mezopotamya, berî wê di vî warî de pêşbiketa. Rola Nîlê ya esasî ji taybetiya avdana wê û axa biber (berhemdar) derdikeve holê. Dema ku teknolojiya çandinî bidest xist, di warê şaristaniya resen de gavên mezin avêt.

Şaristaniya Misrê BZ ji salên 3000an dest pêdike û heta serê zayînê bê guherîn berdewam dike. Di warê geometrî, avahîsaz (qesirbend) û nivîsê de, pêşveçûnên ji Sumer cuda pêkanîne. Di warê avahîsazî de wisa pêşketine, encex bi Roma re werin hevberkirin. Barkêşiya bi keştiyên bayê gelekî pêşveçûye. Hesabên sal û demsalan yên bi stêrkan, sererestirin. Digel ku sazîbûna dewletê bêhtir navendî ye, derfetê zêde nade dewlet-bajaran. Dabeşîneke rêvebiriyê ya bi şêweya eyaletan heye. Misir jî weke Sumer ji aliyê sîh xanedanên ku bi awayekî demên zû, navîn û dereng, hatiye birêvebirin. Pêşî giraniye rahîban heye, lê duv re bi qeranên rahîb serdest bûye. Têgihîna xweda-qeran serdest e. Mîtolojî ligor ya Sumer lawaztir e û bi sînor pêşveçûye. Li vir navendeke xwedayî tê holê ku nêzîkî sêbareya bav, dayîk û law e. Xwe mîna şewqa sazûmana ezmên ya liser rûyê erdê nîşan dide. Di vî bingehî de, serdestiyeke bîrdoziyî ya bi hêz dadimezrîne. Ji ber vê çavkaniyê, kevneşopiya rahîbên Misrê, heta weke îro bi hêzeke xurt dijî. Hewldanên mêtingehkirina emperyalî, bisînor dimîne. Têkiliyên bazirganî yên bi Girît-Fenîke re, bandorê li pêşveçûna şaristaniya binî dike. Misir di xweyîkirina çemê şaristaniyê de rola robarekî dibîne. Lê dîsa jî di pêşveçûna xeta şaristaniya koledarî de, ji BZ 3000an heta bi serê zayînê, xwedî pareke sereke ye. Rola şaristaniya Grek ku şaristaniya Roma xweyîkirî, ji çavan dûr nayê girtin. Digel ku Misrê, Afrîka ji şaristaniyê re venekiriye jî, lê bazirganî heta bi nava wê pêşvebiriye. Di hêla bazirganiya keştiyên bayê yên li Nîlê, Derya Sor û Derya Spî, rola şaristaniya Misrê gelek e.

Misir di sêwirana (tasarim) mîtolojiyê de, ligor Sumeriyan paşketiye, lê di pêşveçûna olên yekxweda de, cîhekî girîng digire. Digel ku ceribandina olê yekxweda destpêkirine, ev yek bisînor maye. Çîna rahibên Misrê, bi rola xwe ya perwerdeyiya bihêz, bûye navenda gihîştina kadroyên mîtolojî û ola Grekiyan. Rahîb û pêşengên feylesofên Grek, heta BZ sedsala 5an qûtê xwe ji perwerdeya Misir û Babîlê wergirtine. Di warê pêşveçûna şaristaniya koledarî de, him ji pêşveçûna zû û resen, him jî, ji mezinahiya xwe ve, piştî Sumer di rêza duyemîn de ye. Di xweyîkirina sazûmanê de berdar û domdar e. Di warê bikaranîna koledariyê de, ewqasî bi pêşveçûne, bi taybetî di avakirina pîramîdan (ehram) de, keda koleyan bi awayekî erjeng hîkarîker e, bi vî awayî cesaret dane gelek împeretoriyên mîna Roma jî. Despotîzma (zordestî) Rojhilata Navîn ku hê jî bi hêzeke mezin e, ji mîrateyên sazûmana civakî ya Misrê tê. Çiqas ku koletî bi awayekî kûrahî bi rêk û pêk kirine, ewqas jî desthilatiya (otorîte) siyasî û olî bi hêz û tekûz kirine. Di dîrokê de, helatin û pêşveçûna koletiyê bi Sumer destpêkiriye lê gihîştin û domandina wê bi Misrê pêkhatiye.

2- Şaristaniya Harapa û Mohanjadaro ya li Geliyê Pencab û ëndûsa Hindê: BZ di salên 2500an de, vederbûna şaristeniyeke bişeml, weke ku ji erdê bide der, derkete holê. Ev şaristanî dişibe şaristaniya Misrê ya vederkirî. Hatiye çespandin ku di warê nivîs û qesirbendiyê de, pêşveçûneke bisînor pêkaniye. Tê texmînkirin ku girêdana vê şaristaniyê bi şaristaniya Sumer re, bi pêwana okyanûsa Hindê çêbûye. Dibe ku BZ di salên

5000an de, di ser ëranê re bi şêweyên neolîtîk re têkildar bûbe, lêbelê ji şoreşa çandinî zêdetir, mîna mêhtingeheke Sumer ya bazirganî pêşketibe. BZ di salên 2000an de, tê ferzkirin ku ev şaristanî ji ber mehteşiyeke mezin, qeyraneke mezin derbasdike, li derî dîrokê dimîne û vedimire. Li qasî şaristaniya Misrê, resen nebûye û berdewam nekiriye.

Şaristaniya Hindê BZ ji salên 1000an pêde, bi saya niştecîhbûna komên Aryen, resenî û berdewamiya xwe pêktîne.

3- Şaristaniya Çînê: Hevnasîna Çînê ya li rojhilatê Asya, bi serdema neolîtîk ya bi Heyva Berhemdar girêdayî re, BZ di salên 4000an de çêbûye. Di şoreşa çandinî de, ti pêşveçûnên wê yên navxweyî nayên dîtin. Çemê Zer, bi berdarî (berhemdar) û rêkûpêkbûna avdaniya xwe, rola Çemê Nîla Misrê dileyize. Erdnîgarî û avhewa wê, ji bilî avdanê bikêrî çandiniya rîwekên çandî tê. BZ di salên 1500an de, ëmperetoriyeke koledar ya bihêz, liser civakeke biçîn ya pêşveçûyî tê avakirin û li qasî xanedaniyên Misrê bi navendparêziyeke hişk pêşvediçe. Mîna şaristaniya Hindê qetandinek tê de çênabe. Gelek merhaleyên perçebûnê û navendîbûnê derbasdike û digihe heta dema îroyîn. Ti tevkariyên wê yên resen jibo şaristaniyê ne hatine çespandin, lê bi awayekî resen xwe xweyîkirin domandiye. Di dema Roma de, serê zayînê, bi awayekî herikîn tevlî çemê şaristaniyê dibe. Dema ku Asya û Ewrûpa liser xeta şaristaniyê dibin yek, gelek şaristaniyên civakî yên hûr û gir tevlî çemê sereke dibin. Çemê sereke mezin dibe û bilezdibe. Hêzên civakî ku ji bakur û başûr di herikin ber bi xeta herêmên Okyanûsa Atlas û Okyanûsa Mezin, taybetiyên vê xetê dikişînine seresazî û binesaziyên xwe, ji xwe jî hinek rengan tevlî dikin û alîkariyê didin dîroka dewlemend. Wateya rastiya Rêya Hevrîşim ya efsanewî, ji leyistika rola wê ya di vê dewlemendiyê de tê.

Di warê dabeşbûna şaristaniyê ya li parzemînan de, hevnasîna BZ di 3 000 salan de bi neolîtîkê re û BZ di sedsala 5 an de derbasbûyina şoreşa bajêr, para Emrîka ketiye. Parzemîna ku di nava xwe de, pêşveçûneke bi sînor pêkaniye, rola xwe ya di cîhanê de, piştî ku ji alyê kapîtalîzma Ewrûpa ve hatiye mêtingehkirin, gelekî bi derengî û di sedsala 20an de, bi pêşevaniya DEY (Dewletên Emrîka Yekbûyî) leyîstiye.

4- Di balavbûna şaristaniya Sumer û lidijderketina wê de, pêşveçûnên balkêş li herêmên cîranê wê pêktên. Li rojhilat û bakurê wê Horrît ên ji koka Aryen, li başûr û rojavayê wê komên Amorît ên ji koka Semîtîk, li hember hêz û dewlemendiya Sumer a di nîvê wan de, ketine nava liv û lebatên mezin. Jiyana wan a bêdengî, sazûmana çandinî ya niştecihîya gundîtî û sazûmana şivantî ya koçberî, di nava hejîneke gewre de ne. Civakên Aryen, nikarin ji ajaldarî û çandiniya ku bi kûrahî dijîn, derbasbibin. Ji mêj de, Sumeriyan ev serdestî bi dest xistine. Civakên Amorît ên şivan, ji çandinî û jiyana bajêr gelekî dûr in, di mercên çolê yên giran de, bi zêdebûna carcaran mehteşiyê, jiyaneke bi zor û zehmetî dibûrînin. Li ber serê wan bihiştek berfireh dibe. An yê bibine koleyên xizmetkar an jî yê bibine dagirkerên fetihker ku qedera xwe bi leyîzin. Li rojavatir şaristaniya Misrê jî, bi pêşveçûnên bi vî rengî re, rû bi rû ye. Ezmûna şaristaniyê, an li hember barbariyê yê qezenc bike û belav bibe an jî yê bi xeniqe û vemire. Dîrok li hemberî kêliyên xeternak ên pêvajoya diyalektîkê ya diyarker e. Pêvajoya ku Sumer daye destpêkirin jî, bi livên van koman ve girêdayiye. Lêbelê dema ku ew serdestbû, cudahî nakokiyan diderîne holê.

BZ di salên 2500an de, dema ku gihan sînorên xwezayî yên bajarbûyinê û şerê berberî (rekabet) û xwedaniyê (mulkiyet) dijwar bû, Xanedaniya Sargon ya ji koka Semîtîk ji navê derket, nakokî bi darê zorê çewsand û seferberiya derveyî ji xwe re kire polîtîka bingehîn. Taybetiya Sargon ev e, ber bi derve de çûna xwe ya carcaran ku weke qehremaniyekê, -destana Gilgamêş di derbarê van çûnan de ye- ji bûyera yekanî derdixe, dike pêvajoya belavbûneke bi plan û mêhtingehkirinê. Serdestiyeke bazirganî li çar aliyan, bi rêyên deryayî, bejî û çemen destpêdike. Ev pêvajo di nivîstekan (kîtabe) de, bi awayekî şanazî tê ravekirin. BZ di navbera salên 2500 û 2000an de mêhtingehên bazirganî, ji rojhilatê Derya Spî heta bi Derya Reş, ji nava ëranê heta bi girav û peravên Kendava Basrayê, mîna aşîtê belavbûne. Fenîkeyên li rojhilata Derya Spî, Hîtîtiyên li navenda Anatolyayê, Mîtaniyên li Mezopotamya jorîn û navîn û Elamiyên li ëranê li zaxrosên rojhilat, piştî sepandina mêtingehkirna seretayî, resene dibin û bi berxwadanên ku xwîn rijandine, dibin xwedî hêzên siyasî û dewlet. Eynî weke piştî şerên berxwedanê yên li hember pêvajoya mêhtingehkirina kapîtalîzmê, çêbûna dewletên cîgeyî û federasyonan. Bi hêzbûna mêhtingehkeriya emperyalîst ya Sumer û hebûnên cîgeyî yên di bandora vê de mabûn re, pêvajoya dîrokê ya nû rê li ber gelek pêşveçûnan vedike. Taybetiya vê demê ya tîpîk ev e ku bi xûnifandin û resenebûn digihine civaka biçîn, him jî bi şerê piştî berberiya (rekabet) zêde, weke dewletên piçûk yên cîgeyî derdikevin sehneya dîrokê.

Digel serdestiya mêhtingehkirina Sumer ya BZ di navbera salên 2500 û 2000an de, tê dîtin ku piştî salên BZ 2000an, bi giranî heyînên siyasî yên li dor mêhtingehan bi hêz dibin û demeke nû vedikin. Ev dema ku ji BZ 2000an heta bi BZ sedsala 5an berdewamkirî, di dîroka Rojhilata navîn de xwedî wateyeke mezin e. Ev yek dabaşa xeberdanêye ku van heyînên siyasî, bi hindakayî li qasî Sumera klasîk û Misrê tevkarî kirine û rê li ber pêşveçûnan vekirine. Ev yek tê wê wateyê ku sazûmana koledar, weke qederek be li serê mirovatêyê dibe bela û dema xwe ya herî gihîştî dijî. Herwiha dive ku ev pêvajoya nû ya şaristaniya koledar, bi her awayî were dahûrandin.

F- Serdema dewlet bajarên koledar yên

Rojhilata Navîn

Piştî ku sazûmanên koledar yên Sumer û Misrê, qenc bi sazî bûn û payidariya xwe dan çespandin, êdî weke hemû sazûmanên civakî yên serdest, ji pêdiviya wan ya xwezayî ew jî dikevin pêvajoya belavbûnê. Civakên qebîle yên ku bi çandinî û şivantî debara xwe dikin, bi têkilî û bandora van re, jiyana wan ya azad tê sînorkirin. Serdem tê guhertin. Qebîleyên çandinî û şivan ku ji BZ 10 000 salan ve derketibûn holê, li hember vê hîkariyê (bandor), bi du vebijarkan (alternatîf) dibizivîn: Qismên ku zêde dibin û hejar in, li derdorên bajarên herdu şaristaniyan niştecîh dibin ku evder jibo wan çavakaniya kar û xebatê ne. Bi rastî jî pêvajoyeke wiha di nivîstekan de jî derbas dibe ku wê demê hatiye jiyandin. Ji Tewrat û gelek nivîsên Babîl tê fêhmkirin ku li Misrê komên semîtîk û îbraniyan, li Sumer jî komên aryen û kassîtan, di kar û barê wiha de, bi jiyaneke nîvazad xebitîne. Eynî weke gundiyên îro ku diherikine metopolan û bi awayekî nîvazad kar dikin. Yên din ku dimînin, bi giranî giregirên qebîleyan û qismên ku biîmtiyaz, mîna xelqeyên herdu hêzên navendî,di warê serdestiya cigehî de sift dibin, dibine bajarvanî û bersiva vê hîkarîkariyê didin. Di serî de mîna bazirganên kompredor ku bi navendên emperyalîzma koledar ve girêdayî, rolê dileyîzin, duv re modela navendî dişopînin û dikevin rewşa dewlet-bajaran.

Ev mîsoger e ku ev pêvajo, ji BZ 2000 salan pêde bi tempoyeke ku zêde dibe, hatiye jiyandin. Pêşevanên dewlet-bajaran û niştecîhbûnên yekemîn ev in: Li peravên rojhilatî Derya Spî Bîblos û ógarît, li bakurî Suriye yan jî Mezopotamya Navîn Karkamiş, Samsat, Ebla, Ruha, Haran û Marî, li navenda Anatolya Hattûşaş, Kaneş û li rojhilatî Zaxrosan Elam.

Di serdema neolîtîk de, jiberku herêmên niştecîhbûnê bi giranî jibo çandiniyê bûn, ji gundîtiyê derbas nedibûn. Lêbelê ev herêmên nû yên niştecîhbûnê, jiberku li herêmên neqebên stratêjîk weke qadên bazirganiyê û çêkirinê kar didîtin, bilez bûne bajarok û çiqas ku çû bûne bajar. Daringa ku herî bêhtir lê dihat pirsîn, keresteyên serwîzad (sedar) û cewhera madenê ku li Libnan û çiyayên Toros bûn. Ligel vanan, raçandin û kûzikkerî (dîzik) û gelek hilberînên pîşekarî, jibo bazirganiya derveyî têne çêkirin. Jibo bazar û bihevguhertinê dirav dikeve navberê (dewrê), sazûmaneke nivîsarî heta bi nameyên bazirganî derdikevin holê, taybet li bajarên Fenîke bi awayekî hesan û bikêrhatî tê bikaranîn. Hêza şaristaniyê ya di warê dirav, bazar û nivîsê de, zêde dibe. Di dîrokê de çîna navîn, mîna gewdeyê civaka çînçînî di rewşa çêbûnê de ye. Dema ku em, qeralên rahîb yên li perestgeh û navendên rêvebiriyê bi burokrasiyê re û giregirên qebîleyan ku bi van ve girêdayî mîna çîneke raser binirxînin, bazirgan û pîşekarên ku çiqa diçe serbixwe dibin çîna navîn û yên herî zêde ku giradanên qebîletî winda kirine çîna kole diderînine holê. Bêşik ev çînçînîbûna nû ne zelal e û ji hev nehatiye raqetandin. Lêbelê diyar e ku di çêbûna çalakiyên dîrokî de, zemîneke civakî ya daringî (madî), jibo berjewendiyên çînan dihile.

Di vê merhaleyê de, pirsgirêka dîrokê ya bingehîn ku pêdivî ye were dahûrandin, bûyera konfederasyona qebîleyan ku weke merhaleya pêş ya dewlet-bajar tê nirxandin e. Ev merhale berî şaristaniyê, di hemû civakên qebîleyan yên pêşketî ku xisimên hev de, derketiye holê. Tê fêhmkirin ku du sedemên girîng di vê de rol lîstine: Pêdiviya yekbûnê xwe nîşan dide ku weke nelihevkirinên di nava dewlet-bajaran de, pozberî û nelihevkirinên di navbera qebîleyan de berteref bikin, hê bêhtir xwe li hember hêrîşên hêzên şaristaniyê biparêzin û jibo berjewendiyên xwe qezencan bi dest bixin. Yek dikare bibêje ku ev jibo dewletbûnê merhaleya pêşek e. Ev şêwedarbûniyeke (formasyon) demborîn e. Hê li navenda bajarekî artêşeke siftbûyî tine. Burokrasî û perestgeha xwe saz nekiriye. Çîna navîn ne afirandî ye. Li hember gef û guran her kêlî dikare ji hev tertûbela bibe. Navekî din yê vê merhaleyê di dîrokê de, serdema lehengiyê ye. Berî dewleta koledar were damezrandin bi hindikî, ev dem ji aliyê Sumer û Misrê ve BZ di salên 3000an de, di merhaleya ku sazûmana koledarî gihîştî de, ji aliyê Hurrî û Hîtîtiyên ji koka Aryen ve BZ di salên 2500an û 2000an de, ji aliyê Kenanî û Amorîtên ji koka Semîtîk ve BZ di salên 2000an û 1000an de hatiye jiyandin. Merhaleya pêşek ya sazûmana koledariya Greko-Romen, Hindê û Çînê BZ di salên 1500an û 1000an de, bi hêz û bandor hatiye jiyandin.

Pêdiviya têgihîneke (serwextiyeke) bi kûrahî, jibo dema federasyonên qebîleyan heye. Bi hêzbûna eşîr û qebîleyên li erdnîgariya Rojhilata Navîn, quweta xwe ji vê dîrokê digirin. Ne sedsal, hezarsal di bin vê şêwedarbûniyê de derbasbûne, qehremantiyên mezin hatine pêkanîn. Eslê wê, ev pêvajo dîroka eşîran, bi gotineke din ya heyinên etnîkî ye.

Qewm, bi gelekî berî dîroka xanedaniyê, ol û çîna tê. Jibo ku yek bigihe dîrokekî sererast, divê ku pirsgirkên dîroka heyina etnîk çareser bibe. Çi serdema seretayî be, çi serdema navîn û çi serdema nêzîk be, xwe weke serdemên xanedanan, ol û qewman dane rewakirin (meşrûkirin). Têgînên dîrokê ku di bingeha serdema seretayî de bi giraniya xanedaniyê, di serdema navîn de bi rengên olî û di serdema nêzîk de bi netewetiyê hatiye fermîkirin, ji ronîkirina dîroka civakê ku bêhtir geliciye, dûr e. Di vî babetî de, dîrok wisa hatiye şewşandin ku mirov nikare giraniya xanedanî, olî û qewmîtiyê di cîh de rûnîne. Mecbûriyeteke wisa heye ku dîroka dîrokê were nivîsandin. Digel hemû mezinkirin, tinekirin, piçûk û kêm dîtin, çewt nivîsên bi zanayî û heta bi ravekirinan, wateya dêrandina xerakirinan çibe, heta dîrokekî wiha dernekeve holê, ne mimkûne ku mafê rastiyê were dayin.

Her çiqas ku bingeheke wê ya nivîskî nebe jî, "dîroka etnîk" wateyeke wisa dide ku ji dîroka ol, xanadanî û qewman rastir e û xwedî roleke domdar e. Heyînên etnîk (sazûmanên eşîr û qebîleyan) sazîbûnên berbiçav û yên ne berbiçav û pêşveçûnên herî mezin, di serdema neolîtîk de ku giraniya wê çandinî û şivantî bû, jiyîne. Yekeya bingehîn ya dema civaka hovik (wehşî), qebîleya (bavik) bi navenda sereke bû, Ti caran bi ser hijmara sedî ne ketine. Jiyana di şkeftan de û gerhokî serdest e. Di avhewa û demsalên dijwar de, bi nêçîra ajalan û daneheva rîwekan debara xwe dikin. Ev civakên qebîleyî ku heta bi dawiya serdema qeşayiyê ya dawî (BZ 20 000) jiyiyan, dişibiyan hev û bi hinek dengên bisînor, di merhaleya zimanekî hoveber de bûn ku giraniya wî bi işaretan bû. Xwedî têgihîneke giyanwer (anîmîst) û olekî totemî ne. Dîroka mirovahiyê, ji sedî 98 di bin şêweyê jiyana vê civakê de derbasbûye. Hê ti taybetiyên ol, xanedan û qewman, herwiha jî dîrok çênebûye. Di navbera BZ 20 000 û 10 000an de, piştî merhaleya dema mezolîtîk ya ku dema derbasbûyinê, derbasî serdema neolîtîk (qebîleyên barbar) dibin. Sazûmana cîwarbûyina gundîtiyê bingeh e, çandinî û ajaldarî çavkaniyên debariyê ne. Koçerî bisînor bû ye. Jiyaneke daykanî yên civakên pêwîstên hev heye. Hijmar carina digihe hezaran. Lêbelê nayê dîtin ku bi ser pênc hezaran ketiye.

Azadiya qebîleyê dilîneke gelekî bihêz e. ëbadetên olî yên bi giraniya xwedawenda dayîk, pêşvediçin. Li cîhên cîwarbûnê yên vê demê, gelek peykerên piçûk yên xwedawenda dayîk têne dîtin. Jin bi heyv û stêrkan tê temsîlkirin, lê hê bêhtir weke dayîka xwezayî ya hêzên cîgeyî û xwezayî, xwedî giraniyeke mezin e. Têgihîştina vê yekê ne zor e. Çandinî û kedîkirin keda jinê ye, bi anîna zarokan jî, jin di dîrokê de bi awayekî pîrozwer tê xuyakirin. Herwiha ew hêza jiyanê ya afirîner e. Xweza û ax dayîk e. Mîna hêza kefşkirina hilberînê ya xweza, rîwek û daran, temsîlkirina jinê ya xwedawendî, bi rewişta xwezayî rê li ber wateyeke kûr vedike. Girîngiya jin-dayîk ya ku bi awayekî bêhempa zêde dibe, li hember mêr serdestiyeke diyar bi dest dixe.

Dema nêçîrvanî amûra debariyê serdest bû, çiqas ku rola mêr bi hêz bû, piştî ku nêçîrvanî kete plana paş, rola mêr ewqasî kêm bû. Gotina dîroka jinê, gotina dîroka famîliya genim, yên dewarên piçûk, darên fêkî, xaniyên gund, raçandin, ya bivir û ya aşkê desta ne, gotina dîroka rêzgirtina bingeha kedê û sazûmana ku hilberînê dike ye, gotina dîroka hilberîna ku bi kedê hatiye afirandin e û mezinkirina zarokan e, damezrandina sazûmana malan e. Dîsa gotina dîroka ji işaretan derbasbûyina zimanekî dewlemend e, derbasbûyina têgînên ku ji amûrên hilberînê yên bi wate tên e, herwiha derbasbûyina çêbûna hişê mirovatiyê ye. Bi watekirina helatin û gihîştina dîroka etnîk ya bi vî rengî, rasteqîn û girîng e. BZ di salên 4000an de, bi destpêkirina ajotina cot û pêkhatina şivantiyê, cîhê jinê yê di pêvajoya hilberînê de teng dibe. Çiqa ku diçe jin di malê de tê asêkirin û ev yek bi kûrahî tê heta dema îro. Di vî babetî de, di warê nivîsandin û têgînkirina dîrokê de, jin ji mafê wê û gelekî bi şûn de tê hiştin. Tekûzbûna serdestiya mêr ya bi pêvajoya şaristaniyê re, li der hiştina jinê ya ji saziyên seresazî û binesaziyên civaka biçîn, bingeha nivîsandina pirtûkên dîrokê yên "dîroka bê jin" e. Şewşandineke mezin, bi encama newekheviya di navbera zayendan de, weke dîrokê tê pêşkêşkirin. Bi vê nirxandina kin ya derbareyî etnîkiyê re, em li bersiva vê pirsê digerin: Konfederasyonên eşîran kengî û li kûderan li hember pêşveçûnên şaristanîtiyê çêbûne û peresîne (tekamûl)? Dîroka Rojhilata Navîn, bi bersiva vê pirsê ya rasteqînî ve girêdayî ye. Yanê bersiv hê di reşahiyê de veşartiye. Dîsa jî, mimkûn e ku em demên bingehîn yên sazûmanên qebîle yên Rojhilata Navîn bikin sê beş.

1- Dema pêşveçûna çandinî û şivantiyê: Tê pejirandin ku li Erebîstan û Afrîka Bakur koma Semîtîk ya ziman û çandê, di navbera BZ 9000 û 6000an de, bi belavbûna bandora civaka neolîtîk ya di nava wan de, derketine holê û pêşveçûne. Tê zanîn ku di navbera BZ 10 000 û 6000an de, li gelî û deştên nava çiyayên Toros û Zaxrosan, li navenda cîhê bi navê Heyva Berhemdar, komên afirînerên çandiniya neolîtîk û kedîkirinê, bi navê gelên ji koka Aryen têne nasîn. Dema ku lêkolînên peyvnasî (etîmolojî) bi şûnwarnasî (arkeolojî) re bibine yek, bi mîsogerî tê çespandin ku ev koma gel afirînerê çandinî û kedîkirinê ye. Bi navlêkirina herdu koman em deyndarê sumeriyane.

2- Sazîbûn û derbasbûyina sazûmana eşîrtî: Dema ku civaka neolîtîk di Heyva Berhemdar de, di bin çanda "Tel Khalaf" de rê li ber sazîbûnên payîdar vekirî, tê wateya merhaleya şewegirtina komên eşîran jî. Ev dema ku di navbera 6000 û 4000an de, nêzîkî du hezar salan berdewamkirî, dema "dahênanên bingehîn"e ku şaristanî amade kiriye.

Dema ku Sumer amade kiriye jî, ev dem e. Komên Aryen û Semîtîk di navbera xwe de, li cîhên ku tevahiyeke aborî çêkirin, ji hev cûda dibin, ji rewşa qebîleyên ku dişibine hev derbasî eşîrên cuda dibin. Her çiqas ku hişmendiyeke eşîrtî ya bihêz û bîrûbawerî bi wan re çênebûbe jî, bi hebûna xwe ya berbiçav ketine rewşa civakên bi rewişta etnîkî. Çawa mercên daringî û aborî yên çînçînîbûn û vê dawiyê yên netewîbûnê, roleke diyarker leyistine, mercên daringî, aborî û civakî yên vê demê jî, civaka etnîk û heyînên eşîrtî diyar kirine, derandine holê.

3- Ji dema şêwegirtina şaristanî, ji şiklê çend çînên bingehîn heta bi dema îroyîn: Ev merhaleya ku em dikarin bibêjin, dema berxwedana eşîran û şaristanîbûnê, dikare were nirxandin ku hişmendiya eşîrtî gelekî pêşvediçe, şertek ji yê jiyanê ewe ku her kes xwe ji eşîrê dihesibîne û "serdema destanî helbestkî" ye. Liser ax û zozanên ku bi qedir dibin, lihevxistinên di navbera wan de, berxwedana wan ya li hember hêrîşên hêzên şaristaniya pêşveçûyî û hêrîşên wan yên li hember van hêzan, herwiha demeke ku bi şeran derbasdibe, dabaşa xeberdanê ye. Jibo jiyanê dive eşîra we, jibo eşîra we jî dive qebîle û malbata we bi hêz be. Rasteqîniya daringî ku bîrûbaweriya nû bi xwe re anî ev e. Ravekirina "destan û çîrok" yên bi zimanê helbestî ku hê jî di nava hinek civakan de bihêz in, esasê wê vê demê tîne zimên. Lihevdanên eşîran yên bê dawî, qehremantiya li hember hêrîşên ji derve tên, berxwedan û hêrîşên li hember, di dîroka her gelî de, cîhekî girîng digirin. Ev dîrok, ligor mercên komên civakên etnîk, tiştekî ji girîngiya xwe winda nake, heta bi serdema navîn û serdema nêzîk -serdema qewman û netewan- dexme ya xwe bi giranî li hemû pêvajoyên civakî xistiye. BZ ji salên 4 000an ve, êrîşên bê dawî, him yên lêzimên hev û eşîrên cîranên hev, him jî yên cur bi curên hêzên dewletê, hêza heyînên etnîk ên Rojhilata navîn li ber çavan radixe. Di erdnîgariya Rojhilata Navîn de, rastiya dîrokî a bingehîn ku ev heyînên etnîk, bi hêz kirine û liser lingan hiştine, ev babet in. Her komeke eşîrê neteweyek, xanedanek, bi bîrûbaweriya xwe olek û bi zaravayê xwe mîna xwedî zimanekî ye. Digel lawazbûna şoventiya netewî, bihêzbûna şoventiya eşîrtî -dilînî û bîrûbawerî- jî, çavkaniya xwe ji vê rastiyê digire.

Dema ku ji van agahdarbûn û nêzîkayiyên rêbazî ve were nêrîn, gihîştina civaka koledar û çûyina wê ya ber bi sazûmana cîhanê, Rojhilata Navîn ji BZ 2 000an heta bi BZ sedsala 5an derawa (pozîsyon) diyarker dijî û dide jiyandin. Rol ne tenê pêşewatiya (rêberî) damezrandin û sazîbûna şaristaniya Sumer û Misrê ye. Di pêvajoya gihîştinê de, pêşewatî bi mîsogerî di erdnîgariya Rojhilata Navîn de ye.

Berî nirxandina vî babetî, em li pêşveçûnên şaristanî yên dema pêla belavbûna yekem binêrin:

1- Hîtîtiyan: Vê şaristaniyê, piştî ku Sumer li Asya piçûk û li navenda Anatolyayê mêtingeh pêkanîn, BZ di navbera 1 900an û 1 200an de hikim kiriye. Nimûneka (model) Sumer bingeh digire. Li qasî ku navenda bazirganiyeke girîng e, ewqasî jî ji kanên madenan avantajê bi dest dixe. Him bi Babîliyan û Asûriyan re, him jî bi Misriyan re berberiyê (pozberî) dike. BZ di sala 1595an de Babîl dagirkiriye. Dîsa BZ di sala 1243an de bi Misrê re "Peymana Kadeş" şanenav kiriye. Di destpêkê de konfederasyoneke eşîran e, lê pişt re dibe navendeke koledar. Şaristanîbûna Anatolyayê, bi piranî berhema sazûmana Hîtîtê ye. Komên etnîk yên di nav de, li Bakurêrojhilat Khaldîyan (Kalikên Ermeniyan), li Başûrêrojhilat Hûrriyan (Kalikên Kurdan) Li Başûr û Rojavayê Anatolya jî Lûwiyan bûn. Hersê komên etnîk jî, xwediyên çand û zimanê

Aryen in. Bi hêzbûna Hîtît ji gemerdan (yekdest) bûna kanên madenan tê. Têgihînên parastinê, parastina kanên madenan dike plana pêş. Jiberku pêdiviya Babîl, Misir, Helen, ëyon û konfederasyênên Mîtaniyan bi cewhera madenê hebû, timî bi wan re di nava pozberiyê de ye. Bi taybetî, pêşveçûnên di karê sifir û hesin de ku ji alyê komên etnîk yên ji koka Ermenî ve pêkhatin, tevkariyên şaristaniyê yên herî girîng in. Di mîtolojiya Sumer û mîtolojiya komên etnîk yên Aryen de, xwedakî sêbare ku hêzên ezmên, erd û axê temsîl dike heye. Demên pêşî mîtolojiya ku gelek xweda di xwe de dabûn hev, vê dawiya bi pêşketina qerantiya navendî xweda kêm dibin, Wek mînaka Sumer, bi îfadeya lihevkirinê dadikeve heta bi sêbareyî. Hê ne gihane têgihîna yek xwedayî. Şerê xwedayan hê yê gelekî berdewam bike. Di lihevkirinê de, hê pozîsyona xwedawendê bi hêze. Lêbelê yekemînî ji mêj de winda kiriye û çiqa diçe girîngiya xwe ji dest dixe. Ji vê re, çanda Xwedawend Kîbele (Kupapa) jî tê gotin.

Di damezrandina Roma de çawa pêdivî bi vê Xwedawendê çebûye, li Erebîstanê têgihîna hêla (aliyê) nimêjê anku "kible" jî, ji girêdana bi vê Xwedawendê ve tê. Çawa şaristaniya Sumer, şaristaniya Hîtîtiyên Anatolya diyar kiriye, şaristaniya Hîtît jî bandor li şaristaniya ëyonya li rojavayê Egeyê û bi pêwana bajarên Troya yên raserî tengava Çanakelayê, li şaristaniya Grek kiriye. Bi vê wateyê, ji alyê Troya ve yê rola "serdema qehremantiyê" were leyizandin. Rola Troya ya dîrokî û girîngiya wê ji vê yekê tê ku heta BZ 1 000 salan, qereqoleke Hîtîtiyan a pêş bû, deriyê herî girîng ê belavbûna şaristaniya Rojhilata Navîn û di rewşa navanda wê de bû. Çawa Kaneş deriyekî ku şaristaniya Mezopotamya bi gihîne Anatolya be, Troya jî deriyekî ku bi gihîne Balkanan, nîvgirava Grek û Ewrûpa yê ye. "ëlyada" ya Homeros ku evqasî deng daye, jiberku hinek şerên Troya kirine mijar û şaristanî û dîrok kişandiye Ewrûpa. Têkçûna Troya yê bibe destpêkeke dîrokî ya nû.

2- Hûrriyan, Gutiyan, Mîtaniyan, órartûyan û Medan: Mezopotamya jorîn û ya navîn (Bi zimanê Lûwî Gondwana, bi Sumerî Horrît=welatê bilind) ku di navbera ëmperetorya Hîtîta Anatolya û peyhatiya Sumer ëmperetoriya Asûr de cîh girtî, bi kanên maden yên dewlemend, bi cîhgirtina stratejîk ya di navbera rojhilat û rojava de, bi xwedîbûna erdeke jibo çandinî û ajaldariyê û awhewake jibo avdanê bikêrhatî, rola "dayika zayinê" ya dîrokê û dergûşa mezinkirinê dilîze. Bi vê taybetiya xwe di heman demê de, ji çar aliyan ve timî hatiye dagirkirin û talan bûye. Her çiqas ku bingeha zayina şaristaniyê ye jî, ji ber van taybetiyan ne bûye xwedî sazî û heyînên navendî. Ji herêma tampon ya derbasî xilas nabe. Halbûkî heta îro, ti şaristanî tinene ku xwe pê xweyî nekirine. Ev taybetiya wê, sedema vê yekê rave dike ku di roja me de, nikare zimanê xwe li qasî ajalan jî bi azadî bi kar bîne.

Heyînên etnîk yên li vê herêmê, ji BZ 6000an têne zanîn. Navendên şoreşa çandinî, li cîhên di navbera çiyayên ku Dîcle û Ferad ji wan derdikevin û deştên ku di herikina wan de, derketine holê. Bi sedan girikên ku hatine kolan vê yekê diçespînin. Bi kolanên şûwarnasî û peyvnasî hatiye rastkirin ku bingeha zimanê ëndo-Ewropî jî, li van navendên şoreşa çandiniyê hatiye avakirin. Dema ku pêşveçûna van navendan bi taybetiyên cîhên bingehîn re dibine yek, bi vê rewşê sazûmana qebîle û eşîran bi awayekî gewre bi hêz dibin. Ev taybetiyên binyatên etnîk ji alyê hêzên şaristanî yên derdor ve ku navendî bûne, tên vegirtin û dagirkirin, herwiha bi hêsanî fersendê nadin ku bibe navendeke şaristanî.

Di bin ronahiya van nêzîkbûna de, tê fêhmkirin ku eşîrên bi navê Hûrrî û nêzîkên wan, BZ di navbera 2000 û 1500an de, konfederasyonekî pêkanîne lêbelê weke hîtîtiyan navendî nebûne û ewqasî pêşveneçûne. Hûrriyan timî bi Hîtîtiyan, Lûwî û Khaldiyan re, têkilî danîne. Bandorên Sumer, Babîl û Asûr bi rêya bazirganiyê kişandine Bakur û Rojhilat. Jiberku cîranên şaristaniya Sumer in û xwediyê neolîtîkê ne, lêzimên (eqrebe, nêzîk) Sumeriyan e. Di warê binyata zimên û gelek peyvan de hevpar in. Ev tê pejirandin ku hê di damezrandina Sumer de, ev hevparî bi pêşveçûye. Bi awayekî din were gotin, herêmên bajar yên Sumer û herêmên çandinî yên Hûrrî, di nava hevgirtineke (pevratî) xwezayî de ne. Ev yek, di mîtolojiya Xwedawend ënanna û di Destana Gilgamêş de, bi awayekî tund tê dîtin. Anku Şaristaniya navendî ya Hûrriyan cureyekî (texlît) Sumer e. Pêdivî nabîne ku navendeke cuda damezrîne. Lewre di bin guhê wan de navendeke wisa heye û pêdivî nabîne ku ew jî yekê çêbike. Ev têgihîn heta weke dema îro jî berdewam dike. Rola wê ku dileyîze, şêweya xweserî (otonomî), eyalet û federeyeke hêzên siyasî yên di bin guhên xwe de ye. ëro rasteqîniya di vî babetîte ku li vê herêmê li ber çavan e, ji bingeha destpêka dîrokê tê.

Gûtiyan, komeke etnîk ya ji koka Aryen e ku li rojhilatî Sumer, li pesarên Zaxrosan dijîn. Dema ku dewlet-bajarên Sumer du serî bûn, alîgiriya aliyekî ji wan dikin. Di hilweşîna Xanedaniya Akad ya Semîtîk de, rola hevkariya hinek ji van dewlet-bajar û gutiyan rola bingehîn lîstine. Dîrok yê heta weke roja îro jî, bibe şahidê hevkariyên bi vî rengî. Wateya peyva Gûtî (Gût=Ga) îro jî di Kurdî de ga ye û tê wateya "Gelê xwedî Ga". Binyateke zimanê Sumer wiha heye ku timî peyvan bi têgînî dikin. Xanedanê Gûtî, BZ di navbera 2250 û 2150an de, xanedaniyeke sed salî damezrandiye. Vê xanedaniyê , liser axa Sumer hikmê xwe kiriye. Vê dawiyê, hinek rêvebirên dewlet-bajarên Sumer û Amorîtên ji koka Semîtîk (Amorît di zimanê Sumer de, tê wateya rojavayî) Xanedaniya Gûtiyan hildiweşînin. Kassîtan, kedkarên bejik yên hejar in ku ji bakur û rojhilat, ji herêmên çiyayî hatine bajarên Sumer û dijîn. Carcaran hêzên xwe didin hev û di guhertina xanedanan de, rola xwe dileyîzin. BZ di sala 1595an de, dema ku Mîtaniyan û Hîtîtiyan Babîl dagirkirin, Kassîtan jî di vê dagirkirinê de, rol lîstine. Di warê burokrasî û çandê de rêbazeke ligor xwe afirandine. Em dibine şahid ku Barmekiyên di ëmperetoriya Ebasiyan de û dema ëmperetoriya Selçûkiyan wezareta Nîzam-ul Mulk ev rêçik şopandine. Ev cureya burokrasiyê, heta bi Kassîtan diçe.

Konfederesyona Mîtaniyan, piştî ya Hûrriyan hatiye damezrandin û hê bi hêztir e. Ligor tabletên ku ji cîhderka çemê Xabûrê derketine, bajarekî li vî cihî bi navê "Wajûkanî" navenda vê konfederasyonê ye. Zimanê Hûrrî diaxivin, bi giranî li Mezopotamya navîn, li herêmên Riha, Mêrdîn û Şernexê hikim dikin. BZ di navbera 1500 û 1250an de jiyiyane. Hesin di gemerdana xwe de girtine. Bi xwedîkirin û gihînêriya hespan, bi nav û deng in. Bi Asûrî û Hîtîtiyan re timî di nava şerekî giran de ne. Cara dawî ji aliyê ëmparatorê Asûr Salmanassar ve tên hilweşandin.

órartû (Bi Sumerî: Welatê cîhên bilind) perçeyek ji şaristaniyê yê girîng e ku li peravê Gola Wanê bi navendî bûne. Bi binyata xwe bi komên Khaldî û Hûrriyan ve girêdayîne. Tê fêhmkirin ku Khaldiyan bêhtir giraniya xwe danîne. ëhtîmaleke gelek mezin e ku Khaldî kalikên Ermeniyane. Hê bêhtir li bakurê vê dewletê dijîn. Bi sedan ji eşîrên Hûrrît tên, pêşî federasyoneke sisit pêktînin û duv re, dewleteke navendî avadikin. BZ di navbera 1 000 û 700an de jiyîne. Jiberku xwediyê kanên madanan, navendên gihêneriya hespan û xwedî keresteyên daristana ne, li rastî êrîşên Asûriyan yên erjeng hatine. Vê demê, qeranên Asûr bi teknolojiya xwe ya şer, bêhnê nadine ti gelan. Hêrîşên wan yên li hember Khaldiyan ku li dij wan hêzeke bi tenê, xweş tê fêhmkirin. Khaldiyan di dîrokê de yekem car coya avdanê ya herî dirêj (56 km) û bendav çêkirine. Zimanê giregirên wê tevlîhev e. Metnên pîrozwer yên Sumer li dibistanên wan têne xwendin. Asûrî weke zimanekî dewletê tê bikaranîn. Weke her der, li vir jî, giraniya şaristaniya Sumer xwe di warê ziman û çandê de nîşan dide. Zimanên eşîran cuda ne û di warê nivîsê de nayêne bikaranîn. Ev mijar jî rastiyeke herêmê ye ku heta dema îro berdewam dike. Rêvebirên serdest û hevkarên wan, barkêşên ziman û çanda serdest in lê barkêşên ziman û çanda cîgehî jî eşîr in.

Piştî órartûyan bi hindikî, vê carê li rojhilat federasyona eşîran Med ku wek berdewamiya Gûtiyan û bi Babîl re di nava yekîtiyê de, BZ di sala 625an de ëmperetoriya Asûr têkdibe. Babîl careke din û wek cara dawî serdestiyê bi dest dixe. Federasyona Med ya sist, jibo xanedaniya Akhamenît ya ji koka Aryen-Pers ku pêşvediçe, rola derbasbûyinê dilîze. Xwarziyê Astîyag ê qeranê Med Kîros, derbeyekê li serayê dike û desthilatiya siyasî dikeve destê arîstokrasiya Pers û BZ di sala 550an de bi damezrandina ëmperetoriya Pers bi dawî dibe.

3- Li Rojhilata Derya Spî şaristanîbûn, herêma ku di bandora sazûmanên yekbûyî yên Sumer û Misrê de herî zû jiyayî Rojhilatê Derya Spî: Li vir bingeha mezolîtîk û neolîtîk bi hêz e. Li rojavayê Heyva Berhemdar cîh digire. Ji BZ 4000 salan ve li vî cihî siftbûna qebîleyên Semîtîk tê xuyakirin. Daristanên sedar (serwîzad) yên Libnanê, him jibo Misrê him jî jibo sumeriyan, herî pêdiviyên çavkaniya dewlemendiyê ne. Li sêgoşeya Misir, Anatolya û Girîtê ragihandina (çûnûhatin) deryayî tê kirin. Evder xwedî axeke çandinî ya biber e. Jiberku li sêgoşeya Anatolya, Misir û Mezopotamya cîh digire, rewşa wê bikêrhatî bazirganiya bejî û deryayî ye. Fenîke weke çîna bazîrganan berendema pêşveçûnê ye. Mercên ku şaristaniya dîrokî ya Fenîke derandî holê ev in. Navê wê yê giştî welatê Kenan e. Binyata şaristaniya Fenîke, ji mêtingeha Kaneş ya li Anatolya û yên mîna wê, mêtingehên Bîblos, Tyr, li herî bakur Ugarît in. Mêhtingehên li vir, ji komên etnîk yên tevlîhev derdikevine holê. Weke ku li Libnana îroyîn tê dîtin, ji serî de li vir çandeke kozmopolît serdest e. Lêbelê di berbiçaviya Fenîke de, resenîbûnek jî çêdibe. Bi gelemperî di warê bazirganiyê de, bi taybetî di bazirganiya Derya Spî de, mîna qewmekî bêtirs û jêhatî ne. BZ di serê salên 2000an de, xwedî dewlet- bajarên xwe ne. Ev dewlet-bajarên ku bi sûran dorpêçkirî, bi giranî di bazirganiyê de, duyemîn di pîşekarî de, bi taybetî di xeratiyê de pêşveçûne. Keştîvaniya Fenîke binav û deng e. Hê di merhaleya damezrandinê de, li peravên Derya Spî, li gelek deran mêhtingeh ji xwe re çêkirine. Tevkariya wan ya herî girîng ku li dîrokê kirin, Alfabe ya Fenîke ye. Gelek alfabayên dema me, bingeha xwe ji vê alfabayê girtine. Digel hîkarîkirina mîtolojiya Sumer, bi awayekî balkêş resene bûne. Xwedayê wan ya herî mezin El e (Allah ji vira tê). Di bin vî xwedayî re, Xwedayê Hêzê Baal û Xwedayê mirinê Mood tên. Bi navnasiya (pênasî) ëştar, Astarte dijî. Bi siftî qurbankirina zarokan tê dîtin. Efsaneya Hz. Brahîm ku Smayîl qurban kirî, bi vê kevneşopiyê ve girêdayî ye.

Çanda Fenîke, piştî Misir û Sumeriyan timî bi xunaftina çandên Grek, Roma Bîzans û ëslamê, resene bûye û heta dema îro bandora xwe domandiye. Laîqtiya çanda Libnan, bingeha xwe ji van taybetiyên şaristaniya Fenîke werdigire. Di dîrokê de, li qasî ku di damezrandina şaristaniyên Kartaca û Girîtê de xwedî roleke mezin e, yên ku çanda Grek herî xweyîkirine dîsa Fenîkeyî ne. Di ragihandina mîtolojiya Rojhilata Navîn û alfabeyê yên heta bi Grek, dîsa Fenîkeyî rola mezin lîstine. Li Rojhilatê Derya Spî li herêmên navîn, bi navê bajarên weke Quds, Şam û Helebê, rêzek bajarên din têne çêkirin.Ev bajarên ku liser bazirganiyê, Di navbera Mezopotamya û Derya Spî, Anatolya û nîvgirava Erebistanê de, weke navendên bazirganiyê bilind dibin, derdorên wan jî, ji çandiniyê re gelekî bikêrhatî ne. Cîhê vê şaristaniyê, bûye şahidê gelek rêwingîtiyên dîrokî. Mîna navendên ragihandin û xunaftina çandan jî, xwedî rewşeke diyar in. Bi giranî zimanê qebîleyên Semîtîk ên Rojava li vir serdest e. Bi saya van mercên bikêrhatîbûnê, ev rewşa pir çandî naskiriye. BZ di salên 1500an de, weke li tevayî Rojhilata Navîn, li vira jî hereketên şaristanîbûnê, bi şêweya dewlet-bajaran, di pîleya herî bilind de ye. Ji ber sedema erdnîgariya wan, Babîl, Asûr, Misir û Hîtîtiyan serdestiyeke bi temamî li wan nekirine. Hinekî jî bi saya dîplomasiyê, di nava sêbareya navendî de leyîstine û serxwebûna xwe berdewam kirine. Çi qebîleya ku ketiye nava tengasiyan, ji aliyê serokên wê ve, ji ber van taybetiyan bi vir ve hatiye kişandin. Di nava pîvanên diyar de, resenî û serxwebûna xwe parastine.

Qebîleyek ji wan yê ku di dîrokê de wê roleke mezin bilîze û ji ber tengasiyan, bi pêşevaniya Hz Brahîm xwe li vê herêmê girtî, qebîleya ëbranî ye. Ligor lêkolînên ku hatine kirin, koka ëbraniyan digihe órfa (ór=gir) û Harran (Bi Sumerî=Devê xaçerêyê) ku metingehên Sumer bûn, ev qebîle ji wira hatiye vî cîhî. Di van mêtingehan de bandora Hûrrît û Amorîtan bi hev re xûya dike. Di çanda ëbranıyan de jî taybetiyên van xwe nîşan didin. Bi texmînî BZ di salên 1800an de, di dema qeranê Babîl Hammûrabî de ev serpêhatî çêbûye, dibe ku berjewendiyên vê qebîleyê bi yê qeranê bajêr Nemrud re lihevnekiribe û barkiribin. Ji ber çewsandineke zêde ya li navenda van bajaran û cîhgirtina van bajaran ya liser rêyên bazirganî, tevger û barkirinên qebîleyan yên bi vî rengî bi zêdeyî tên dîtin. Liser vê demê, ligor belgeyên ógarît, weke koçberiya Hz. Brahîm ya ji bakur ber bi başur ve, gelek qebîleyên bazirgan tevgerên bi vî rengî dikin. Ev qebîleyên bazirgan ku nîvşivan bi koçberî û koçdanînê, di nava liveke sift de ne. ëhtimal e ku Hz Brahîm, di bandora çanda bajarê ór ya Sumer de mabe, binyata wan ya pir Xwedayî naskiribe, lêbelê weke serokê qebîleyeke bavkanî totemê xwe bingeh girtibe, tiştên ku ji olên demê yên serdest û çanda xwedê girtibin bi baweriya xwe re kiribe yek û gihabe têgîna Xwedayekî qebîleyê bi tenê.

Ev di warê olî de, şoreşgeriyeke Hz Brahîm e ku totemê xwe hildaye qatê xwedê û bi azadiya qebîleya xwe re, wergerandiye yek xwedayî, derûniya vê wergerandinê jî nîşan dide. Ji sazûmaniya Sumer, bi vebizaviyê (reaksiyon) qut bûye. Jixwe gelek qebîleyên Amorît vê vebizaviyê timî dijîn, ligel vê yekê totemê qebîleyê yê kevin û hoveber, nikare bersivê bide pêdiviya olî. Derbasbûyina ji vê nimûnekê (model) pêdivî ye.Ev herdu mercên dîrokî, bingeha ola Brahîm in. Ev weke pêngaveke piçûk û ne girîng tê dîtin, lêbelê ji hêla dîrokê ve, rola "şoreşa bîrdoziyî" ya herî mezin lîstiye. Di hersê pirtûkên pîroz de (Tewrat, ëncîl, Quran) ne belaş e ku gotine pêxember û kalkê damezrênerê olê yek xwedayî. Olên pir xweda, ligor merhaleya şaristaniyê ya pêşveçûyî, êdî sêwiran û nasnameyên li paşmayî ne. Ev şoreşa bîrdoziyî bersivê dide hişmendî û mentiqê mirovan yên pêşveçûyî û xizmetê ji yekîtiya siyasî re dike.

Di kevneşopiya Hz Brahîm de weke ku tê dîtin, devjêberdana (jêqerîn) wî ya ku lawê xwe qurban bike jî, sepandineke şoreşgerî ye. Di baweriya Fenîke de, qurbankirina zarokan jibo Xweda Baal îbadeteke olî ya bizêdeyî ye. Bi vê yekê encex pêşî li neqencî û neyîniyan digirin. Li dijderketina vê îbadeta ku gelekî zêde û mecbûrî bû, di mercên wê demê de, şoreşeke olî ya bêhempa ye. Pêş lêgirtina qurbankirina zarokan, ne bûyereke wisa piçûk û ketûber e, ev li dij derketina fanatîzma hoveber ya olî, weke livbaziyeke şiyarbûna wijdanê mirovatiyê, nirxekî mezin îfade dike. Ev li hember vê hoveberiyê, livbaziyeke ku gelekî bi wate ye. Wisa tê fêhmkirin ku Hz Brahîm ne tenê bi pêşêxistina van her du şoreşan anku li dij pûtperestiya hoveber û merasimên qurbankirina zarokan derketiye. El Kenan weke (dibe ku ev el ji xweda El hatibe) Xwedayê Ezmên El dipejirîne. Lêbelê vê yekê bi serokatiya qebîleya xwe re ahengdar dike.

Merhaleya herî girîng ya şoreşa ola yek xweda ev e ku El bû "Allah"ê temamê nîvgirava Erebîstanê û kevneşopiya qebîleyên şivanên çolê şikand, kir ku dev ji totemên xwe berdan û ew jî ketin pêvajoya olê yek xweda. Lê ev yek, di pêvajoyeke gelek dirêj û ne hêsan de pêk hat. Mûsa jî El mîna xwedayekî dipejirîne, lê ew berî hemû teştî xwedayê qebîleya ëbranî ye. Ev mijar, di Pirtûka Pîroz de wiha derbas dibe: "Min hûn bi xwe re zewicandin û ji hemû mirovan bilindtir girtin." Ev darazeke (hikim) gelekî girîng e û di çêbûna reseniya gelê Cihû de ku heta îro bûye kevneşopiyek, rola xwe dileyîze. Ji xwe navê xwedê jî diguherin, vê yekê jî Mûsa dike. Xwedayê ku pêşî navê wî "Elohîm", vê dawiyê dikine "Yahweh" (navê Yahûdî -Cihû- ji vir tê.) Wateya peyva ësraîl jî "Yê bi El re afra (gulaş) digire" ye, anku qebîleya ëbranî li qasî xwedê bi hêz e û li xwedê çerax e (can cîger e) ku dikare pê re afra bigire.

Ev guherînên ku Hz Brahîm li warê Kenan pêkanîne, di Pirtûka Pîroz de, weke peyva xwedê tê danîn. Tê dîtin ku qebîle mezin dibe -dema ku ji Misrê derdikevin, 72 qebîle ne- û çiqa ku diçe bi hêz dibe. Dema ku hijmara wan zêde dibe, tên rewşa mîrîtiyê. Ji nakokiyên di navbera qebîleyên cîgehî de û yên dewlet-bajaran de, sûd werdigirin. Carna bi wan re dikevine nav nakokiyan. Hê di serî de, pozberiyeke weke ya Ereb û ësral ya îro dijîn. Ev nelihevkirin û pozberî di heman rewiştê de, berdewam dike. Him jî li heman cîhî, li derdora Qudsê.

Ev gelekî girîng e ku rewşa qebîleyên ëbranî yên dema Hz Brahîm û têkiliyên vê rewşê bi pêvajoya wan ku ji Misrê derketin re, bi kûrahî were nirxandin. Ev gelekî balkêş û hînker e, koçberiya ku di dema Brahîm de ranewestiyaye û heta bi Misrê çûye, di pirtûkên olî de mîna gotinên xwedê tên ravekirin. Çawa qebîleyên hejar yên aryen, di bin navê Kassîtan (bi Sumerî Kassît tê wateya hejar) de, di heman demê de li bajarên herêma dewlemend ya şaristaniya Sumer, niştecîh dibin, ber bi nava Misrê jî niştecîhbûnên wiha pêktên. Gelek qebîleyên çolê yên hejar diherikin Misrê. Weke di roja îroyîn de ku ji herderî koçberî Amrîka û Ewropayê dibin. Gelê Misrê van koçberiyan wek Apîrû (mirovê çolê yê bi toz) bi nav dike. Peyva ëbranî jî ji vê gotina Apîrû derketiye. Dema ku Qebîle ji Riha, ji Harranê derdikeve, navekî wê yê wiha tine. Li Misrê di nava hejariyê de ne, lê xwedî nîvazadiyekê ne. Di nava wan de bisînor be jî, weke Yûsif hinek di nav burokrasiyê de cîh dibînin. Çîroka Yûsif, şêweyeke wisa ye ku bilindbûna wî ya di nava burokrasiya Misrê de, weke gotinên xwedê yên pîroz têne nîşandan. Mînakeke weke vê em di çîroka Sargonê Akadî de, bi awayekî mîtolojîk û bi raveyeke resene, dibînin. Wisa tê fêhmkirin û ev yek ji kûrahiya dîrokê tê ku ji qebîleyên bê nav û deng, xanedan yan jî revebirê dewletan bi çîrokên wiha anîne ser kar.

Pêvajoya Misrê, jibo ëbraniyan sêsed salan berdewam dike.

ëhtimala mezin ya koçberiya wan a nû ev e ku di serhildaneke nav Misrê de dibine alîgir, Mûsa (Di zimanê Misrê de Mos tê wateya lawik) yê ku mîna Yûsif di burokrasiyê de cîh girtî, tevlî vê nelihevkirinê dibe û rewşa wî dikeve nav xeteriyê, wekî din xisimtiya Mûsa ya bi ëbraniyan re ye. Hînbûna van qebîleyên çolê ya jiyana azad jî, di vê koçberiyê de roleke mezin dileyize. Mercên kû ew ji wira derandine ev in ku ewlekariya wan li cem Fîrawûnê (Jibo Brahîm navê Nemrûd çibe, jibo Mûsa jî navê Fîrawûn ew e, tê wateya qeran) Misrê namîne û bêriya jiyana xwe azad ya qebîletiyê dikin. Bi texmînî di vê koçberiya ku BZ di salên 1300an de çêbûyî, hijmara wan nêzîkî 25 000 kesan ne. Dabeşî 72 qebîleyan bûne. Bi ëhtimaleke mezin, qebîleya Brahîm ji çend sed kesan derbas nabe. Ji vê qebîleyê eşîrek an jî qewmekî mezin derketiye holê. Hicret a ku mijara Tewratê ya sereke ye (Ligor kevneşopiya olî navê van koçberiyê wiha Xurûc yan jî Hîcret e) di nava dîrokê de şopên gelekî bihêz hiştine. Ev meşa yekem ku di dîrokê de weke "Meşa azadiyê ya dirêj" tê nirxandin û çil salî berdewam kir, gelekî bi zor û zehmetiyan dibore. Dema ku di çola Sînayê re diborin, bi qebîleyên cîgehî re him şer dikin û him jî tekiliyan çêdikin.

Dema ku Mûsa li Misrê bû, di bandora rahîbekî di baweriya xwedayê rojê "Aton" ku bi zorê hatibû fermîkirin de, dimîne. Bi rê de, li herêma Mîdyan (Medyan) ku li rojhilatî Derya Sor dimîne, di bandora rahîbê hîkarîker Yetro de jî dimîne. Hz Brahîm, bi pirsgirêkên rêvebirî ku bi siftî dijî û bi bandora van baweriyên ku nas dike, di warê baweriya xwe de cara duyem pêşveçûneke mûcîzewî (behitdar) pêktîne. Ji xwe ev mûcîze, weke çareseriyên derketina vê pêvajoyê wateyê digirin. Jiberku ligor rê û rêbazên berê û têgihînên bi şûn ve, çareseriya pirsgirêkan nabîne, pêdiviya wî bi têgihîn û sepînên nû çêdibe. Gotina mûcîze, navê van têgihîn û sepînên nû ne. Guherînên hîkarîker yên di warê hişmendî de ku bi hêsanî nayên xûnifandin, bi peyva mûcîze tê biwatekirin. Di dîrokê de, gelek pêvajo bi vî şêweyî hatine jiyandin, ev tiştekî tê zanîne ku xwestine bi van têgihînan, wateyekê bidin livbaziyên pêxemberî.

Pirsgirêka di pêvajoya derketina Mûsa de, gelekî dijwar e û bi nediyariyan tije ye. Rêvebiriya ligor çend qebîleyên piçûk yên kevin, bersivê nade mercên nû, rêvebiriya 72 qebîleyên di nava serhildanê de ku gihane merhaleya qewmîtiyê, jibo wî gelekî zor û zehmet e. Tenê di warê debariyê de, hero li bizavên gelek malbatan rast tê. Hewldanên qebîleyan yên serdestbûnê, qet kêm nabin. Mercên koçberiyê wan dixe nav xeteriyan, erdên ku li ser re diborin, jiberku ne yên wan e, bi binkiyên (niştecîh) wira re ketine nava pozberiyan û gelek caran xwîn rijiya ye. ëbadeta ji pûtan re, li hawîr serdest e û gelek ji qebîleyên wan jî, tevlî van merasiman dibin. Ji ber "ëbadetvanên Golika Zêrîn", Mûsa mecbûr dimîne ku wan bi mirinê ceza bike. Ne mimkûne ku bi konfederasyoneke eşîran ya ketûber, ji bin barê pêvajoyê derkeve. Pêdivî bi pêguherîn an jî şoreşa bîrdoziyî, mirûz (moral) û rêvebiriyeke kûr heye. Di her roj û her gavê de, ev pêdivî xwe nîşan dide.

Mûsayê ku di bin van pirsgirêkan de tengijî, mîna ku di hemû livbaziyên pêxemberî de xuya dike, xwe dikişîne xwezayê û şikeftan, dikeve silûk (înzîwa) û sift dibe. Kevneşopiya Şamanîzmê, di warê civakîbûnê de, merhaleyeke civakî ya bi gelemperiye. Şêxîtiya li Erebîstanê, şêweyekî şamanîzmê ye ku li herêmê hatiye pêkanîn. Lêbelê saziya pêxemberiyê ji saziya şêxîtiyê bilindtir e. Peywira kevneşopiya şêxîtiyê ev e ku gerdîşa (tore) serdest bidine xûnifandin, serwer bikin û herwiha sazûmana qebîleyê bidine meşandin. Şêx kevneşopiyê dide meşandin. Rola wî nêzîkî şamanîzmê ye. Ne tenê kevneşopiyên olî, gerdîşê bi tevayî û bi taybetî mercên jiyanê yên daringî, bi hostayî dide fêrkirin û birêvedibe. Pêxemberî ji van gelekî cuda ye. Pêxemberî derketineke nû û utopya pêşerojê ye. Armanca wî ku ji rojborî (raborî) derbas bibe û red bike û peywira wî ev e ku pêşerojê bipilan û têgînên nû damezrîne. Pêxember nabin rahîb jî. Rahîb hê bêhtir berpirsiyarin ku kevneşopiya olekî niştecîh temsîl bikin. Lê peywira pêxember ew e ku ji vî olî derbas bibin û yê nû damezirînin.

Herçiqas ku emê di beşên pêş de, têgînên xwedê bi berfirehî binirxînin jî, em dikarin bibêjin ku nasnameya xwedê jî gelek veguherîn derbas kirine. Têgîna Brahîm ya "Xwedê" gelek cuda ye û nûjenî bi xwe re anîne. Li hember van mercên demê yên berbiçav, Mûsa ne weke emîrekî (mîr) Misrê dimîne, ne jî dibe şêx an rahîb. Hemû tişt zora derketineke pêxemberî lê dike. Kevneşopiya Brahîm ku bi qebîleyan re mayî, Zor li Mûsa kiriye ku bingeha ola "Mûsewî" ya di dîroka olên yek xweda de herî mezin, dayne.

Xweda bi navekî resen "Yehova" (Wateya wî ew e) ye. Pêdiviya rêvebiriyeke tund û hişk, ji devê Yehova bi awayekî dexesî (çavnebarî) wiha tê ziman: "Min hûn bi xwe re zewicandin, hûn nikarin bigihine xwedayekî din." Em dikarin vê resenîbûnê, di rastiya cihû de weke netewîbûna ol binirxînin. Jiberku ne helin û timî bi xeteriyan re rû bi rû ne, ev yek bingeha têgihîniya cihûyan ya ola qewmî ye. Bi wehîyên navdar ku ji çiyê wergirtin, bi "10 Ferman"an re, pêvajoya nû di dawiya koçberiyê de, hinekî din şêwe digire. Di vê pêvajoyê de Mûsa, gelek tedbîrên hiqûqî, darayî û rêxistinî digire. Nûnertiya ola nû, pêşewatiya bîrdoziyî û darayî dide birayê xwe Harûn. Jibo karên hiqûqê, lijneyekê pêktîne. Yeşû yê bi nav û deng dike fermandarê leşkerî. Ji serokên qebîleyan mecliseke şêwirmend liser kar e. Hinek lidijderketinan bi awayekî hişk ceza dike û dikuje. Di nava pozberiyan de, digihe nêzîkî Qudsê. Ev derketin bi texmînî 40 salî berdewam dike. Li vê axa biber ku Yehova ji wan re newîn (belên, wad) dayî, gelên cîwarbûyî (niştecîh) hene, pejirandina mêhvanên nû bi xweşî û bi awayekî hêsan zor e. Hinek xizimên wan yên ji koka ëbranî ku ji kevin ve li wir bûn, bikêrî tiştekî nayên. Bikaranîna darê zorê yê encamê diyar bike. Eynî weke roja îro, pîrozwerî û naletî di nava hev de ye. Berî ku Mûsa li vê axa pîroz ku fermana xwedê ye, cîwar bibe, ji hêz dikeve, yekî tenê bi xwe re dibe û li çiyayê "Nebo" li benda mirina xwe dimîne. Dema ku Tewrat vê yekê bi awayekî hîkarîker rave dike, bingeha peyvnasî (termînolojî) û şêweya olên yek xwede dideyne. Dibe ku rastî ji hev cuda pêşveçûbin, lêbelê dîrok, girîngî û encamên vê derketinê bi bandor in, gelek pêşveçûnan bi xwe re tîne.

Merhaleyên meşa ëbraniyan ya piştî vêna, bi efsaneyan re hatiye ravekirin. Heta BZ salên

1000an, pêvajoyeke bi navê Dema Serweran (pêşewa) tê jiyandin. Bi Saûl re, ji rahîbtiyê derbasbûyina qerantiyê destpêdike. Anku piştî jiyaneke olî ya duvdirêj derbasî sazîbûna siyasî dibin. Dema Dawûd û Silêman dema qehremaniyê ye. Bi hêrîşên asûriyan, qerantiya Qudsê zêde nadomîne. BZ di sedsala 7an de Asûrî û BZ di sala 585an de jî Babîlî Qudsê xera dikin û dawiyê li siyasîbûna wan tînin. Gelekan ji wan koçberî Babîl dikin. Di pêvajoya Babîl de, mîtolojiya sûmer gelekî dixûnifînin. Qisimek rewşenbîr û nivîskarên nû derdikevine holê. ædî bi pêxemberan re, perwerdeyî û rêvebirina nivîskaran giraniya xwe nîşan dide. BZ di sala 538an de, dema ku ëmparatorê Persê Kîros, Babîlê distîne ew jî digihin azadiya xwe. Careke din vedigerin Qudsê. Qudsê ji nûve ava dikin. Bi Skenderê Mezin re, dema Helen destpêdike. Cihû li Skenderiyê têkilî Grekî dibin, nifşekî Grekî digihîje. Herwiha bi du çavkaniyan, bi Babîl û Grek -Divê bandora Pers û Zerdeşt jî were biservekirin- xwe xweyî dikin û "Ahîd a Kevin" bi şêweya îroyîn derdixin holê.

Di pêvajoya dagiriya Helen de, dabeşî çend mezheban dibin: Sadûkiyan (Dost) kevneperest û patexwer in. Ferîsiyan (Di bandora Farisan de ne) tundraw (radîkal) in. Makabiyan (serhildêr). Bi dagirkirina Roma y BZ di sala 63an de, lihevdan û serhildanên wan naqedin. Berbêj (kahîn) ên patexwerên Roma nikarin pêşiyê li pêvajoyê bigirin û ji kontrola wan derdikeve. Tevgera Essenniyan yên hejar, û Yahyayê waîzvan û tehfilker (waftîz), nûnerên dema nû ne. Mercên daringî yên olekî mirovatiyê, bi awayekî lezgînî li dij koledariya Roma digihîje. Zimanê cihûyan yê fermî û yê berbêjanî neteweperest, bersivê nade rewşê. Propaganda ya Yahya rê li ber ësa (Mesîh=rizgarker) vedike, lê ev dibe serbira wî. ësa, li carmixê tê dayin û PZ (Piştî Zayînê) di sala 70an de, Roma dîsa Qudsê dagir dike û cihûyan li hawîrê cîhanê belav dike, ev yek dibe sedema serdemeke dîrokê ya nû.

Sedema çîroka ëbraniyan ku evqasî dirêj bû, ji ber têgihîştina û terîfkirina çêbûna olên yek xweda û rola wan ya di şaristaniyên koledar de ye. Di van beşên ku tên de, yê were dîtin ku ji aliyekî ve klasîkên mezin, "nûsazî"ya ku bi felsefê destpêkir, ji aliyê din ve bi pêşevaniya pêxemberan, serhildanên olî û tevgerên nûsazî, yê zorê bikin ku koletiyê di sazîbûna bîrdoziyî û sîyasî de veguherînin.

4- Şaristaniya Girîtê: Tê dîtin ku li girava Girîtê, BZ di salên 2000an de, şaristaniyeke ku bilezgînî resene dibe, şêwe digire. Têkiliyên vê şaristaniyê bi Misir û Fenîke re xurt in. Şaristaniya vir, di rewşa çavkaniyeke sêyemîn de ye ku nîvgirava Grek xweyî dike. Di kûzikkeriyê de gelekî pêşketiye û difiroşe derve. Sazûmaneke serayê ya bi şeml damezrandiye. Di warê mîtolojiyê de, hê di rewşa destpêkê de ye. Zeus û Demeter li ber zayînê ne. Xwedî nivîseke hoveber in ku dişibe nivîsa Fenîke. Bêhtir bi Misrê ve girêdayî ye. BZ di salên 1500an de, ji aliyê Şaristaniya Mîken ya Grek ve tê dagirkirin, di nava çend sedsalan de serxwebûna xwe winda dike. Ji aliyê şaristaniya Rojhilata Navîn ve, wê demê şaristaniya Girîtê, dawiya cîhanê û xala şaristaniyê ya herî li rojava ye. Dor digiha afirandina şaristaniya Girîtê. Ev zayîn jî, ji çar aliyan ve bi şaristaniyên Fenîke, Misir, Anatolya (Troya, Hîtît, Frîgya, Lîdya) û Girîtê ku bûne sîsika şaristaniya Ewrûpa, yê pêk were. Di mîtolojiya Girîtê de, zayînên xwedayan bi taybetî zayînên Zews cur bi cur û tevlîhev in. Em bi zayîneke mîna Hurmiza Heft Mêr re rû bi rû ne. Digel hemû hewldanên resenekirinê jî,digel ji anya Zews, ji çîm (paq) ên wî û ji her deverên wî, xwedayekî ku cudahiyekê temsîl dike were afirandin jî, ev tiştekî diyar e ku şaristaniya Rojhilata Navîn, ji çar aliyan ve kişandine vira. Bi ronîkirina meseleya "Ewrûpa çawa helat û deyndarê kê ye?" re, di beşa têkildar de, liser şaristaniya Grek, rawestandineke dorfireh pêwîst e.

5- Şaristaniya Sumer û Misrê: BZ di salên 2000an de, di nava veguherîneke mezin de ne. Dema zayîn û sazîbûna bi şeml li paş mane. BZ di salên 2050 û 1950an de, Sumerî bi Xanedaniya ór ya dawî, piştî restorasyoneke demeke kin hêdî hêdî ji qada dîrokê bi dûr dikevin. Di derbarê van rastiyan de, nivîskarên Sumer ku vê yekê bi kûrahî his dikin, gelek giryanok (zêmer), awaz û destan nivîsîne. Ravekirina vê şaristaniya ku dîrok derandiye holê, bi vî şêweyî gelekî hîkarîker e. Hatiye çespandin ku çavkaniya hemû dram, tragedya û komedya ev nivîsên sumeriyan e. Hatiye çespandin ku çavkaniya sereke ya olên yek xweda û mîtolojiyên ku nûka çêbûne, dîsa li cem sumeriyan e. Hemû saziyên siyasî jî, li nav Sumer derketine holê û ji vira li hemû derên cîhanê belav bûne. Sumer çavkaniya hemû amûr û zanînên binesaziye, vê çavkaniyê bi sedsalan çarmedorên cîhanê xweyî kiriye.

Babîl û Asûr rola xwe ya dîrokî, bêhtir bi veguhaztinê lîstine. Ev herdu xanedaniyên ji koka Semîtîk - Amorît, ji BZ 1900an heta bi serê Zayînê (mîlad), liser mîrateya Sumer danîne, rast kirine, xwarine û kişandine hawîrdorên xwe. Tevkariyên wan yên resene bisînor in.

Babîliyan gelekî hewl dane ku mîrateya sumeriyan derbasî nivîsê bikin. Sumerî jibo wan jî, tên wateya pîrozweriyê. Demeke Babîl ya bi şeml liser vê mîrateyê bilind bûye. Babîl demeke dirêj, ji BZ salên 1800an heta BZ sala 550an ku Persan ew dagir kirin, di derawa paytexta cîhanê de ye. Birca (nêrîngeh) Babîl, xwedî îfadeyeke hîkarîker e ku kozmopolîtîzma demê temsîl dike û di çêbûna hişmendiya mirovan ya olî û payîdar de, xwedî pareke mezin e. Babîl, di gihîştina sazûmana koledariyê, nivîsandina bingeha wê ya bi zimanekî nivîskî û belavkirina wê ya li cîhanê de jî, xwedî roleke balkêş e. Reseniya (orîjînalîte) Sumer ya 2000 salan, pêvajoya Babîl ya 2000 salan ku wergerandiye, nivîsiye, veguhertiye û veguhastiye, dişopîne. Digel ku van 4000 hezar salan, xwedî û berpirsiyarên çêbûna şaristaniya mirovan, sazîbûn û gihîştina wê ne, di warê van tevkariyên wan de, ne bi erênî û ne jî bi neyînî, ne hatine nirxandin.

Asûriyan ev belavbûn, hê bêhtir bi cerdên leşkerî yên sitemkar û bi bazirganiyê meşandine. Esasê wê, serdemên Asûr di navbera BZ salên 1300 û 650an de ne. Di serûbinkirin û xerakirina cîhên heyinên etnîk de, Asûrî rola herî mezin lîstine. Tinekirin û hişkkirina tevgerên etnîk, armanca wan ya sereke ye. Liser vê yekê, dema asûriyan di dîrokê de, tevgerên civekî xwe bi rengekî olî û mezhebî nîşan didin. Dîroka Rojhilata Navîn, li şûna dîroka meşên etnîk, werdigere derketina holê ya ol û mezheban û dîroka meşa wan. Asûr bi tevayî, emperyalîzmeke leşkerî ye. Asûriyan di dema xwe de, serdestiya xwe ya leşkerî, bi hemû kesî dane pejirandin. Misir, Anatolya, Rojhilatê Derya Spî, Mezopotamya Jorîn û ëran jî tevlî vê ne. Cîhê wê ya di dîrokê de, ji ya Babîl paştir e. Liser mîrateya Sumer in. Karê nivîsê û weşanê domandine. Di warê qesirbendiyê de pêşveçûne. Hêza dawî ya kêşan û belavkirinên Sumer in.

Rola qeranên Asûr, di derbarê koletiyê de ku di hiş û lebata (tevger) mirovan de serdest bûye,

Ne hindik e. Rola wan ya di pêşketin û sazîbûna bazirganiyê de jî diyarker e. Di meşa şaristaniya koledarî ya 1000 salan de, bi Babîl re pêşengî kiriye. Li hember vê pêşewatiyê, hêzên ku navenda wan Mezopotamya Jorîn, li Anatolya Hîtîtiyan, li Bakurê Rojavayê ëranê Medya û beşek ji Rojhilatê Derya Spî, hevûdin digirin û bi serhildan eniya berxwedanê diderînine holê. Hewldanên herî mezin Mîtannî û órartû yên ji koka Aryen, nîşandane, lêbelê ji belavbûnê jî rizgar nebûne. Efsaneya Kawayê Hesinker, çavkaniya xwe ji pêvajoya vê berxwedana domdirêj digire. BZ di sala 625an de, hêzên Medya û Babîl hevgirtinekê pêktînin, paytexta Asûr Nînowayê dirûxînin û dawî li ëmperetoriya Asûr tînin. Carekî din jî pişta xwe rast nekiriye. Lêbelê nivîskar û rahîbên Asûr, çalakiyên xwe domandine. Pirtûkxaneya Nînowa ya herî mezin, heta bi dema me hatiye. Zimanê Asûr yê aramî, weke grekî û latînî zimanekî şaristanî ye û li Rojhilata Navîn, 2500 salan di warê ragihandinê de rola bingehîn lîstiye. Piştî ësa, gelê Asûr dibe gelekî xiristiyan, li Rojhilat di belavkirina vî olî de, herwiha li hember şaristaniya koledar jî roleke gelekî mezin dilîzin.

Şaristaniya Misrê, BZ di salên 2000an de, di dema xanedaniyên navîn de pêşveçûna xwe domandiye. Ji BZ salên 1800an pêde, ji aliyê Hîksos (ëbraniyên pêş û hinek Aryen) yên ku ji Bakur ve hatine, tê dagirkirin. Piştî çend xanedaniyan wan dixûnifînin û yên ku mayin jî sirgûn dikin. BZ di salên 1500an de, dema xanedaniyên nû, dikevine bindestê asûriyan, persan û grekan, dawî BZ di salê 30an de, dikevin bindestê Roma û reseniya xwe winda dikin. Dema Kleopetra, ev serpêhatî, di dîrokê de bi awayekî xemgîn xwe nîşan dide. Kleopetra him berxwedanê, him teslîmbûnê, him jî xwekuştina bi jinîtî îfade dike, herwiha vê jî diyar dike ku ev şaristanî bi hêsanî nayê jibîrkirin û îfadeya şemlê ya dawî ye.

G- Li hemberî şaristaniya koledar berxwedan û

reform

Dema ku me derbasbûyina şaristaniyê nirxandibû, herî zêde liser du mijaran me nirxandin û dahûrandin kirin. Yek ji van, berhevbûna amûrên hilberîne, bi taybetî vekirina zeviyên biber jibo avdanê, bi pêşketina teknîka tuncê re, zêdebûna hilberînê û pêşveçûna pîşekariyê. Ya din, bi zêdebûna nefsan (şênî) re, çêbûn û cîwarbûna bajaran e. Li derî wateya fîzîkî, ev di heyîna civakê de tê wateya şoreşê. Rêvebiriyên qebîle û nijadên piçûk, li hember vê nûjeniya bajaran nikarîbûn xwe liser lingan bigirin. Şêweya hilberînê bikêrî vê yekê nedihat. Cudabûna pêvajoya kar, belavbûna rexistiniya nijadê bi xwe re anî. Pêdivî bû ku ji rêxistiniya qebîle ya bi çandinî û şivantiyê ve girêdayî, li hember karbeşiya pîşe û çandiniyê were bihûrîn. Rastiya daringî ya şoreşa bajêr ev e.

Mijara duyem ya girîng, pirsgirêka amadebûna hişyarî ya veguherîna vê hilberîna daringî ye. Şêweya hilberîna li qada gundewarî ku serbest û bikêrhatî, di mercên bajêr de nedihate meşandin. Di heman demê de, perestgeha ku xwedî roleke navenda hilberînê, divabû ku hêza rêvebiriyê liser xebatkaran çêbike, kedkarê xwe biafirîne, hemû demên wî bi pilan bike û ligor karê ku dike wî perwerde bike. Ev rewş, şoreşeke bîrûbaweriyê pêwîst dike. Kesên ku destê wan ji jiyana qebîletiyê tê qutkirin, li dorhêla bajêr dikeve nav valahiyekê, jibo ku heyina xwe ya fizîkî berdewam bike, divê bê qanîkirin. Mirov nikare demeke dirêj, ajaleke bi serê xwe, di hevşî de bigire. Jibo yekî ku hînî azadiya nav qebîleyê bûyî, li dorhêla bajêr fêrî jiyanê bibe û hemû dema xwe bide hilberînê, qanîkirineke hîkarîker, veguherîneke bîrdoziyî û şoreşeke bîrûbawerî pêdivî ye. Mercên jiyan û xebata berbiçav, dide diyarkirin bê çawa rahîbê perestgehê mecbûr e ku hem rêvebiriya hilberîne û him jî bîrdoziya nû, di nava hev de biafirîne û bide meşandin. Şêwegirtina şaristaniyên Sumer û Misrê yên pêşî, bi rastiyê ve girêdayî ne. Ev rastî nîşan dide ku heyina rahîb şert e, mecbûre bîrdoziyê çêbike û perwerdeyiyê pêkbîne, dîsa ev rastî diyar dike ku berî siyaset bisazî bibe û qerantî derkeve holê, heyîna wî li pêş her tiştî bû. Divê sazûmaneke baweriyê were pêkanîn ku bawerîke mezin pê were û cîhê lidij rabûnê (îtiraz) nehêle. Heger ku baweriyeke wiha bi hêz nebe, sazûmaniya hilberînê ya nû nayê meşandin. Tenê wê zorê û mirinê bi xwe re bîne. Mezinatiya mîtolojî û ola Sumer, ji hêza wî ya qanîkirina mirovên "kole" tê. Bîrdoziyî, sazûmana mîtolojiyî û olî yên ku rahîbên Sumer afirandin, ewqasî bi hêz in ku şaristaniya hemû serdeman kişandine heta bi dema îroyîn. Heger ku teolojiya Sumer nebana, olên yek xweda, mîtolojî û olên Hindê û yên Grek-Roma jî çênedibûn. Lewre dîrok, ji vî alî ve jî bi Sumer destpêdike û bandorê li yên bi şûn xwe re dike.

Lêkolîna zanistî, bi gelemperî ya pêşveçûna bîrûbawerî û giyanê, bi taybetî jî ya binyatên mîtolojî û ol, hê pêşneketiye. Ol, tenê ya mirovek bawermendê wî olî ye, yan jî wî olî red dike, jiberku bi vî awayî bisînor kirine, di roja me de ne berhemdar e. Li şûna vê, civaknasiya (sosyolojî) zuwa ku tê xwendin, rastiyê sofîstîke dike û ti wateyên din nade. Bi xerqbûna nav metafîzîkê ya heta bi qirikê, jibo derawa çewt, tenê dahûrandina mercên daringî, bi şewşandina rastiyan wê mirov bibe heman bêpirsiyariyan. Di dema îro de, bîrûbawerî, felsefe û perwerdeya zanistê jî, di nava vê nexweşiyê de ne. Ez vê peyîtandinê (selmandin), ji ber vê yekê dikim: Heta em tênegihîjin bê çi di perestgehên Sumer de qewimî ye, ne mimkûne ku em têbigihîjin roja îroyîn jî. Em mizgeftê, dêrê, kenîşte (sînagog), hemû navendên huner û zanîngehê jî nasnekin. Dibe ku Zîggûrat ligor pîvanên îro, bi me sazûmaneke pêkenok (komîk) xûya be, lêbelê dive neyê ji bîrkirin ku ew malzaroka bi hezaran saziyên şaristaniyê ye, navenda çekirina genên bîrûbaweriyê ye, cîhê îbadeta pêşî ye ku "beniyê (evd) xwedê" lê hate afirandin, navenda konservetuar û konserta yekemîn e, zanîngeha yekemîn e, mala xwedê û xwedawenda yekemîn e, kerxane û mala yekem ya taybetî ye. Bi kinayî em bibêjin, navenda çêkirin, afirandin binavkirin û binasnamekirina saziyên bingeh yên şaristaniyê ye. Tevî yên li Misrê, hemû parestgeh, dibistan û salonên ku vê dawiyê hatine avakirin, nimûnekê Zîggûrat ên pêşveçûyîne. Ji ber van sedeman, heta ku li perestgeha Sumer çi qewimiye, tiştên hatine pêkanîn, di zanistiya civakî de bi kûrahî liser neyê rawestandin, em nagihîjine dîrok û hişmendiyeke civakî ya rasteqînî.

Ev nirxandina kin, li qasî ku ne terîfeke sumerolojiye, qet ne ravekirina wê ya bi wergirî ye jî, tenê jibo bi bîranîneke pêdiviyê ye. Van demên dawî ku li zanîngehên DYA (DewletênYekbûyî ya Amerîka), liser sumerolojî bi siftî radiwestin, ji ber têgihîştina van pêdiviyan e.

Di mîtolojiya Sumer de, afirandina "benî" ya ji aliyê sazûmana xwedayan ve, dahênaneke herî mezin e. Lewra amûra bingeh ya hilberînê ev kole -benî-ye. Dema ku em dahênandina tekelekî yan jî tevirekî (bivir) ku bi tecrûbeya hezar salan pêkhatine, li ber çavan bigrin, emê têbigihîjin ku çîroka dahênandina "kole" bêhtir wê ji lêkolînê re nirxdar be. ædî ku em bînine hişê xwe, bê serfê gundî û karkerên kargehê tên çi wateyê û liser navê wan çi dikin, emê wê hengê wateya vê "sazûmana benî (evd)" ya bi êş û azar ku herî dirêj domandiye fêhm bikin. Heger ku em pîramîdekî tenê, yan jî bajarekî antîk, bînin ber çavan, gewreyî û erjengiya (saw) karê ku hatiye kirinê bêhtir were dîtin. Peywira dîrok û civakê ya bingehîn ev e ku di bîrûbaweriya vê rastiyê de bin û di giyana xwe de hisbikin.

Dahênandin û meşandina hişmendiya benî, bi civaka bi çîn re bêhtir girîng dibe, ev kar di roja me de jî, bi awayekî sift û zexmtir tê meşandin. Ez li vir dahûrandinên, hişmendî, giyanî û bîrûbawerî nakim. Lebelê ku em van aliyên civakê jî li ber çavan daneynin, em dê nikaribin pêvajoyên dîrokê bi awayekî rasteqînî deynin holê. Hemû ravekirinên min yên di vî derbarê de, jiberku bi hindikayî ez vê pêdiviyê terîf bikim e.

Weke di her şêwegirtineke dîrokî û civakî de, ev pediviyek e xwezayî ye ku piştî çêbûn, sazîbûn û lê anînan, zor li veguhertin û wergerandina civaka bi çîna koledar were kirin. Daringperestiya (Materyalîzm) dîrokî, fêrî me dike ku ti şêwe ne payîdar in, "bi kêra demê daringa xwe hûr dike" û her ya nû dafirîne. Zanist di babetê mijarê de, peywirên xwe nayîne cîh, hê ew şewşandinên mezin derbasnekirine, tenê kerese (kelûmel) yên zanînê li holê kirine lod, ji azmûna terîfkirineke ku emê bikaribin di derbareyî mijarê de bikin, derbasnabe. Lê jiberku peywireke min ya girîng e, ez pê re têkildar bûm, çewt an rast, tişta hate zimên min girîng dît û got.

Sazûmana koledarî, tişta ku BZ di salên 2000an de, bi Xanedaniya ór ya sêyemîn û bi Xanedaniya Navîn re jiyayî, azmûneke restorasyonê ye. Nakokiyên sazûmanê bi rewişta hûndir û derve, timî mezin dibin. Azmûnên Sargon yên sitemkar û bi darê zorê, hewldanên wî ku sazûmanê bikişîne derve, ne hiştiye ku ezbeta (sulale) wî bi ser sed salî bikeve, bi eynî zordariyê ji holê hatiye rakirin. Temenê Xanedaniya Navîn jî gelekî kin e. Sazûman bi şêweya kevin nayê meşandin, restorasyon jî, jiberku ne bi awayekî derûniye domdar nabe. Dema xweda-qeranan jî, di pîrozwerî û bawerdêriya xwe de zorê dibînin. Çavkaniya vê zorlêhatinê, him li hûndir e û him jî li derve ye. Li hundir, rêvebirên eyalet û yên bajaran, jiberku bi nimûnekî qeranan mezin bûne, liser hev hewldanên serxwebûnê didin, jibo vê yekê jî, gelek hêmanên hevgirtinê, ji derve, ji xwe re dibînin. Bi azmûneke dirêj, têdigihîjin ku sazûmana "xweda-qeran" sazûmana mirova ye. Gav bi gav, veguherîna hişmendiyê pêşvediçe. Hê ji serî de, nakokiya rahîb û qeran heye. Guhertina gelek xanedanan, di perestgehên rahîban de pêktê.

Eyalet û bajarên ku girîng dibin, dixwazin ku hêza xwe xurtir bikin. Tirbên bi serê xwe ku mezin hatin çêkirin û bi mirina qeranan re, veşartina hemû malbata wî ya bi awayekî zindî, zemînekê ji şoreşa bawerî û hişmendiyê re amade dike û rê li ber danaheva vê vedike. Teknîka pêşveçûyî ku rê li ber berhemdariyeke mezin vekirî ye, ji ber hebûna koleyan, nayê bikaranîn û li hêlekê tê danîn. Jiberku serdestî li amûrên hilberînê yên ku neolîtîkê afirandine hatiye kirin, ketine pêvajoyeke kevneperestiyê, azadiya pîşekar bi zêdeyî hatiye tengkirin. Di nava mercên xwe de, ew jî yan di derawa milkê serayê de ye yan jî milkê perestgehê ye. Ji rojên xwe yên azadiyê, yên kevin jî dûr e. Ne jibo xwe kar dike. Yên ku têkiliyên wan bi hilberînê re tine zêde dibin û yên hilberînêr ji encamên hilberînê bê par tên hiştin. Di warê şoreşa hişmendiyê û serhildanên çînî de pêşketin pêktên. Zor û zehmetiyên ku di nav de, çiqa ku diçe dijwartir dibe, li hember baweriyê, şik û guman çêdibin. Di hişmendî û giyana mirovan de, dengê ku di bêje bila xweda ewqasî ne bê wijdanbin, vedide. Dilînên "lavayî û serhildanê" kûr in, nûhirîna (mirmirandin) "êş"ê di rewşeke bê perwe de ye. "Eyûb"ên sazûmaniyê zêde dibin. Pêxemberê êş û aramê Eyûb, pêxemberê guherînên dîrokî yên di giyan û hişmendiyê de ye. Nûnerê vê pêvajoyê ye.

Derfetên serhildan û hêrîşên ji derve zêdetir bûne. Kenanî û amorîtiyên ku qebîleyên Semîtîk yên çola Erebîstanê, hê şaristaniya Sumer û Misrê şêweyek negirtî, ji Rojhilat û Rojava timî hêrîş dibirin ser wan. Li hember "emperyalîzm"a ku timî hêrîş di bir ser çiyan, daristan û deştên Bakur yên berhemdar, Aryenê ku ji wan fêrî çêkirina amûran bûne û ji madenê xwe van çekan bi zêdeyî pêktînin, dikarin xwe biparêzin û hêrîşan jî bikin, bi hevgirtiyên nav xwe re, di veguherandina xanedanan de rola xwe dileyîzin, gelek caran xanedanan ji nav xwe tînin serî. Di van pêşveçûnan de, gûtiyan, akadiyan, kassîtiyan û hîksosiyan, di dîrokê de dewsa xwe çêkirine. Bi gelemperî li her deverê eniya "federasyona qebîleyan" tê lidarxistin, li hember emperyalîzma koledar têkoşîneke bêeman didin destpêkirin. Pêvajoya vê tekoşînê, gelek dewletên piçûk diderîne holê. Ev rewş dibe sedema lawazî û bêhêzbûna sazûmanê, êdî jiberku sazûman xwe biparêze bêhtir hêrîşker (hêrîşbaz) dibe. Dema asûriyan BZ di navbera 1900 û 625an de, anku 1300 salên ku bi Hammûrabî destpêdike û bi Asûrbanîpal diqede, bi dijwariyeke ku Sargon di siya xwe de dihêle, hemû heyînên etnîkî yên Rojhilata Navîn, dixe nava saw û toqîneke gewre. Ti heyina etnîkî namîne ku serûbinî hev nekiribin. Her dever di nava saweke bêhempa de di nale. Zemîna serdema baweriyê ya di dîrokê de herî mezin û ya serdema hişmendiyê, gelekî berfireh dibe, pêxemberên ku pêşevanên sazûmaniyên baweriyên mezin û serhildêrên giyanê û dema olên yek xweda, xwe dide ferzkirin. Ramana Mesîh (rizgarker), her ku diçe di seriyan de cîh digire û hêviyên mezin çêdike. Tenê ne guherînên bawerî, êdî dizanin ku xweda-qeran jî mîna wan mirov in, teolojî û mîtolojî hew bersiva wan dide û jê qut dibin, dikevine demeke dîrokî ya nû ku ramana felsefî xwe dide pêş.

1- Bûyina olên yek xweda û cîhê wan yê di

nava şaristaniyê de

Bûyina olên yek xweda, tê wateya şoreşeke di hebûna ehlaq, mirûz (moral) û hişmendiyê de. Mijara ku daxistina pirsa 'xwedê heye yan tineye', bi temamî daherizandin (berevajîkirin) e. Nêzîkbûna bi vî şêweyî, derûniya wê dinixûmîne û rola wê ya herî mezin di reşahiyê de dihêle. Hê jî kiryarên zanist û mensûbên olên yek xweda, ji xweparastineke zûwa derbasnabe. Li qasî dahûrandinên kûr yên civakî yên van olên yek xweda, ji vê jî girîngtir pêşveçûna hişmendiya mirov, çêbûna mantiq û rola wî ya di çêbûna zanist û ramana felsefî de, bitêrayî li ber çavan nehatine raxistin. Pêşveçûnên civakî ku di pêvajoya qeyranên mezin de çêdibin, rewişta şorêşê nîşan dide, divê bersiva pirsên kîjan hişmendiya nû û derfet ji kîjan sazîbûnan re çêkiriye, were dayin. Resenebûna di warê çînî û siyasî de, hê bêhtir girîngiya xwe nîşan dide.

Di beşên borî de, em liser mijarê rawestiyabûn. Di beşên ku tên de jî emê bi kûrahî liser rawestin. Di vê beşê de, terîfa civaka biçîn ya koledar û rola wê ya di pêşveçûna şaristanî de, wê were kirin. Peyitandineke zanistê ya hevpar ev e ku çavkaniya saziyên şaristaniyê yên bingehîn, şaristaniya Sumer e. Mesele ya Adem yê ku mîna pêxemberê yekem tê berdan, di mîtolojiya Sumer de bi awayekî hîkarîker tê ronîkirin. Heta bi afirandina Hawa ya ji parsûya Adem jî, di mîtolojiya Sumer de cîh digire. Di her taybetiyeke Sumer de, xwedayek heye, bi belgeyan hatiye çespandin bê çawa yekî nexweş dikeve ji xwedayê afîrînêr "Enkî" tê zayîn. Ya herî girîng bûyera "qewirandina ji bihiştê" jî, di mîtolojiya Sumer de bi raveyeke helbestî cîh digire.

Têgîna bihiştê dahûrandineke bi her alî dixwaze. Lêbelê ev nayê înkarkirin û jibo gel daxwazeke ku bûyerên zor û şidetê nebin, ku mirov mîna dost û perçeyek ji yê xwezayê bijîn, di têkiliyan de wekheviyeke mîna ya dema neolîtîk serdest be. Jibo çîna efendiyan ya nû ku mezin dibe, tê wateya ku ji karê bihiştê yê mecbûrî rizgar in, cîhaneke ku gelek mirov jibo wan kar dikin û cudahiyeke civakî. Bihişt têgîneke wiha ye, dema civaka Sumer ya biçîn bilind dibe, yê ku li bin dimîne xeyal dike û yê liser bi awayekî hîkarîker wê xweşiyê dijî. Rola cudabûna çînên pêşî yên civakê, di zayîna mîtolojîk de bi awayekî zindî û helbestî tê ravekirin. Ev yek mîsoger e ku seray û perestgehên li giravên Kendava Basrayê, li peravên Dîcle û Ferad hatine çêkirin, di vê de bûne çavkaniyên best (îlham) dayinê. Ev yek bi hêsanî tê fêhmkirin û ji nivîstekên ku hatine xwendin diyar dibe ku çar xwedayên afirînêr (An, Enlîl, Nînhûrsag, Enkî) bûne çavkaniya olên yek xweda. Ravekirinên liser bihiştê yên bi navê "Dîlmûn", têgînên bingeh yên şayesên (teswîr) vê dawiyê ku liser bihiştê hatine kirin, bi zimanekî helbestî rave dike. Seraya Enkî ya bi navê Abzû (çavkaniya peyva hewz û mînaka seraya yekem ya bi hewz) li bajarê Erîdû, berbiçavbûna vê xeyalê îfade dike. Piştî vê re, Baxçeyên mêwan (dêlî) ên Babîl û hemû seray û seyrangeh (park) yên ku hatine pêşxistin, bestê ji vê nimûneya hoveber digirin. Di ravekirina mîtolojiya Sumer de, xwedawendên ku rola Nînhûrsag û ënanna dileyîzin, di pêvajoya dîroka şaristaniyê de girîngiya xwe winda dikin, heta bi dayika ësa Meryem, lê tên vegerandin. Di kesayetiya Hawa de, ev windayî hê bêhtir e. Çawa Enkî ji parsûya nexweş hatiye afirandin, ev yek weke xwe wergerandina "efsaneya Adem û Hawa". Nînhûrsag xwedawenda herêma çiyayên Zaxrosa ye, lê xwedî pozîsyonekî li ser Enkî re ye (Bi sumerî Nîn=navê xwedawend, hûr=çiya, gir, Sag=perçe) Ev ravekirina mîtolojîk, di dema şoreşa çandinî de rola jinê ya sereke û di zimanê aryenên ku hê xwe bernedane deştên Dîcle û Ferad de, bi navê "Star" (Pişt re bi Akadî ëştar) temsîlkirina xewedawendê, rastiya dîrokî ya di mîtolojiya Sumer de, derdixe holê. Ev yek bi zelalî diyar e ku hêza çanda xwedawendî ya ku ji şoreşa çandinî ya neolîtîk dihat, ji aliyê Sumer ve hatiye guherandin.

Pêvajoyên lijneya xwedayên Sumer (Bi girekî bi navê Pantheon ketiye wateyeke din) ku mirovan ji heriyê diafirînin gelekî hîkarîker e. Di heman mîtolojiyê de bi zimanekî helbestî û awayekî pîrozwer tê gotin ku xweda westiya ne û êdî pêdiviya wan bi xebatkaran heye. Xweda heta bi taybetiyên xebatkarên xwe jî diyar dikin. Ev gelekî diyar e ku sazûmaneke "benîyekî xwedayî" bi awayekî tekûz pilankirine û afirandine. Ev mijar gelekî zelal e ku ev pêvajo, çêbûna rahîb, siyaset, burokrasî û leşkeriya Sumer tîne ziman. Dema ku rahîb û qismên rewşenbîran bîrdoziyan çêdikin û belavdikin, helbet nabêjin mirovan "Werin emê we bikin suxrevan (xizmetkar)." Dizanin ku wiha serkeftî nabin. Ew xweş dizanin ku li şûna yekîtiya bi zorê, liser bîrûbawerî û giyana mirovan serdestiyekê saz bikin, yê bêhtir bi ser bikevin. Sêwirana mîtolojîk û olî karê wan yê bingehîn e. Serkeftina wan ya di vî derbarê de, ji şerê serdestbûna îro ku li zanîngehên Ewrûpa û DYA tê kirin, ne hindikî girîngtir e. Ligor demê, payidartir, bi zanistî û serkeftîtir e. Dema ku çîna serdest yan jî giregirek bixwaze bilind bibe, tişta herî pêşî dive ku têkildaran hişyar bike û baweriya wan bîne. Bêyî vê yekê, dema ku bixwaze serdestiyê bi darê zorê û bi derewan bide meşandin, ji gelek ceribandinan diyar e ku pêşveçûn çênabe. Pêşî dive ku şerê bawerî û hişyariyê were dayin.

Li vir em nabêjin baweriya bîrdoziyî ya ku heyî û zanistiya amade. Ev pirsgirêkeke perwerdeyî ya hêsan e. Weke mînaka Sumer, pêdiviya sazkirina şaristaniyê, yanê hemû seresazî û binesaziya civaka nû ya bi çîn ku weke pêdiviyeke bi zorê xwe nîşan dide, ligor wê demê zayîneke afirêner ya mîtolojîk e. Rahîbên Sumer vê demê bi karên gelek mezin re têkildar in û wisa serketî ne ku bandorê li temamê dîroka şaristaniyê bikin. Serketenê ne tenê ji çîna serdest ya ku bilind dibe re dikin. Vê yekê ji civaka biçîn tevî re, liser navê hêzên ku şaristaniyê temsîl dikin, pêktînin. Ev ne tiştekî zor e ku ez bi belgeyan biçespînim bê vî karî çawa dikin. Lê evder ne cîhê wê ye. Lêbelê bi taybetî jibo ku em dîroka Rojhilata Navîn, ji bandora dogmayan dûr bikin û bînin zimên, ev mijareke girîng e.

Afirandina Adem ya ji heriyê, di hemû pirtûkên pîroz de heye. Lê çavkaniya vê gotinê mîtolojiya Sumer e. Him jî bê vê heriyê ji ber kîjan kendalî tînin û kîjan xweda dize, bi raveyeke helbestî tîne zimên. Jiberku mirovan suxrevanê (xizmetkar) xwe dibînin, îfadeyeke weke ku ji destava (gû) xwe diafirînin derdikeve holê.

Em dibine şahid ku kêm caran, hinekan ji suxrevanên xwe yên jêhatî jî digirin nav xwe. Divê em bala xwe bidine vê yekê ku ev gherandina çînê, raveya nivîskî ya yekam ya xwedayî ye. Ew ji ezmanan, ji heyvê, ji rojê, ji agir û ji hewayê têne afirandin lê mirov ji heriya gûyê wan tên afirandin. Çîna serdest û mijok, encex cudahiya xwe bi vî rengê bibandor li ber çavan radixe.

Dîsa têgîna "Qewirandina ji bihiştê" ku di hemû pirtûkên pîroz de cîh digire, bi hêsanî dikare were dahûrandin. Ev yek, bi ji hev veqetandina civaka Sumer ya biçîn ve girêdayî ye. Ji aliyekî ve çîna jor ku ji hev vediqete, xwe ji hemsalên xwe yên hemnijad qut dike, ji aliyê din ve jî, îfade dike ku qismên di rewşa suxrevanan de, ji bandora wan dikevin. Têgîna "fêkiyê guneh", angaşteke (îdîa) tawanberker ya wanên ku êdî liser sifreyên serayan cîh ji xwe re nabînin ne, bi hêrîşa bîrdoziyeke din ve girêdayî ye. Anku cîhê suxrevanan, li derên mîna bihiştê ku ew û yên mîna wan tê de dijîn, tineye. Ev têgîn vê yekê temsîl dike ku çîna serdest sedema cudabûna xwe, di pêvajoya dîrokê de, bixeteke sor, bi perdeyeke sitûr û bi dîwarekî ku neyê rûxandin hûnandî ye.

Efsaneya pêxember Nûh, yanê bûyera Tofanê digel ku di her çar pirtûkên pîroz de cîh digire, di serî de di Destana Gilgamêş de û di gelek destanên Sumer de jî, cîh girtiye. Bi awayekî zanistî jî tê çespandin ku BZ di salên 3000an de, ava okyanûsan bilind bûye. Di dema Sumer de, Derya Basrayê misêwayî erdê ye û vê demê gelek caran ser ve çûye û gelek der di bin avê de mane. Dibe ku efsane di demekî û rewşeke wiha de derbas bûbe. Ev bûye sedem ku Sumeran cîhên cîwarbûna xwe kişandine ber bi bakur ve. Sedema van serveçûnên avê, di mîtolojiyê de, weke naleta xwedayan û bizavên li hember zêdebûna nefsan cîhê xwe digire. Mîna livbaziyeke cezakirinê, kirasekî bîrdoziyî lêkirine

Jibo rizgariya ji tofanê, keştiya ku ji her cinsî cotek tê de, liserê çiyayê Cûdî rawestiya ye. Ji xwe ev rastî jî diyardike ku Cûdî çiyayê herî nêzîkî Mezopotamya jêrîn e û ji bilind ve lê dinêre. Hê jî li vê dorhêlê, Cûdî weke cîhê Tofana Nûh tê ravekirin. Di Kurdî de Nûh=Nû ye û Cûdî, Cû=cîh dî=dît e, yanê tê wateya 'cîhê nû dît.' Ev peyvên ku koka wan ya etîmolojîk gelekî kevn e, koka hemû zimanên ëndo-æwropî ye. Kokên new, geo û deûs bi zelalî vê diçespînin. Ev kok çespandineke dine ku di BZ salên 10 000an de, bi çêbûna zimanê çandinî yê neolîtîk re, bi şoreşa li vê derdorê ya bi zimanê Aryen ve girêdayî ye. Gelek peyvên kok ku ji Hindê heta bi Ewropa, bi çavkaniya Heyva Berhemdar ve girêdayî ne, vê peyamê bi gelemperî rast derdixe. Pêşveçûna bi sedan zimananên liser koka aryen, çespandina serdema neolîtîk û hêza wê ye.

Efsaneya Eyûb pêxember jî, hilberîna êş, azar û bêhêvîbûna civaka Sumer ya di demên qeyranê de ye. Ev salên bi qeyran ku mirovatî bi êş û azarên mezin dikeve lavayan, lê xweda anku çîna serdest bersivê nade, BZ di salên 2000an de gelekî zêde dibe. Eyûb pêxemberê ku tirba wî li Rihayê (órfa), diyar e ku ji koka Sumer e (peyvên bi kita ûr hemû sumerîne, tê wateya "cîwarê ku liser gir hatiya avakirin", weke ûr, ûrûk.) Li órfa û derdora wê ku weke cîhê pêxemberan bi rûmet, BZ di salên 2000an de, gelek mêtingehên Sumer hatine damezrandin. Derdora órfayê herêmeke çavkaniya dîrokêye ku du çandên dîrokî, Amorîtên şivan yên ji koka semîtîk (Timî ji çolên Erebîstan ber bi Mezopotamya hêrîşan dikin) û Hûrrî yên çandiyar yên ji koka Aryen, li hember hev tên, şer dikin û li mêtingehên Sumer fêrî bazirganiyê dibin. Dijayetiya li hember sazûmana Sumer ku bi awayekî hêsan pêşketî, bi vê rastiya daringî ve girêdayî ye. Gelek çand, gelek bîrûbawerî ye. ëbadetkirina bîrûbaweriyên cîwarbûyî, hebûna xwe bi inyad berdewam dikin. Di efsaneyên Hz Brahîm de jî derbasdibe ku di demên qeyranê de, li hember Nemrûd órfa (Nemrûd=bi Sumerî qeran) serhildan zêde bibin. Li órfayê hê gelek cîh û efsaneyên pêxemberan hene. Him ji derve mêhtingehkariya Sumer ya emperyalîst û çîrokên Nemrûd yê ku wan temsîl dike, him jî efsaneyên pêxemberên ku yekem car li dij van rabûne, didin nîşandan ku órfa bûye qada têkoşîna van. Erdnîgariya órfa, berhemdariya axa wê, avhewa wê, nasnameya wê ya çandî û pêşveçûna wê ya dîrokî, vê dibetiyê (îhtimal) xurtir dike. Emê gavekî din liser vê biaxivin.

Herêma Qudsê jî yê roleke wiha bilîze. órfa hê bêhtir li hember emperyalîzma Sumer vê rolê dilîze, lêbelê Quds li dij emperyalîzma Misrê ya koledar vê rolê bi cîh tîne. Herdu cîh jî warên pêxemberan ne. Ev herdu cîh mîna navendên dijberiyêne. BZ di salên 2000an de ku ev herdu bajar û herêm, weke navendên olên yek xweda derketin pêş jî, ji vê derawa wan tê. Ji dema ku Hz Brahîm koçî Qudsê kir û heta bi serhildana ësa wiha ye.

b- (Tê gotin ku wê demê Abgarên serdestî li órfayê dikirin, ësa vexwendî órfa yê kirine.) Ev jî ji vê derawa wan ya dîrokî tê ku di nava du hezar salên borî de, gelek çûn û hatin di navbera van herdu herêman de çêbûne. Ev herdu navendên ku olên yek xweda li wan haveyn girtî, di heman demê de dorhêla çandê ya ku hêviyên azadiyê geş dike jî temsîl dikin. Ev derawa wan a li hember koledariyê, sedema herî girîng e ku ev herdu bajar îro jî pîrozwer têne naskirin. Jiberku rola wan mezin e, cîhê wan ê di hişê mirovan de jî mezin û nejibîrok e. Dema ku emji ser pêxemberiyê perdeya olî ya giran bidin alî û em têkilî û nakokiyên wê bi şaristaniya koledar ya arkeîk -herî kevin- re damezrînin, emê derawa pêxemberiyê xweşiktir terîf bikin.

Em dikarin taybetiyên wê yên bingehîn weke çend angaştan (tez) wiha bi nirxînin:

I- Bi giranî di ber sînga du sazûmanên koledar yên arkeîk de pêşvediçe, him saziyên bîrdoziyî ku ji veqetandinên civakî derketine holê, him jî tevlîheviya demê ku ji pêvajoya qeyrana giran ya sazûmanê tê, bandorê lê dike. Li hember çewsandina sazûmanê ya liser bîrûbaweriya mirovatiyê û şêwegirtina netewî, mîna serhildana wijdan derdikeve holê.

II- Ji şêwegirtineke bîrdoziyî ya serbixwe zêdetir, dike ku aliyên mîtolojiya serdest an jî têgihîna olî (wijdan) ku bi rastiyê re ditewişin, ji nû ve bi rêk û pêk bike. Hêza wê tine ku têgihîn û saziyên fermî derbas bike, digel ku aliyên wê yên şoreşger hene jî, taybetiyên wê yên serdest nûsazîbûne. Encamên ku sazûmanê nûjen bike û dikaribe were kişandin diderîne holê.

III- Qismên hejar ku ji veqetandinên bingeha çînên civakî derketin û qismên serdest ku ji belavbûna heyînê etnîk derketin holê, ne têde, beşên civakê yên li derî van esas digire. Dibine pêşengên qebîleyên ku bi sazûmanê re ditewişin û takekesên ku ji saziyên civakî qut dibin û bi serê xwe dimînin, ber bi xwe dikişînin.

IV- Ji tevgerên siyasî û daringî zêdetir, weke pêşewayekî bîrdoziyî ku aliyên wî yên menewî û mirûzî girantir, derdikeve holê.

Ev mijarên ku hê jî em dikarin berfireh bikin, bi têrayî şêweya sazîbûnê rave dikin. Dema em bi taybetiyên sê pêxemberan re beremberî hev bikin, emê wateya wê derînine holê. Di bingeha van taybetiyan de, dema ku em di erdnîgariya Rojhilata Navîn de li tevgerên pêxemberanên berbiçav binêrin, em dikarin pêşveçûnên ku pêkanîne wiha bi rêzînin:

1- Brahîm di têgihînên ol de, di bin navê tewhîd (yekîtî) de bingeha saziyeke yek xweda daniye. Xwedayê Hz Brahîm, taybetiyên girîng nîşan dide. Ji yekîtiya xwedayên Sumer û Misrê veqetiyaye. Serbixweyiyeke xwedayî qezenc kiriye. Ev vê yekê nîşane (sembolîze) dike ku mirov bi gelemperî bi azadiyê re, bi taybetî heyina etnîk, bi zêdeyî bi mayina qebîlê ya azad ve girêdayî ye. Ev nasnameya xwedayî ya nû, ligor heyîna mîtolojîk û olî yên herdu sazûmanên arkeîk, di warê azadiyê de, tê wateya pêngavekê.

2- Nasnameya xwedayî bi temamî ji mirov cuda ye, nemir û di şêweya nepûtkirinê de ye. Li asta jor, neberbiçaviyek dabaşa xeberdanê ye. Him têgihîna olê totemîk ê qebîleyê û him jî têgihîna olê çînî ku ji qerantiya sazûmana koledariyê diyar dibe, tê derbaskirin. Pêşveçûneke olî ku deng li hemû mirovahiyê dike û merhaleyeke bîrûbaweriyê ku bêhtir pêşveçûyî esas digire, dabaşa xeberdanêye.

3- Bi vê rewşê, di bîrûbaweriya mirov de, merhaleya mantiqekî pêşketî temsîl dike. Têgînkirina bi totem û pir xwedayî, bi zarokî ye û ji alyê mantiq ve li paş e. Bi taybetiya wê ve girêdayî ye ku di pêş de, yê herkesên ku wijdan û ramana wan hişyar dibe, li ber sînga xwe bide hev.

4- Hê bêhtir qebîleyên ji koka Aryen û Semîtîk ku bi sazûmanê re nabine yek, pêre di navnakokiyan de ne û hînbûyî liva azad in, di dorhêla kesayetiyên bi pîşe û hindik jî bin yên weke mecnûn û derwêşan de, serkeftî dibin. Bi taybetî di qeyrana sazûmana koledarî ya BZ di salên 2000an û bi şûnve de, rê li ber bilindbûna pêlên pêxemberiyê vedike û ev yek aliyê tevgera civakî ya herî girîng dertêxe holê

5- Ji bilî dewletên Misir û Sumer yên navendî, gelek dewlet-bajarên piçûk ku derketine holê, bi tevgerên van pêxemberan ve girêdayî ne. Mînaka vê ya herî bibandor Qerantiya ëbranî ye.

6- Him rewişta sazûmana koledar ya serdest, him jî ji ber heyina qebîleyên bavkanî, perestîş (kult) ya jinê û xwedawendê ji holê rabûye. Bi taybetî, piştî ku amorîtiyan Sumerî ji qada siyasetê rakirin û di pêvajoya damezrandina ëmperetoriya Babîl de, ev mijar mîsoger bûye. Destana Babîl ya afirandinê Enûme Elîş, vê rewşê rave dike. Bi Hz Brahîm re, hemû pêxember mêr in û di sazûmana wan de cîh ji jinê re tine. Cîhê jinê nêzîkî şeytên kirine. Bandora Babîl ya liser Hz Brahîm û bandora Misrê ya liser Mûsa, di derkirin (hermonokirin) ya jinê de roleke mezin dilîze. BZ salên 2000an û bi şûnve, jin timî statûya xwe winda dike. Çînçînîbûna bi gelemperî û cudakirina cinsan bi hev re dimeşe.

7- Ramana yek xweda, vê dawiyê yê bibe nîgareke (motîf) bîrdoziyî ku di warê zeximkirina otorîteya qeran de, were bikaranîn. Yek xweda=yek qeran dê bibe formûla rêvebiriyê. Heçku ev raman di serî de, di pêşveçûna azadî de roleke girîng dilîze û mantiqa neberbiçav jî xweyî dike. Herwiha çîna serdest, xwedayê olê nû yê erênî jî dixûnifîne û li xwe tîne.

Rola sazûmana pêxembertiyê ya dîrokî, bê şik ev e ku di nermkirina sazûmana koledarî ya arkeîk de, bûye diyarker. Tevgera duyemîn ya şaristaniyê ku li Rojhilata Navîn hatiye afirandin, derbaskirina dema xweda-qeranên ku liser bîrûbawerî û giyana mirovan zagonên xwezayî disepandin û pêşveçûna rêbazên olên nû ku digotin, xwedayekî bi tenê û mezin heye, qeran jî berpirsiyar in ku hesab bidin. Ev diyar e ku herçiqas di mantiqa mirovan de û di rêvebiriya dewletê de, çilvirandibin (dejenere) jî, zagonên yek xweda pêşveçûnekê îfade dike. Bi taybetî jiberku rêzikên ol heyina siyasî jî girêdaye, sepandina hêza bêsînor rawestandiye. Pêşveçûna mantiq ku gihaye merhaleyekê, di heyîna ramanê de guherînên bingehîn pêkanîne. Merhaleya teolojiyê ku ji alyê helbestvan û feylesofê binav û deng Goethe yê Alman ve, di babetê serdemên giyan de ku weke "helbest, teolojî, felsefe û pexşan" veqetandî, li tayê serdema olên yek xweda ku ji alyê pêxemberan ve hatiye bilindkirin tê. Di derbaskirina sê ëmperetoriyên (Sumer-Asûr, Misir û Roma) di dîrokê de ku herî demdirêj, têkoşîna ku liser navê olên yek xweda hatiye meşandin, rola bingeh lîstî ye.

2- Berxwedana heyînên etnîkî û şaristaniya koledar

Cureyek ji tevgerên dîrokî ku sazûmana koledar ji bûyina xwe heta bi hilweşîna xwe mecbûr maye pêre pozberiyê bike, yekîtiya etnîk (qebîle, eşîr) ku hişyarî qezenc kiriye. Heyînên etnîkî ku di serdema neolîtîk de ji ber xwe ve çêbûne, wateyeke mîna çîna karker îfade dikin. Jibo ku heyîna xwe berdewam bikin, pêdiviya wan bi hişyariya berxwedanekê tine. Lewra dijminekî wan ya ku hêrîş bike tine, nakokiyên ku rê li ber hişyariya etnîk vekin, pêk nehatine. Yekîtiya etnîk û berxwedan armancekê pêwîst dike. Ku ev armanc derveyî be û ji alyê civakeke biçîn ve were rêvebirin, tiştekî xwezayî ye ku nakokî rê li ber hişyariyê veke. Civaka nû ya siyasî biçîn û pêşveçûyî, yê vê nakokiyê çêbike. Qismê jor ya heyîna etnîk, tevlî civaka nû ya bi çîn dibe, qismê jêr xwe li hemberî gef û gurên piralî dibîne. Di serîde yeke (unîte) yên civaka biçîn, di cîhana neolîtîk de, di rewşa giravên li qasî okyanûsa ne. Gef û gur bê hêz e. Dema ku li hawîrdor giravên şaristaniyê pêşketin, êdî ew dikevine rewşa giravkên piçûk. Jiberku bi temamî ji holê ranebin, çavê xwe vedikin û li ber xwe lep vedidin. Ev hişyariya etnîk ku hêjî li Rojhilata Navîn gelekî bi hêz e, ji vê pêşveçûna dîrokî tê. Dema ku şaristaniya koledar hate merhaleya emperyalîzmê, dema "bûyina komên etnîk yên hişyar" jî tê.

Ji alyê pêşveçûna dîrokî ve, ev pêvajo wiha dikare were şopndin:

a- BZ di salên 3000an de, tevgerên mêhtingehkariyê yên têkildarî şaristaniya bajêr, rê li ber hişyarbûna komên etnîk vekiriye ku xwedî li çavkaniyên madeya xam ya li welatê xwe û li berjewendiyên xwe yên bazirganî derkevin. Dema ku rêvebiriya mêhtingehan, dest avêtiye derfet û berjewendiyên wan, vê rewşê berxwedana hişyarî û demeke gelekî bixwîn bi xwe re aniye.

b- Dema ku berjewendiyên daringî derdikevin pêş, ev yek merhaleyeke nû bi xwe re tîne ku heyina etnîk him di nava xwe de û him jî li hember derve xwe nû bi rêxistin dike, bi taybetî hêzeke xweparastin û hêrîşkirinê bi dest dixe. Ev komên etnîk ku di pêvajoya şerê emperyalîst de û li mêhtingehan fêrî teknolojiya çekan bûne, mecbûr dimînin ku fermandariyeke leşkerî pêkbînin. ædî mayina wan ya liser lingan û parastina berjewendiyên wan, bi hêza wan ya leşkerî ve girêdayî ye.

c- Jibo ku bigêhin teraza hêzê, bi komên mîna xwe re ku li hember nakokiyên wiha, hevgirtinê çêdikin. Ev hevgirtin di dîrokê de, bi navê "federasyona qebîleyan" derdikeve pêşberî me. Ev rewş bi nakokiyên di nava sazûmanê re dibe yek û di rêvebiriyê de gelek xanedanan diguherîne. Ev dem bi navê "serdema qehremantiyê" ya eşîran, tê binavkirin.

d- Du encam li benda van federasyonên ku tên damezrandin in: Yan ewên biserketinekê zêdetir navendî bibin û bibin dewleteke xwedî bajar, yan yê têk herin li çol û çiyan vehewin û xwe biparêzin, yan jî yê bibin dîlê civaka biçîn ya serdest û bihelin. Çerxa dîrokê li hember vê rastiyê tim wiha dizîvire. Ev heta roja me ya îro berdewam dike.

e- Hişyariya eşîrtî ya bi vî rengî, hişyariyeke qewm (ne netewe, neteweyî) ya bisînor û hoveber bi xwe re hildigire. Hişyariya qewm pişt hişyariya eşîrê re tê û bi derbaskirina wê re pêşvediçe. Heyînên ku hişyariya eşîrtî zexm be, hişyariya qewm bi hêsanî pênakeve. Di merhaleyên ku heyina eşîrê têrê neke, yan bibe asteng, yan jî li hember pirsgirêkan, hişyariya neteweyî û vesaziya wê gaveke din diavêje. Ev gav bi piranî siyasî û leşkerî ne. Di dîrok û erdnîgariya Rojhilata Navîn û di bin ronahiya vê dahûrandinê de, bi awayekî berbiçav em van pêşveçûnan dibînin:

1- Pêlên qebîleyê Semîtîk, di sê merhaleyan de rolên girîng lîstine. Tevlîbûna van ya di çêbûna şaristaniya Misir û Sumer de li ber çava ye. Di merhaleya duyemîn de, hê bêhtir li ber xwe dane. Bi giranî pêşewanê wan pêxember in. Li rojhilat amorîtên ku hêrîşî Sumer dikirin, li rojava kenanî û îbraniyên ku li hember Misrê li ber xwe didan û carina hêrîş dikirin, di merhaleya duyemîn de ne. Merhaleya dawî, serdema belavbûna erebên semîtîk yên serdema ëslamtiya Feodal e. Ereb hê jî belavbûna xwe berdewam dikin.

2- Koma duyemîn ya mezin, yên ji koka Aryen in. BZ di salên 3000an de, aryenên ku hişyariya wan ya etnîkî bilind dibe, ji alyê sumeriyan ve bi gelek navan tên binavkirin. Navekî bi gelemperî 'Horrît' li vê pêldanê dikin, ev nav tê wateya 'Yên bi welatê bilind'. Hêşîrên di bin vî navî de ku nifşê yekem in, ev in: Gûtiyan, Kassîtiyan, Mîtaniyan, órartûyan û herî dawî Mediyan. Li vê herêmê hişyariya eşîrtî ku gelekî bihêz e, çavkaniya xwe ji berxwedanên li hember teqîbên bêeman yên bi salan domdirêj distînin. Eşîrtî jibo wan bûye amûra herî bingehîn ku liser lingan bimînin û heyina xwe li her deverî bidomînin.

3- Beşên aryen ku li Hind û Ewropa belavbûne (belavbûn ne fîzîkî ye, bêhtir çandî ye) heyînên paleolîtîk (dema kevin ya keviran, dema hovî) hildiweşînin, şoreşa çandinî û saziyên neolîtîk pêşvedibin. Armanc ne civaka biçîn e, armanc heyînên civakî yên paşvetir û hoveber in. BZ di navbera salên 2000 û 1000an de, di bingeha çanda Aryen de, ji Okyanûsa Mezin heta bi okyanûsa Atlas, çêbûnên şaristanî yên komên nijadên Çîn, Hind, Tirk, û Kelt, bi bandora Sumer û Misrê re derdikevin holê û şêweyekî digirin. Pêla belavbûna duyemîn dest pêdike. Di çêbûna şaristaniyên Asya û Ewropa de, rola livdariya (bizavdarî) komên Aryen yên etnîk ku şoreş û çanda çandiniyê temsîl dikin, gelekî mezin e.

4- Vê demê di tevayî cîhanê de, hêza herî mezin ëmperetoriya Babîl-Asûr yên ku heyînên serdest yên qebîleyên Amorît wê temsîl dikin e, Amorît ji Mezopotamya jêrîn ber bi bakur belavbûne, çanda Sumer xûnifandine, zimanê Akad pêşvebirine û fermî kirine. Ev dem BZ di salên 2000an de destpêdike, bi damezrandina ëmperetoriya Pers re, di salên BZ 550an de hebûna xwe ya siyasî winda dike. Ev dem bi serdestiya ëmperetoriya Asûr ya li Rojhilata Navîn ku gelekî bixwîn tê naskirin. Di paqijkirina heyînên etnîk de, ceribandinên nijadkujî (jenosîd) yekem car, di belgeyên Asûr de bi awayekî şanazî (îftîxar) tê ravekirin. Ji alîkî ve tevgerên azadiyê yên bi pêşewatiya pêxemberên komên semîtîk ku di bin şêwegirtina olên yek xweda de û bi kalikîtiya Hz Brahîm pêşveçûbûn, ji aliyê din ve berxwedanên federasyonên qebîleyan yên ji koka Aryen ku bi hişyarî û pêşewatiya eşîrtî ve girêdayî, di warê pêşveçûnên dîrokî de, roleke mezin lîstine.

Di encamê de, çêbûnên bîrdoziyî yên di bin şêwegirtina olên yek xweda de û pêşveçûnên siyasî yên bi şêweya federasyonên qebîleyan ku li hember emperyalîzma koledar pêşketin, herçiqas ku navendên koledariya klasîk ne hilweşandibin û ne gihabine sazûmana şaristaniya feodal jî, di warê hejandin û şêwegirtinên wê yên nû de, roleke diyarker lîstine. Heyîna van berxwedanan, di nermbûna sazûmanê û nûsazîbûnên wê de, mîsoger e. Girîngiya van livdariyan, di warê pêşketina normên rizgarî û azadî ya di heyîna hişyarî û giyana mirovan de, ne piçûk e. Jibo wan komên têne rêvebirin û stembar (bindest) ku ew kirine weke amûrekê wek siyê, pêvajoya eşê wan bîne ziman, serîhildan û lêgerîna yekî rizgarker destpêkiriye. Ev dema lêgerîneke mezin e. Li erdnîgariya Rojhilata Navîn, digel heyînên etnîk, ev merhaleya derketina holê ya heyînên razdar (mîstîk, nependî) e. Ev şêweyekî çêbûna civakî ya nû ye, ev veguherîneke civakî ye ku li heyîna etnîk nanêrin û hev û din di bingeha terîqatên veşartî de weke bira dibînin. Herwiha ji bilî civaka koledar ya biçîn û civaka etnîk, şêwegirtineke civakî ya sêyemîn tevlî meşa mirovatiyê dibe. Dîrok bi liva van komên civakî, bi şêweyekî "dîroka ol û mezheban" hetiye girtin. Gotina 'dîroka olan' ku vê dawiyê dikeve rewşeke bingehîn ya ravekirinê, berhema van pêşveçûna ye. ædî dîroka Rojhilata Navîn, seranser dîroka şerê ol û mezheba ye ku di serdema navîn de, digihe pîleya bandev (navser). Veguherînên ku ev kom dibûrînin, di heman demê de, pêşenumûneya komên bi wesfê felsefî ne. Lêgerîn hêdî hêdî ji qada ol derbasî qada felsefê dibin. Çawa pêşveçûnên olî, bi taybet yên olên yek xweda, di ber sînga mîtolojiyê de pêşketibin, nêzîkbûnên felsefî jî, di zemîna daringî ya şaristaniyê de û bi bandora pêşveçûnên komên nependî yên bi liva hişyarî, derdikevine holê. Pêdiviya sazûmana koledar ya bi nûsaziyan û pêşveçûnên di bîrûbawerî û giyaniya mirovan de, zorê li derbasbûyina serdema felsefê ya di şêweya raman de, dike.

3- Pêşveçûna Ramana Felsefî û Şaristanî

(Dîroka kurt ya bîrûbawerî û pêşveçûnên giyanî)

Pêşveçûnên di bîrûbaweriya mirov de, bi asta civakî re têkildar in. Bêşik jibo pêşveçûnên mêjîkî yê di cureyê mirov de, ev yek pêşemerc e ku gewriya mirov were asteyeke fîzyolojîk. Lê ev jî bi gelek tecrûbeyan hatiye rastkirin, çiqas ku raman û organên deng pêşve biçin jî, heta ku neyên rewşa heyîna civakî, yê bêkêr bimînin û ji prîmateke pêşveçûyî zêdetir, derbasî wî alî nabin. Derbasbûyina zimên ya ji raman û dengan, bi mîsogerî bi jiyana civakî pêşvediçe û qevastinên wesifdar pêktîne. Di vî warî de, tişta ku bûye nesîbê bavikên (klan) ku şêweya civakê yên herî teng in, Çend nîgaş (îmge) yên bisînor û anîna van ya zimên bi şêweya jest, mîmîk û işaretan e. Şêweya zimên ya pêşî bi işaretan e. Hê gelekî dûr e ku jest û mîmîk derbasî sazûmana deng ya di rewşa peyvan de bibe. Ev tê zanîn, çiqas ku hêz û jênegeriya jiyana civakî xwe dide çespandin û çiqas ku pratîkbûn di mêjî de vedide, Ji ramanê ber bi zimên ve pêşveçûnek bilez dibe. Ev pêşveçûn di dîroka mirovatiyê de, şoreşa herî mezin û ya yekemîn e. "Heyîna çandî" ya berhema pêşveçûnên civakî ku em dikarin bibêjin hemû tişt e, piştî çêbûnên fîzîk, rîwek û cîhana ajalan, weke çêbûneke çaremîn çiqas ku mîsogerî bi dest xist, jibo raman û zimên mîna zemîneke daringî, dibe bingeh.

Di vê çêbûnê de, pêşveçûna raman û zimên ne eşkerebûneke pasîf e. Meşandina jiyana civakî, di rewşeke girêdana diyalektîk ya hişk de, spartî vê şoreşa yekemîn e. Diyalektîka civakî, yê ji aliyê ragihandina di navbera heyîna wî ya çandî û hêza ramana wî de were diyarkirin, wê weke zagonên pêşveçûnê hikim îfade bike, bi pratîkbûnê nûjen bibe û berdewam bike. Dema vê hêzê nîşan bide, hêza civakî ya herî nêzîk ku hikim û zagon bikartîne, yê di nav de bi hele û ji hev belav bibe. Ev zagoneke pêşveçûnê ya gelemperî, jibo hemû civakan e, bi 'diyalektîka daringperestî (materyalîzm)' tê binavkirin. Di vê çarçovê de, tê dîtin ku pêşveçûnên bîrûbaweriya mirovan, di merhaleya çend pêşveçûnan de derbasdibe.

a- Şêweya ramanê ya herî domdirêj ku spartî heyîna bîrûbaweriyê, dema ku mirovan her tişt weke xwe zindî û heyînên bi raman didîtin e. Di wê baweriyê de ne ku fîzîkî, rîwekî û ajalî her tişta li xwezayê, heyînek zindî û bi raman e. Ev mijara baweriyan dema ku tiştekî ne zindî be dibe "fetîşîzm,", di merhaleya pêşî de hemû heyinan digire nav xwe û heta bigiyanwerîtiyê, "anîmîzm "ê berfireh dibe. Ev şêweya ramanê bi hemû civakên hoveber re heye, bi kurtî were gotin, xweza zindî tê ramandin. Eslê wê ev ramana mirovan ya pêşî, ne ewqasî jî çewt e, lê jibo ku ji ber xwe ve, ji her tiştî re gelemperî kirine, ketine nava çewtiyeke mezin. Zindîtî bêşik pêşveçûna xwezayî, encameke organîzasyona tevlîhev ya daringa di bin mercên diyar de ye. Bi vê wateyê mirov dibe daringeke ku dirame. Lêbelê qezenckirina wî ya organîzasyonê, pêvajoyeke gelekî dirêj e ku ji daringa herî piçûk ya bi enerjî kuars, ji kuarsan galaksî, ji galaksiyan stêrk, ji stêrkan gerstêrk, ji gerstêrkan atmosferên berbihev, av û perçeyên bejê çêbûne, ji wir heta bi candarên yek şane (hucre) û heta bi cîhana rîwek û ajalan, piştî dîroka peresaneke mezin, heta bi çêbûna bûyera civakê, bi pêşveçûna bi mîlyaran sal, heta bi berhema dawî heyîna ku dirame "mirov", digire nav xwe. Bi vê wateyê, mirov daringeke ku gihaye hêza zindîbûn û ramanê. Nayê gotin ku mirov daringe, lêbelê tê gotin ku mirov daringeke ku dikare birame. Herwiha mirovên pêşî çewt naramin, ligor ku ew zindî ye û dikare birame, hêmana wî ku her tiştî weke xwe bibîne ye. Ev hêman bi awayekî ku xwe diguherîne berdewam dike. Ev hêmana ku em dikarin bibêjin hêmana "eznavendparêzî", bi cureyên "bavikîtî" (klantî), "qebîletî", ""şêfîtî", "xanedantî", "dewletperestî", "xwedîtiya taybet", "olperestî" "her cureyê takekesîtî" berdewam dike.

Vê ramana bi vî şêweyî, "şamanîzm" û sêrebendî derandiye holê. Bingeha şamanîzm û sêrebendiyê, ceribandinên ku bûyer û qewaman, birêkûpêkiyên rîtuel (cureyek îbadetê, merasim) ligor daxwaza xwe têxin rewşeke din e. Zanistî ya ku guherînan ligor zagonên têkberan (tiştan) pêktîne, şaman û sêrebend dixwazin van guherînan bi dilsafiyeke zarokatî, bi lîstikên ku pêşêxistine, pêkbînin. Sepandina şêweya vê ramane, dibe ku bi we tewş (fişar) were. Lêbelê jiberku vîna guherînê datîne holê, merhaleyeke pêşveçûnê ya mezin e. Liser têkiliya di navbera bûyeran de dirame, destekarî (mudaxile) lê dike û bawer dike ku yê encamê jê bigire. Dema em bi bînin ku şaman û sêrebend di nav civaka xwe de, yên herî bi ramana sift û bi giyaneke pêşketî, kesên ku di pratîka xwe de bi taybetî di nêçîr û danehevê de serkeftî bin, emê fêhm bikin bê çawa xwedî erkeke (mîsyon) zor û girîng in. Em ne ligor xwe, ligora şert û mercên giran yên wê demê ku dibûne hêviyek û herwiha civak liser lingan digirtin, wateyekê bidinê, emê bibînin ku peywireke girîng anîne cîh. Bi awayekî din em bibêjin ev rola zanist û pratisyenên yekemîn dilîzin.

Taybetiya vê şêweya ramanê ev e ku hê negihaye merhaleya xwedê û herwiha ya ol. Ev şêwe, ji sedî nod û heşt temenê mirovatiyê yê di bin bîrûbawerî, raman û sazûmana qebîleyên hoveber de, digire û olê yekem teşkîl dike. Di vî babetî de, dikare were nirxandin ku şamanîzm û sêrebendî, di warê pêşveçûna ramanî de saziya bi rêxistinî ya yekemîn e. Di nûkirin û meşandina van saziyan de, rola pêşevaniyê dike. Çiqas ku çûye, şamanan di nav civaka xwe de, weke malbateke li pêş bi qedr û qîmet dibin, ev rol, dema ku derbasî sazûmana qebîleyan ya bevkanî yan ya daykanî dibin jî, faktorekî li pêş e. Asta civakê ya wekhevî û mercên hilberînê, derfetê nade serdestiya mêr an jî ya jinê. Di jiyana xwe de tişt, rîwek û ajalên ku zêde pêre têkildar in, nîşanedikin (sembolîze). Ev navlêkirina ku dibe paşnav û nasnameya qebîlê an jî bavik, bi totem tê binavkirin. Giramgirî û baweriya ku ji totem re dikin, îfadeya sembol e ku bi kesayetiya xwe û bi kalikên xwe ve girêdayî ne. Bi vê yekê bi nasnameya xwe û bi hêza xwe dihisin. Di heyina baweriya vê dema dirêj de, baweriyê tînin ku di her tiştî de bi gelemperî zindîtî heye, di pratîkê de tişt, rîwek û ajalên ku têkiliya xwe bi wan re çêdikin pîrozwer dibînin û vê bi "mana" binavdikin. Mana bi awyekî din, di tişta ku liser di xebitin de, nirxê ku bi keda wan ketiyê de ye. Vê bi totem nîşanedikin, lê xwedî derdikevin û jê re îbadetê dikin. Piştî totem, derbasî olên pir xweda dibin.

b- Şoreşa çandinî û kedîkirinê, di şêweya ramanê de jî pêngavên mezin diavêje. Tiştên derdikevin pêş, ax, rîwekên têne çandin, darên fêkî didin û ajalên kedî ku bi her awayî ji wan tê îstîfadekirin. Bala mirovan, herî zêde ber bi van heyînên ku derfetên jiyanê didine wan, werdigere. Yên bixwazin wan nas bikin, yên kedê bidin, yên bi evrînin (pîroz bikin), yên baweriya xwe bi taybetiyên wan yên derasayî (harîkulade) bînin. Jibo ku çandiniyê bikin û ajalan xwedî bikin, têdigihîjin ku demsal, roj û baran pêdiviyên herî girîng in, herwiha yên bêhtir bi van ve girêdayî bin û yên wan bievrînin. Ev bûyerên yên ku wateyê dide heyina civaka wan û dewlemendiyê tevlî dike. Ji ber girîngiya van a jiyanî, ev bûyer yên navên taybet bigirin û yên wan bikin xweda. Ji totem derbasbûyina xwedê, bi serdeme neolîtîk ve girêdayî ye û di raman û baweriyê de, merhaleyeke mezin e. Demeke berhemdar e ku di bîrûbaweriya mirovan de xweza xweştir tê naskirin, bi taybetiyên wê têdigihîjin û bi zanîn dibin.

Beşên zimanan ku hatina dema me ya îroyîn, berhemên vê merhaleyê ne. Li Erebîstan û Afrîka Bakur beşa zimanê Semîtîk, ji Hindê heta bi Ewropa û Amrîka beşa ëndo-Ewropa yê ji koka Aryen, li bakurê vê xete, beşa Fîn-óygûr an jî óral-Altay, beşa Kafkas-Bask-Derya Spî, bi giranî di vê demê de çêbûne. Jiberku Aryen şoreşa çand û çandiniyê kiriye, beşa herî mezin û bi bandor e. Têgînên bingeha ramanê ji koka xwe ve çiqas ku bi jiyana spartî axê ve girêdayî be, di vê beşa zimên de nav standine.

Jiberku hêza sereke ya di dema çandinî û ajaldarî de, ya jinê ye, di pêşveçûna raman û zimên de şêweyekî jinwarî (jinane) giraniya xwe datîne. Hê jî di gelek zimanan de, pêşgir û paşgir tên bikaranîn. Gihandina rîwekan, kedîkirina ajalan, jiberku bi pratîk û ramana jinê ve girêdayî ne, "Dayika xwedawend" weke ku hemû anîbine cîhanê, biqedir dibe. Vê demê jin xwedawendeke serdest û bi qedre, di vî babetî de, li hemû cîwarên neolîtîk yên wê demê, peykerê jinan yên ku têne dîtin, vê rastiyê li ber çavan radixe. Ew weke axa biber, dayika xwedawend ku dizê ye. Jin pîrozweriyêke mezin werdigire, olê totem yê kevin dike pilana duyemîn, perestîşa (kult) xwe serdest dike, nirxên rojê, heyv û stêrkan pê tê dayin. Di zmanê aryen de, "Stark" him xweda ye, him mezinahiya pîroz e, him jî tê wateya stêrkê. Têgînbûna star ya biserê xwe, rastiya ol ya vê demê dide xûyakirin. Ji lawiran jiberku ganêr (boxe), çêlek, bizin û beraz bi qedir in, di warê xwedakirinê de (yezdankirin) timî nemîş (fîgûr) ên wan tên bikaranîn. Dera ku xwedawend lê hene, ew jî hene, bi wan re hevpar in. Ganêr bi navê Apîs, xwedayekî Misrê yê herî girîng e. Dîk û bizin jî heyînên pîroz in. Hê jî li Hindistanê, dest nadine çêlekan.

Rîwekên weke genim û garis, darên weke berû û mêwan jî mîna çavkaniyên xwedayî û pîrozwer têne dîtin. Hêza wateyê ku di olên berê de berfireh bû, kêm dibe, lêbelê dibine ser heyînên ku bi girîngiya xwe li pêş tên, gelek toteman dadixin xwedahiya ku bi hijmarê bisînor kirin e, heyîna herî mezin sembola hêza zayînê dayika xwedawend e. Li herêman navên xwedawenda jî derdikevine holê. Di derbareyî mêr de peykerek jî nayê dîtin. Mêr hê bêhtir di dawa xwedawendê de, weke law yan jî heval wateyê dibîne. Dumendên di mîtolojiyê de,

ëştar-Dûmûzî, ësîs-Osîrîs, Afrodît-Adonîs, Kîbele-Attîs ku çanda xwedawendê ya ji çavkaniya serdema neolîtîk temsîl dikin, di bingeha çanda hemû mirovatiyê de jî, xwedî wateyekê ne. Li vir mijara herî girîng ev e ku demeke berî dirokê gelekî dirêj, di bin pêşengî û pîroziya jinê de, mêr mîna zarokên sernerm û girêdayî jinê, jiya ye.

c- Şoreşa bajêr li qasî di heyîna civakê de guherîn kirine, di heyîna ramanê de jî guherînên bingehîn pêkanîne. Nûjeniya herî mezin, têgihîştina ku hîkariyeke rasterast di navbera zagonên pêvajoya xwezayî û hêzên civakî de, tine ye. Asta bîrûbaweriyekê hatiye bi destxistin ku livbaziyên (çalakî) takekesî, bandorê li pêvajoyên xwezayî nakin. ædî şamanîzm û sêrebendiyê girîngiya xwe ya kevin winda kirine. Hêmana olî ya nû, perestgeha ku bajar li dorê hatiye avakirin û rahîbê wê ye. Dibe ku hîkariyên şamanîst û sêrebend bi rahîb re gihabine hev. Jibo civaka ku tevlîhev bûye, sazûmaneke nû û bidisiplîn divê. Jibo sazûmana ku her demê pîrozwer hatiye dîtin, çavkaniyeke pîroziyê ya nû pêdivî ye. Rahîbê Sumer ev sazûman di ezmanê Mezopotamya ya zelal û biliv de dîtiye. Li ezmên sazûmaneke newaze û bi şeml berdewam dike. Ligor ku sazûmana herî pîroz ya ezmên e, li erdê jî dive ku ev sazûman were bikaranîn. Divê ku sazûmana beşen (cisim) yên ezmên, liser rûyê erdê ji sazûmana mirovan re bibe bingeh. Li hember vê yekê qet nayê derketin û qet nayê ramandin. Jibo vê baweriyekî bihêz û gelekî cidî jî divê. Anku hijmara xwedayan wê kêm bibe û ewê ezmên û heyînên wê diyar bikin. Di bîrûbaweriya mirov de, demeke têgînkirinê ya li teraza vê dihile. Ramana mirov bihêz bûye. Şêweya hilberînê ya nû, rê li ber berhema zêde vekiriye. Jibo yên ku dema xwe bi sêwiranên hişmendî diborînin re, bi hêsanî dikarin parekê veqetînin. Rahîbên ku di vê şoreşê de pêşevaniyê dikin, vê hilberîna zêde li perestgehan dikin embaran û ev yek ewleyîyekê (pêbawerî) bi xwe re tîne. Hilberîna zêde, jibo çîna nû ya ku li dora rahîb gihayî hev jî, ewleyîyeke mezin e. Ev çîn yê rêvebir be û çiqa wêde here yê bibe xwedî milk. Diyarbûna wî ya bîrdoziyî, nûnertiya (temsîlkar) hêzên xwedayî li ezmên ya liser rûyê erdê ye. Zîggûrat mîna biryargeheke (qerargeh) ku yekîtiya xwedayan û nûnerên wan digihîne hev e. Li qata herî jor rahîb bi tiştên xwedayî re têkildar e, ji beşên ezmên kehanetan derdixe, jibo beniyên li qata jêr jî, hikmên xwedayî yên ku bi teqezî (mutleqa) bînine cîh, rave dike û îbadetê bi wan dide kirin. Şoreşa olî ya nû di biryargehê de bi newazeyî biserdikeve. Li qasî ku hêzên xwezayî temsîl bikin, cîhana xwedayan ya ku civakê bi navê wan birêvedibin, bi awayekî tekûz hatiye damezrandin.

Çîna serdest, piştî senaryo ya wê hate nivîsîn û şanoya wê mîna îbadeteke pîroz, li hemû bîrûbawerî û giyanan hate nîgarkirin (nexşandin), êdî dikarîbû bi rûçikê xwedayî, xwe nîşanî suxrevanên xwe yên ku kirine benî, bide. Liqasî dirûtiya xwe, mekanîzma ol û ramana nû ku bi bawerkirin û danbawerkirinê hemû giyan dîl girtine, weke demsalan hatine dubarekirin bi guhertin û veguherînan, hatine heta bi roja me. Tişta ku di bingeha bêhêziya mirovên Rojhilata Navîn de razahî, baweriya vê sazûmanê û rastiya gerdîşa (tore) civakî ye. Hûn navê çi olî û çi ramanê jî lê bikin, ev çerxa bawerî û ramana sazûmanê, ku bingaha wê bi awayekî zexim hatiye danîn, mîna du ferên aşên kevin, hê jî giyana me û bîrûbaweriya me dihêre.

Şêweya raman û baweriya Sumer, sazûmaneke wisaye ku liser bîrûbawerî û giyana mirovatiyê, neyekser jî be hê bandoreke xwe ya bihêz heye. Sumeriyan gelek şêweyên ol û ramanan guhertine, li şert û mercên xwe anîne û cihêreng kirine. Dîsa ligor demê ev çavkaniyeke bingeh e ku ji ramana felsefî heta bigihe ramana zanistî, bi xebata girêdana bingehîn ya diyalektîkê ya di navbera wan de, veguherînên wiha dane destpêkirin.

Sumeriyan li heyina raman û rewişta mirov, asayeke (norm) sazûmanê ya gelekî bihêz bi cîhkirine. Ev qalibekî sazûmanêye ku di hêza wan sazûmanê berê yên şaristanî pêkanîbûn de ye. Jiberku bi nivîsê, bi wêjevanan û bi hêz sazîbûna vê daye meşandin, serdestiyeke bêhempa pêkaniye. Bi huner re, bi taybetî bi muzîkê re yekîtiyeke bi aheng damezrandiye, bûye xwedî şêweyekê ku heta weke îro ahenga di navbera jiyan û muzîkê de, herî bi hêz îfade kiriye. Çavkaniya sereke ya muzîka olî ye jî.

Aliyê vê şêweya raman û baweriyê ya herî xeter, taybetiya wê ya dogmatîk ku herî bi hêz e. Ev dogmatîzma ku liser bîrûbaweriya mirov hatiye sazkirin, gelek veguherîn derbaskirine û di bingeha hemû dogmatîkên ku hatine heta bi dema me de, cîh girtiye. Ev şêweya raman û baweriyê ku di rûniştina koletiyê û sazîbûna wê de, roleke girîng lîstiye, bi gotineke din, di bin bandora sepandin û têgîna olî de, ji zanînê bilindbûna zanistiyê û felsefeyê zor e. Di dîroka şaristaniyê de, rêzikek wiha heye: çanda ku herî bêhtir şêweya civakî pêşvebirî, çanda ku li hember guherînê liberxwedide ye û çanda xwe ya derûnî bi hêsanî bernade. Rojhilata Navîn êşa vê rêzikê dikişîne. Her çiqas ev rastiyek be, jiberku Ewrûpa şêweya şaristaniya Rojhilata navîn ne jiya ye, di warê şaristaniya kapîtalîst de bi awayekî hîkarîker pêşketiye, berevajî vê yekê jî ewqasî rast e. Anku bandora şaristaniya koledar ya liser giyan û bîrûbaweriyê, xûnifandin û sazîbûna giyan û bîrûbaweriya kapîtalîzmê, zor dike. Ev weke ku kat (tirh) ên nû ji kokê neçin, lê katbûneke nû xwe liser kokê bigirin û koka xwe bernedin bin erdê. Jibo çanda li herêma Heyva Berhemdar ku Şoreşa Çandinî derandibû holê, ev mijareke ku bandorên gelekî kur danîne. Ev herêm hê jî di bin bandor, xûy û kevneşopiyên çanda neolîtîk de dijî.

Lêbelê ev jî mîsoger e ku çawa şoreşa çandinî û gund nebe, şoreşa bajêr û şaristaniya koledar wê ne mimkun be, dema ku binyata civaka biçîn, bajar û heyîna hêmanên bîrdoziyî yên şaristaniya koledar jî nebin, nagihin şêweya ramana felsefî. Ji aliyê xabitîna diyalektîkê ve, bi têkoşîna şêweya felsefî şêweya ramanê ku yê hile, şêweya koledar e. Li vir nakokiya felsefê ne bi çanda dema neolîtîk re ye, bi çanda civaka biçîn re ye. Dîsa pêdiviya dema vala û xweşiya ji berhemderiya zêde ya ku civaka bi çîna felsefê rê li ber vekirî, dikare di nava sazûmana koledar de bibîne. Yê cemsera (qutb) xwe ya dij û hêza xwe ya nakok bi nirx û zagonên sazûmana koledar re li hev bide xistin û pêşvebibe.

d- Ramana felsefî, hewldana ravekirina rastiyên xweza û civakê yên bêyî mîtolojî, ol û dogma ye. Hatina bîrûbaweriya mirov ya vî astî, berhema pêşveçûna civakî ye. Wêrekiya (cesaret) bîrûbaweriya takekes ku li ramana felsefî dike, pêngaveke herî mezin ya azadiyê ye. Mirov yekem car e di derbarê xwe de, daxûyaniyê dide. Ev nêzîkbûn bixwe, peyana (teşebus) perçekirina dogmayên bicîhbûyî ye. Çawa ku olê yek xweda, pûtên totemîk û lijneya xwedayan derbaskir û di binyata bîrûbaweriyê de rê li ber guherînan vekiriye, ramana felsefî jî çespandiye ku bêyî xwedê yan jî xwedê tevlî vî karî nebe jî, ev dikare were jiyandin, herwihe şoreşa herî mezin ya dîroka ramanê pêktîne. Bîrûbaweriya civakî ya spartî mîtolojî û dogmayên olî, baweriyeke wisaye ku yan bi kolebûnî yan jî bi teqezî xwe bi hinekan bigire, yê karibe bijî. Di binyata vê bîrûbaweriyê de, dûrketin yan jî derkirina ji dogma, bawerî û şêweya îbadetê, bi mirinê û dawîlêhatinê re yek e. Ev cezayê herî mezin e. Bihêzî û bêhêziya bîrdoziya dogmatîkê, di vê taybetiya wê de ye. Takekes weke berbendekî (tabî) civakê, bê pirs û pirsiyarî girê dide. Di sazîbûneke wiha ya bîrdoziyî de, civak, bi hinek nîşane û nirxên ku baweriya xwe bi wan tîne û bi pêwana (wesiteya) hêza ku li van bardike, dikare xwe bihêz his bike. Lê di pêvajoya qeyranekê de, jiberku bîrûbaweriyeke wê ya serbixwe tine û nikare alternatîfekê derîne holê, ev civak yan wê hilweşe, yan wê bibe civakekî gelekî li paş, yan jî wê ji aliyê hêzeke serdest ve were pişavkirin (asîmîlekirin).

Binyata bîrûbaweriya dogmatîk ya bi civakên Rojhilata Navîn re, ev encam hemû li ber çavan raxistine. Mînak, Civaka Sumer digel wê heyîna xwe ya derasayî, di pêvajoya qeyranê de, li hember qebîleyên çol û çiyêyên sivik (besît) têkçûye. Encama Misrê jî mîna ya Sumer bûye. Digel ku bingeheke Grek û Roma ya felsefê heye jî, ji ber bîrûbaweriya civaka koledar ku rê li ber dîlîtiyê vekiriye, ji hev de ketine, hilweşiyane û ji hev belavbûne. Bêşik di vê de, têkiliyên xwedaniya (xwedîtî) koledar ya liser şêweya hilberînê, rola diyarker dilîze. Lê saziya bîrdoziyî ya serdestî tevaya civakê, bi berxwedaneke ku gihaye merhaleyekê, nehiştiye ku ji rewşê derkeve der. Ev di saziya bîrdoziyî de, ne derketin e, ne çareserî ye û ji hev belavbûn e. Ji ber vê yekê, saziya dogmatîk ku serdestî ramanê ye, jibo civakan weke bîrdoziyeke bêçareserî rola xwe dilîze. Koletiya serdema pêşî ku gelekî domdirêj bûye jî, ji ber serdestiya ramana dogmatîk ya liser bîrdoziya civakê ye. Ji ber vê yekê derketina pêxemberan ku ewqasî bi nirx tên dîtin û sedema ku yekî ji wan bi hewldaneke şoreşgerî re weke hev digirin, li dijderketina wan ya li hember van dogma û qûlên ku di heyina wan de vikirine. Şoreşa Hz Brahîm, bi şikandina pûtekî ve girêdayî ye, armanca Mûhamed ya yekem, berê xwe dide pûtên Kabeyê, Mûsa hêrsa xwe ya herî mezin, nîşanî "yên îbadetê ji golika zêrîn re dikin" dide, ev ligor dema xwe kiryarên girîng û diyarker in. Armanckirina dogmayê û parçekirina wê, jibo wan deman tê wateya şoreşê.

Qeyran û bêçareseriya li navendên çêbûna şaristaniya koledar, rê li ber dewletên piçûk yên derdor ku nermtir û hişmendiya etnîkî bihêztir vedike, ji aliyê din ve jî hewl dide ku di pilana bîrdoziyî de, derketinekê ji olên yek xweda û lêgerînên razdar (mîstîk) re bibîne. Bi taybetî felsefe, di dorhêla ku komên razdar zêde dibin de, ji pêşveçûnê re hê bikêrhatîtir e. Ev komên ku em dikarin bibêjin, biveşartî serî li bîrdoziya koledarî ya fermî hildane, bêhtir xwedî derfetên ramana azad in. Ji xwedîbûna dogmayên diyar zêdetir, di nava lêgerîneke sazûmana nirxan de ne ku bîrûbawerî û giyana wan têr bike û tirsên wan tine bike. Evan cureyek terîqetên serdema pêşî ne.

Pêkereke (faktor) din ya ku rê li ber ramana felsefî vekiriye, pêşveçûna amûrên hilberînê ne. Esasê wê şaristaniyên koledar yên pêşî, liser serdema tûncê bilind bûne. Xwedaniya ku li ser madenên tûncê hatiya kirin, di warê çêkirina amûrên çandinî, pîşeyî û leşkerî de, derfeteke bihêzbûnê ya girsegir (muezem) kiriyê destê çîna koledar. Ji derî navendê, heyîna van amûran ya bi kêmayî û bisînor, heyînên etnîk bêhêz dihiştin, çiqas ku ev amûr bi dest dixistin, di berxwedanên xwe de ewqasî biserdiketin. Lêbelê BZ ji salên 1000an û pêde, teknîka hesin ku berfireh bûyî, rê li ber bandoreke demokratî, û kartêkirina ku bi dest qismê civakê yên hejar jî bikeve, vedike. Bi teknîka hesin, hilberîn û xweparastin giha astaya herî pêş. Ev dihat wateya zêdebûn û ewlekariyeke mezin. Ewlekarî û zêdebûnê rê li ber xweşî û dema vala vedikir. Felsefe jî, jixwe li zemîneke civakê ya wisa digere. Klasîkên felsefî yên mezin BZ di salên 5 û 6an de, ne ji berxwe ve derketine holê, ev yek bi perçebûna bîrdoziya civaka koledar ya serdema pêşî û şikandina gemerdana (yekdest) liser amûrên hilberînê yên bingeh ve girêdayî ye. Dema dawî ya serdema pêşî (navbera BZ sedsala 5an û PZ sedsala 5an) ku em dikarin bibêjin "serdema klasîk" ya sazûmana koledar, di heman demê de tê wateya "serdema felsefê" ku feylesofên mezin derketine holê, doktrînên xwe pêşvebirine û bisazîkirine.

Heger ji feylesofên vê demê, em yên ku liser navên xwe dibistan hiştine nas bikin, emê wî çaxî bêhtir bizanibin, bê jibo mirovatiyê merhaleya bîrûbaweriya nû û ya giyanê tê çi wateyê.

1- Zerdeşt û Zerdeştî: Herçiqas ku Zerdeşt weke pêxemberekî tê nirxandin jî, Rawestina wî bêhtir nêzîkî feylesofiyê ye. Tê texmînkirin ku di navbera BZ salên 1000 û sedsala 6an de jiya ye. Li bakurê rojavayî ëranê, li dera ku şoreşa çandinî bihêz lê tê jiyandin, hatiye cîhanê. Di pîleya evînê de, girêdayê aboriya çandiniyê ye. Em dikarin di navbera kesayetî û heyina wî û hîkariyên ku çanda neolîtîk derandine holê de, têkiliyan çêbikin. Kedê, hilberînê û qezenca helal bingeh digire. Şînahiyê pîroz dike û parastina ajalan esas digire. Qurban û dehîkirina ajalan qedexe kiriye, di warê cotkariyê de ji hêza wan û ji şîr û tewaşê wan sûdwergirtin, bi têrayî dîtiye.

Zerdeşt, sazûmana baweriya Aryen ya hoveber, di nûsaziyeke bi bingeh re derbaskiriye. Ligor ku ji sazûmana sêbarebûna xwedê, pêvajoyeke sazûmana yek xweda daye destpêkirin, pêxember e. Lewra ew jî, weka Hz Brahîm ji ola pir xweda di lêgerîna ola yek xweda de ye. Hz Brahîm vê yekê di nava qebîleyên Semîtîk de pêşdixe, Zerdeşt jî di nava qebîleyên aryen de pêşvedibe. Ji xwedawendên Arya yên demê, ëndra, Mîtra û Varûna, derbasî xwedayekî bi navê Ahûra Mazda dibe, herwiha li Anatolya, ëran û Medya ber bi yek xwedayî ve gihaye merhaleyekê. Di warê çêbûna têgînên bihişt, dojeh, sirat, firîşte (milyaket), tebeqeyên ezmên, mehşer, dadgeha mezin û mêzîna qencî-xerabyê de, xwedî roleke mezin e. Nirxên mezin bi jinê dide. Paqijî jî mijareke ku gelekî girîngiyê didiyê ye. Ew di vî babetî de, pêxemberê çandiniyê, qezenca helal, malbata dawênpak (biîfet), mala xweşik hatî rahêxistin û ji bilî xweparastinê yê li hemberî şîdetê ye.

Di bingeha feylesofiya wî de, hêmana diyalektîka ku bi sincperestiya (biexleqî) xwe, bi şêweya tekoşîna di navbera tarî û ronahî, qencî û xerabiyê de şêweya yekîtî û hemberiya dijan, cîh digire. Yekem car mirov azadiya vîna xwe naskiriye. Naskirina azadiya vîna mirov, tê wateya ku heta wê rojê afirînerî tenê karê xwedê bû, êdî ev dibe karê mirovan jî. Afirîneriya takekesî ku derûniya ramana rojava ye, aliyê felsefeya Zerduşt ya herî girîng e. Bingehgirtina vîna azad, destpêka felsefê û redkirina têgihîna benî (evd) ye. Doktrîna wî di vê xalê de, di navbera ol û felsefê de, di rewşeke derbasbûyinê de ye. Ev tê wateyeke mezin ku di navbera ol û felsefê de, rêveqetandina (terka rê) wan temsîl dike. Ligor lêkolînên ku hatine çêkirin, him di çêbûna felsefeya Rojhilat (Hind, Çîn) û him jî di ya Rojava de, roleke girîng lîstiye. Tê fêhmkirin ku di kûrahiya vê çavkanîbûnê de, rola senteza çanda Sumer û ya Arya di astayeke bilind de ye. Ev welatê ku Medya, Zaxros û Toros bi geliyên berhemdar digihine hev, cîhê yekbûna şoreşa bajêr ya Sumer û şoreşa çandinî û gund ya neolîtîkê ye. Zerduşt li qasî ku sentezkerekî vê mîrateyê ye, wê di astayekî bilind de vediguherîne û di nûsaziyeke mezin re derbasdike, him koletiya serdema pêşî nerm dike û dema serdema klasîk ya ku bêhtir mantiqî, dide destpêkirin, him jî vîna civaka çandiniyê azad dike û rêyekê ji felsefê re vedike.

Nêzîkbûna herî rast ev e ku pêxemberiya ola yek xweda û feylesofiya vîna azad, li erdnîgariyeke wiha derbasî nava hev bûne, ev jî bi saya heyîna du çandên di dîrokê de herî kûr pêkhatiye. Ev yek ne tesaduf e ku yê herî têgihîştiyê liser lêkolîn û siftbûna Zerdeşt, feylesofê mezin yê Alman Nîetzsche ye. Dema li çavkaniya vîna winda û nirxên mirûz yên Rojhilata Navîn û Mezopotamya were gerandin, vegera ber bi Zerdeşt ji meraqa zanistiyê zêdetir, gihîştina çavkaniya felsefeya civakeke azad û gihîştina têgihîna sincê (exlaq) vejînker e, tê vê wateyê jî ku kesayetiya xwe di dîrokê de jinûve keşf dike û rojaneyî dike.

2- Bûdîzm: Di dewleta rahîbên (Brahman) Hindê de, rola nûsazîparêzê (reformîst) herî mezin, Bûdha leyîstî ye. Ew mîna lawmîrekî (prens) vê sazûmanê ye. Dibe ku piştî gelek têkçûn û windakirinan, bûbe şahidê şêweyekî jiyanê ku di nava gelek êş û azaran de derbasbûbe. Rewşa weke ku ji bihiştê ketibe dojehê, ew xistiye nava siftbûneke mezin. Vê tecrûbeyê, aliyên koledariya Brahman yên stemkar û encamên cudabûnên hişk yên çînî, bi awayekî hîkarîker nêşanî wî daye. Sazûmana Kast ya Hindê, ewqasî hişk û stemkar e ku heta sedsala borî jî mirov qurban dikirin û hê jî di navbera Kastan de, taybetiyên çandên ji hev cuda diparêze (dihemîne). Şêweyekî civaka biçîn yê gelekî hişk û resen bi sed salan jiya ye. Jibo Bûdha were fêhmkirin, dive ku bandora vê civaka biçîn ya liser giyan û bîrûbaweriya mirov werine nirxandin. Li aliyekî şeml û gewzgerî (kêfdarî), li aliyê din, mirovên li tebeqeyên herî jêr ku jibo qurbankirinê tên xweyîkirin, ji mirovan nayên hesêbê û tên firotin û kiryarî. Gelekî vekiriye ku ev sazûman, wê bibe çavkaniya gelek êş û trajediyan. Bûdha berhemê vê sazûmanê ye. Liqasî ku di felsefeya wî de cîh ji xwedê re nîne, xwezayê jî bingeh nagire. Têkildarî afirîner û afirandî nabe. Pirsgirêka ku li çareseriya wê digere, rastiya cîhana biêş e, taybetiyên jiyana civakê yên biêş in. Ev doktrîna ku di bin navê Bûdîzmê de, yê li başûrê rojhilatî Asya bibe felsefeya jiyana civakeke girîng, ji aliyê taybetiyên bingehîn yên civakî ve, felsefeyeke sinc e (exlaq ), nûsaziyeke sinc e.

Formulasyona wê ya bingehîn, wiha li ber çavan tê rahêxistin:

a- Cîhan, civak ji êşan tije ye.

b- Di çavkaniya êşan de, daxwazên tund, tirs û nezanî hene.

c- Rizgarbûna ji êşan mimkun e. Di vê hewldanê de pîleya herî bilind, gihîştina Nîrvana ye (xweda, bihişt, kêliya bextewariyê)

d- Rêya vê yekê Yoghî ye (Ronahîbûna bi zanînê, siftbûna hundirîn û jibo vê çend rêyên pêdivî û rêbaz)

Li vir tê xuyakirin ku weke mînakên din -Misir, Sumer- serdestiya hişk ya ku sazûmana Kast a Brahman, liser bîrûbawerî û giyana mirov damezrandî, dive ku were nermkirin. Pozberiya Bûdha ya bi Brahmanan re, bi vê ve girêdayî ye. Ev BZ di sedsalên 5 û 6an de, di rewşa xelekeke di pêvajoya nûsaziyên civakî yên ji Girek heta bi Çînê de ye. Li qasî ku di bandora Zerdeşt de maye, wî jî bandor li Rojhilat û li Rojava kiriye. Bi razdariyê (mîstîsîzm, tesewûf ) re têkiliyên wî yên xûrt hene. Rêbazên weke zehmetkêşî, qutbûna ji daxwazan û jiyana bi serê xwe, pêdivî û têgihîştina naskirina xweperstiya çîna serdest ya mêhtinger û bisînorkirina wê datîne holê. Tecrûbeyên jiyanê yên bi vî rengî, nefsê terbiye dike, bi rasteqînî çavdêriyê li teraza xwezayê dike û bi rêbaza bestlêhatinê (îlhamgirtin) rê li ber hînbûnê vedike û wijdan rihet dike.

Doktrînên Bûdha, di şaristaniya koledar ya başûrê rojhilata Asyayê de, desthilatdariya Brahmanan ya xwedayî dişkîne û di damezrandina sazûmaneke mantiqî de, rolê dilîze. Dogmayan bisînor dike, aqil û wijdan dikişîne nav sazûmanê. Di dîroka mirovatiyê de, nûsazîparêzekî sinc (exlaq) yê mezin e.

3- Konfuçyûs: Li Çînê rola Bûdha leyîstî ye. Tê texmînkirin ku di heman demê de, BZ di sedsalên 5-6an de jiya ye. Bi hilweşîna monarşiya Çînê re, di van sedsalan de aloziyeke mezin derdikeve holê. Bîranînên dema kevin yên bi şeml (BZ 1500-700) liser sedemên hilweşînê û xerabûnê dide ramandin. Tê pirsiyarîkirin bê rêya xwezayî (Tao) çawa yê careke din were damezrandin. Di vê demê de, têgîneke (zagon, rê, şerîat) ku herî tê bikaranîn, li Çînê "Tao", li Hindê "Dharma", li Sumer "Me", li Misrê "Maat" û li Grek peyvên "Moîra", têne wateya taybetiyên şaristaniyê yên bingehîn. Jiyan bi teqezî divê ku weke van taybetiyên bingehîn be. Heger ku wiha nebe, sazûman yê were hilweşandin. Di van sedsalan de, rewşeke wiha tê jiyandin. Mînakên (paradîgma, rêze) pêşî ku bi zagonên bingehîn yên sazûmanê re nabine yek, têne derbaskirin, lê jiberku mînakên nû nakevin dewsê, di vê demê de çêkirina nûsaziyan mecbûr dibe. Bi dogmayên dewleta rahîban, sazûman nayê birêvebirin. Bersiva ku hatiye dayin, bi şêweya dewletên piçûk (dema perçebûna ku em dikarin bêjin, begîtiyên koledar) komên razdar, û doktrînên mezin yên felsefê çêbûne. Para şaristaniya Çînê Konfuçyûs e.

Pênc hêmanên wî yên bingehîn ev in:

a- Pêwîst e ku rêvebir rêvebirîtiya xwe bike.

b- Divê jin ligor pêwîstiyên jinîtiyê bijî.

c- Divê law pêdiviyên girêdana bi bav ve bîne cîh.

d- Pêwîst e birayê piçûk ahengdarî birayê mezin be.

e- Divê ku herkes pêdiviyên hevaltiyê bi cîh bîne.

Ji nûsazîbûnê zêdetir dişibe restorasyonê (Ji nû ve damezrandina kevin) Bi Konfuçyûs re ol qet tine. Tenê pirsgirêka civak û ya sazûmana siyasî heye. Sazûmana civakî û ya siyasî ku xerabûne, yên çawa ji nû ve werin damezrandin? Li vir mijara ku liser tê rawestîn, zêdetir ji têkiliyên di navbera saziyan de, tenê bi takekesan tê lebikandin. Anku di Konfuçyûsîtiyê de, pirsgirêka bingehîn sincî ye. Dixebitin ku bi damezrandina sazûmana sincî re, sazûmanê bidin rûniştandin. Di navbera takekesan de, bê rêzikên jiyanê yên çawabin, bi awayekî kûr heta bi kitekita herî piçûk tê diyarkirin. Bandora vê bîrûbaweriyê hê jî liser civaka Çînê gelekî heye, ev yek di rewişta çînê de, bi Jêhatîbûn û xebatkariya wan xwe nîşan dide. Ev doktrîneke di rewişta razdarî de ye û rola wê ya di pêşveçûna şaristaniyê de, nayê înkarkirin.

4- Sokrates û serdema felsefeya civakî

Koletiya serdema pêşîn ya Sumer û Misir, sînorên şaristaniyê ji rojhilatê Asya heta bi rojava berfireh kiribû. Sazûmana koledarî ya Grek û Roma, liser vê mîrateya dewlemend di pêvajoya bilindbûnê de bûn. Hesin weke bingeha teknîka hilberînê, tevkariyeke mezin li xweşiyê (geşdarî) dikir, rê li ber firehbûna çîna navîn vedikir, ragihandin û xwendin û nivîsandin zêde dibû. Mirov xwedî merc bûn ku xwe di nava ewleyiyê de bibînin. Ji rojavayê Anatolya bajarê Sard heta bi paytexta ëmperetoriya ëranê Persepolîs, bi rihetî rêwingîtî dihate kirin. Dikarîbûn ji rahîbên Misir û Babîl, danehevên çandî û bîrdoziyî yên serdema pêşîn wergirin. Berevajî vê rewşê bû ku îro Rojhilat zanîn û çandê ji Rojava hîn dibe. Navendên zanist û çandê yên bilind, li Babîl û Misrê bûn.Yên ku bîrdozî kişandine Grek û Roma, rahîb û razdarên ku li van navendan hatibûne perwerdekirin bûn. Liqasî şêweya hilberîna Rojhilat, , berhemên xwe yên bîrdoziyî jî, BZ di nava salên 1000an de, bi siftî dijî, tecrûbeyên xwe yên zanistî vediguhêze, Sazûmana alfabeyê dida fêrkirin. Bi kurtî em bibêjin, du nîvgiravên Ewropa ku nêzîkî Asya, Grek û ëtalya du pirên ku ev nirx dikişandin bûn. Di rewşa du herêmên teze de ne ku destlênedayî ji şaristaniyê re vebûne.

Di asta bîrdoziyê de, mîtolojiya Misir û Sumer û sepandinên olî, ji vê kişandinê cuda nayên girtin û rola xwe ya pêşevaniyê didomînin. Teolojiya Grek, weke muştaqeke mîtolojiya Sumer ku xerabûyî pêşvediçe. Jiberku di bandora Misir, Fenîke û Girîtê de jî dimîne, Ji jiyandina bijartekerî (ekletîzm) rizgar nabe. Lêbelê jiberku navxweyî bike, di biçavbûnekê re derbasdike. Zeus tevde weke xwedayê Babîl Marduk e lê lasayî (teqlîd) Kronos Enkî dike. Ji xwe dema ku ji xala bingeh veguhastin destpêdike, êdî dawiya wê mîna goreya verîşandî tê. Hemû têgînên mîtolojîk û olî yên neolîtîk û civaka biçîn ya koledar, bi guherandina nav û têgînan têne cîgeyîkirin. Heta BZ salên 1500an ji mîtolojiya Grek ku qet navê wê ne dihate dikirandin, mîtolojiyeke dewlemend tê pêşxistin. Ji nirxên daringîn bêhtir, bidestxistina nirxên menewî girîng e û ev yek tê pêkanîn. Mîtolojiya Grek ku di cîhanê de herî afirînêr û bi şeml tê pejirandin, çiqas ku wêde diçe tê fêhmkirin ku di rewşa jêgirtiyeke (kopî) mîtolojiya Sumer ya destê duyemîn û sêyemîn e. Van salên dawî jibo çespandina vê yekê, lêkolînên ku hatine kirin, gihane vê encamê. Jixwe ku dîrok herikîna çemekî be, di van salan de beşeke xwe herikandiye vira, ev ax bi herikîna xwe ya bi coş, xweyî kiriye û çem û golikên piçûk yên li vir jî bi çemê sereke ve girêdane. Grek weke mîtolojiya xwe pêşveçûna felsefeyê jî, ji zanînên ku vî çemî dikişandin distîne û serdema xwe destpêdike.

Dema ku feylesofên Grek dest bi serdema felsefê kirin, BZ ji salên 10 000an ve ji çavkaniya çanda serdema neolîtîk ya ku li Mezopotamya pêl bi pêl belav bûyî, sûdwergirtine. Sazûmana ramana Rojava, vê rastiyê hêsan û ne girîng dide nîşandan. Rûçikê şaristaniya rojava ya emperyalîst, jibo ku bingeheke xwe ya zexm û rewa çêbike, weke ku di hemû waran de pêktîne, dîsa "eznavendperestiyê" bingeh digire. Dema ku çand û nirxên şaristaniyê yên gelên din derkevin holê, wê were dîtin ku angaştên (îdîa) wan ne di cîh de ne û yên vê bipejirînin ku di warê şaristaniyê de, tenê pêncsed salên dawiyê weke hêzeke pêşevaniyê tevlî bûne. Grekî van têgihînên şoven, hê di serê serdema klasîk de nîşan didin. Gelên ku li derveyî şaristaniya nîvgirava Grek, ligor wan encex temsîlkerê barbariyê bûn. Herweke dîrok nîşan dide, ew wê demê di rewşa "zaroka çavbirçî" de ne. Dema ku ji Misrê qesirbendî û çanda perestgehê, ji Fenîke alfabe û keştîvanî, ji Firîgyayê hesinkerî, ji Heyva Berhemdar hemû amûrên teknîkî yên şoreşa çandinî û ji Sumer mîtolojî û teolojiyê distîne, di demeke hoveber ya nîvkoçerî de dijiyan û hê holikên (qulûbe) kevirî jî çênekiribûn. Tevayê Ewropa hê di merhaleya civaka hovîtiyê de ye. Şewşandina dîrokê, sedema bingehîn ya di bin nêrînên çewt de ye û ev yek rê li ber bêmafiyên mezin vedike. Têgihîna dîroka rast, jibo pêşxistina sazûmaneke navnetewî ya bidad, bingeheke jêneger e.

Heger em ewlekariyê bi dadmendî û hiqûqa Ewropa bînin, berî her tiştî divê ku rast be û spartî têgihîneke dîrokî ya dadmendî be.

Digel van rastiyên şaristaniyê, ev yek mîsoger e ku bi Grek re reseniyek û afirêneriyek pêşketiye. Nîvgirava Grek û cîranên wê, rojavayê Anatolya, başûrê ëtalya û li bakur Makedonya, di dîrokê de piştî Mezopotamya dikevine ceribandina şaristaniya herî mezin, êdî nêzîkbûnên mîtolojîk, teolojîk û bîrdoziyî ku hê berê ji şêweyên wan sûd werdigirtin, bi têrayî nabînin. Di vê de, ji cudabûna erdnîgarî û avhewayê girîngtir, bûyera ku rola xwe dilîze, bîrdoziya Sumer û him kevneşopiya Zerdeşt ya li Medya, him jî kevneşopiya Bûdha li Hindê, tên derbaskirin û şêweyekî nêzîkî felsefê tê qezenckirin. Feylesofên pêşî yên nîvgirava Grek Thales û Phytagoras gelek salên xwe li Misir û Mezopotamya diborînin. BZ di sedsala 6an de, digihîjin ku gelek nûjeniyan bikişînin û wan bideng bikin. Weke ku di roja me de, ciwanên welatên paşdemayî, nêrînên şaristaniya Ewropa li welatê xwe belav dikin, ev berendamên feylesofiyê yên pêşî jî, ciwaniya xwe bi taybetî li Babîl li navenda çandê ya wê demê diborînin, di demên dirêj yên pratîkê re derbasdibin, zanînên ku di wê demê de herî pêşketî (di serî de matematîk û bijîşk) bingeha wan ya mîtolojîk û teolojîk bi awayekî tekûz fêrdibin, vedigerin û bingeha ramana serdema klasîk ya Grek dideynin.

Diyalektîka ramanê ya wê demê, xwedî belavbûneke bi vî rengî ye. Destpêkirina vê ramanê ya ji sifrê li aliyekî, ev zanîn di merhaleyeke gihîştinê de, di nûsaziyan re derbasdibin, têne kişandin û resnekirin, di mercên berbiçav yên welat de bi awayekî afirîner têne sepandin.

Merhaleyên ramanê yên ku di ronahîbûna Grek de rola xwe lîstine ev in:

a- Pêvajoya pêşî ku bi Homeros û Hesîodos destpêdike, dema ravekirina mîtolojî û teolojiya Grekê ye. Homeros hozanê mezin yê serdema klasîk e. Dema helbesta di BZ salên 1000an de, temsîl dike. Helbestên wî bi şeml in. Di vê dema dîrokê de, li Hindistanê "Vedayan", li ëran û Medya "Aveste", li Mezopotamya destana afirandinê ya Babîl "Enûma Elîş" li Kenan "Yahova, Elohîm" bi gotineke din "Tewrat" bi vegotinên nivîskî û devkî, dexmeya xwe li van salan dixin. Zimanê hemûyan zimanê helbestê ye. Ev destanên damezrandina konfederasyonên qebîle, eşîran û yên xanedanan tînin holê. Em dikarin bibêjin ev destanên qehremaniyê ne. Ev vîn û daxwazên çînên bilind û kesan ku xwe nîv xweda dibînin diyar dikin. Vegotinên Homeros, li erdnîgariya Rojhilata Navîn berî wî bi gelekî ku kevneşopîkiribûn, li merhaleya qehremaniya Grek disepîne, vegotina bi zimanekî destanî ye ku hêrîşên barbar yên ji BZ 1800an heta bi 1200an berdewamkirine, di encamê de bajarê dîrokî "Troya" ketiye û deryê Anatolya ji Aka û Doran re vebûye, tîne ziman. Girîngiya dîrokî ya bajarê Troya ku li qiraxa Tengava Çeneqela, alyê Anatolya, gelekî mezin e. Ji BZ salên 4000an ve bûye deriyek, nirxên çand û şaristaniya Mezopotamya û yên Anatolya di ser vira ve kişiyaye nîvgirava Grek û Balkanan. Grek û Balkanan xwedî dike û Troya serdemeke zêrîn dijî. Ji ber vê yekê ketina Troya dibe sedema berevajîbûna dîrokeke mezin û domdirêj. "ëlyada" Homeros ku piştî Gilgamêş bi nav û deng, deh salên ji vê dîrokê, şerekî dawiya sala BZ 1200an, kiriye destan. Jiberku şer dişibe berxwedan û hêrîşên gelek gelan û wiha hatiye destankirin, ëlyada bûye xwedî nirxê vegotineke gerdûnî. Di vê destanê de, di merhaleya barbariyê de, komên etnîk ku hê nebûne dewlet lê bi yekîtiyeke federasyonî û bi zorê tên meşandin, rola serokên qebîleyan ya derasayî bi awayekî pirola (mubalexe) tê vegotin. Pêdivî bi vê yekê heye. Lewra siftbûna vê hêzê nebe, di merhaleyeke bi şûn de, civaka bi çîn û dewletbûn pêknayê. Ev vegotinên destanî ku hê jî di bîrûbaweriya gelan de tên jiyandin, girîngî û zorbûna gihîştina hêzeke şareza didin diyarkirin, veguherîna serdemên dîrokê îfade dikin.

Nirxekî ëlyada yê dîrokî wiha heye ku heta weke roja îro, bi awayekî nivîskî hatiye. Homeros, xewna yekîtiya Grek "Helen" yekem car tîne zimên û haya wî ji vî nirxê mezin ku hatiye pêkanîn heye. Wek tê zanîn piştî ketina Troya, BZ di salên 1200an de, demeke belavbûna hember ya bi navê "qewmên deryayê" ji rojavayê Anatolya destpêdike. Rojavayê Anatolya dibe "ëyon" û ev pêl ber bi Mezopotamya, Rojhilatê Derya Spî, Başûrê Derya Spî, Başûrê ëtalya, Makedonya îro û derdorên Derya Reş, belav dibe.

"Odysseia" duyemîn destana mezin ya Homeros, vegotineke van belavbûnên bi rêya deryayê ye. Destankirina serpêhatî û fethkirina deryayê ye. Ev destan gelekî girîng e ku di dîrokê de yekem car, belavbûna li deryayê bi awayekî nivîskî gihandiye dema me, jiberku weke belgeyekê ye, him jî zimanê wêjeyî û mîtolojîk ya wê demê diyar dike, gelekî bi nirx e. Xwedî vegotinekê ye ku dişibe gera Gilgamêş ya di nav ava bin erdê de, li "giyayê nemirinê", herwiha bi têkiliyên xwe yên bi kevneşopiyê re jî, gelekî binirx e.

"Theologîa" Hesîodos jî,BZ di salên 800an de bi zimanê hozanan hatiye nivîsîn, ji mîtolojiya ku li mercên demê hatiye anîn, best (îlham) girtiye. Di ser Anatolya re, mîtolojiya Sumer bi taybetî şêweya hîtîtiyan werdigire, di xwedakirina dema qehremantiya Grek de, bikartîne. Hemû çalakiyên qehremanî yên vê dema dîrokê û hewldanên dewletbûnê yên di bingeha xanedaniyê de ku bilind bûn, ji mîtolojiya Sumer û Misrê best digire û werdigerîne bîrdoziya "Pantheon" anku yekîtiyên xwedayan yên piçûk. Hewldanên olkirinê yên spartî têgihîna xwedayê mezin, bi şêweya li Hitît û Hûrrî "Teşşûp", li Fenîke "Baal", li ëbranî "Yehova, Elohîm", li Hindê "Brahma", li ëranê "Ahûra Mazda" tê bilindkirin, bi derengî be jî li nav Grek, yekîtiya xwedayan ya di bin pêşevaniya "Zeus" de ku bi navê xwedayên Olîmpiya jî têne bi navkirin, bi navê "Pantheon" derdikeve holê. Di bin vê yekê de, dema qehremaniyê ji heyîna etnîk û yekîtiya nijad derbasbûyina yekîtiya siyasî, çûyina ber bi dewletbûnê û damezrandina seresaziya vê ya bîrdoziyî, heye. Yanê pêdiviya yekîtiya siyasî û afirandina wê ya bizorê, bi hinceta (pêwîstek) bîrdoziyî ve tê girêdan. Afirandina bîrdoziyê, ji her rêxistina siyasî ya nû re pêdivî ye.

Di her dema dîrokê de û di her pêşveçûna civakê de, ev pêvajo tê dîtin. Di bingeha hemûyan de, hewldanên mîna dema Sumer ku BZ di navbera 4000 û 3000an de pêşveçûna veguherîna civakî, veqetandina çînan û îdealîzekirina dewletbûnê, hene. Di encama vê hewldanê de, afirandina rahîbên Sumer ya nuwaze, xwedayê ezmên "An", xwedayê hewayê "Enkîl", xwedawenda çiyê "Nînhûrsag", (vê dawiyê ënanna, ëştar), xwedayê erd û avê "Enkî", kevneşopiya bi şêweya sêwiran û pênasîbûnê (binasnamebûn), bingeh digire. Ev ezmûnên (tecrûbe) Sumer in ku heta îro ji "Theologîa" re bûye bingeh û jibo şêwegirtina wê, rola sereke lîstiye. Lêbelê her herêmekê kevneşopiya çanda xwe tevlî kiriye, veguherandiye, pişav kiriye û ligor xwe birêkûpêk kiriye. Hesîodûs, ev yek jibo nîvgirava Grek pêkaniye. Lêgerînên ku di vî babetî de hatine kirin, têkiliyên "Enkî=Kronûs", "En= óranûs", "Marduk=Zeus", bi awayekî zanistî bi hev ve girêdane. Theologîa Hesîodûs, jiberku resen e, birêkûpêk e û bi awayekî nivîskî hatiye heta dema me, girîngiya xwe nîşan dide. Ev yek nayê piçûkgirtin ku parçekî girîng ji kevneşopiya çanda mirovatiyê, di vî bingehî de hatiye amadekirin. Lêbelê heger ku çavkanî li ber çavan neyê girtin, em nagihin encamên rast. Bi taybetî dema ku zayina olên yek xweda were nirxandin, pêwîst e herikîna vê kevneşopiya çandî li ber çavan were girtin û pir girîng e ku were dahûrandin.

b- Destanên qehremantiyê û vegotinên theologîa, ji BZ sedsala 6an û pêde, qenc û qenc netêrayiya xwe datînin holê. Ev qalibên bîrdoziyê yên dema koledariya hoveber, têra berdewamiya şaristaniya koledar ya di nav qeyranê de nake û rêyeke derketinê nabîne. Di vê merhaleyê de, pêdivî bi teqîna bîrdoziyeke nû û bi derketina bîrûbawerî û giyanê heye. Him ravekirinên nû yên bûyerên di xwezayê û nav civakê de, him jî çareseriya aloziyên civakî, xwe didin pêş. Nûsaziyên ku Zerduşt û Bûdha bi taybetî di warê sincî de pêşêxistin, pêwîst e ku hê bêhtir werin berfirehkirin, li temamê xwezayê û têkiliyên civakî bê sepandin. Dorhêlên bajarên nû ku li Grek, başûrê ëtalya û li rojavayê Anatolya hatine avakirin, jibo vî karî bikêrhatî ne. Çanda olî ya dewletên navendî yên Sumer û Misrê ku stemkar û serdest, li vandera li bingeheke zexm rûneniştiye. Koledariya Grek ya nû, pêwîstî bi bîrdozgerên suxrekar heye û ne di rewşeke wisa de ye ku bikaribe çewsandinê bike. Pêvajoyeke bajarvanî ya berhemdar û bilind tê jiyandin. Hewldanên bîrdoziyî yên bilindkirinê (berzkirin) ne asteng in, bêhtir hevkariyê dikin. Di bingeha ronahîbûna Grek de, ev rastiyên daringî hene.

Herêmên "Elea" ya li başûrê ëtalya û "ëonya" ya li rojavayê Anatolya ku felsefe pêşî li wan deran pêşveçûye, jiberku ji Greka navendî dûr in, bêhtir derfetê didin dorhêleke azad. Hevkariya felsefê ya Thales ê Mîletî ku di dîrokê de feylesofê yekemîn tê bi nav kirin, xwedê tevlî kar nake, hewl dide ku xwezayê bi têkiliyên wê yên derûnî rave bike. Gotina wî ya "Gerdûn ji avê hatiye afirandin" belkî ligor pîvanên dema me, ne gotineke bi têrayî be. Lêbelê jiberku sîya xwedê liser vê gotinê nîne û bi awayekî serbixwe ev gotiye, di dîroka ramana mirovatiyê de xwedî nirxekî şoreşgerî ye. Dive neyê ji bîrkirin ku di bin vê ramanê de, nêrîna Sumer ya ku di bêje, 'xwedayê Sumer pêşî av afirandiye yan jî xweda ji avê hatiye afirandin', heye. Tê zanîn ku Thales him li Misrê û him jî li Babîl, perwerde dîtiye. Dîsa ramana "Her der ji xwedayan tije ne", ji Thales re dikine mal. Li vir jî, berpêbûniya felsefeya olî, dabaşa xeberdanê ye. Qutbûyina xwedê û xwezayê bi temamî ne hatiye pêkanîn. Bêhtir, du heyînên di nav hev de tê ferzkirin. Ev yek rê li ber têgihîna şêweya pêşî ya "Wahdetê wicûd" vedike.

Pêngava duyemîn ya girîng, ji alyê Herakletîos tê avêtin. Ji xwedê qet xeber nade û dibêje, bingeha xwezayê ji ber xwe ve hereket dike. Xweza bi sazûmana zagonên di nava xwe de ku bi wateya "logos" jî dikare were nirxandin, hereket dike, dibêje ku ji derve ti bizavên xwedê lê tinene û timî tê guhertin, vê ramana xwe bi gotina "Bi ava ku di çemekî de diherike du caran nayê şiştin" formule dike. Cara yekemîne bi awayekî vekirî, şêweyeke ramanê ku daringê esas digire, tê bingehkirin. "Daringperestî" ya di dîroka felsefê de, vê dawiyê nêrîna "daringperestiya dîrokî" ku hatî pêşvebirin, çavkaniya xwe ji vê ramanê digire.

Li aliyê din li başûrê ëtalya Phytagoras, bingeha felsefeya îdealîst diavêje. Wî jî weke Thales, di xortaniya xwe de li Misir û Babîl, demeke dirêj (25 sal) di dibistanê rahîban de perwerde dîtiye, bi gerê rewşa şaristaniyê ya wê demê dîtiye. Girîngiya vî feylesofê BZ di sedsalên 6 û 5an de jiya ye ev e ku têkiliyên xwezayê, li matematîkê sepandine. Hijmaran pîrozwer dibîne, di wê baweriyê de ye ku bi hijmaran her tişt dikarin werin ravekirin. Di vê nêrînê de ye ku zimanê gerdûnê yê ahengdar, bi muzîkê dikare were ragihandin (hisandin), bipergaliya armonîa diparêze. Heyînên giyanî di bingeha her tiştî de dibîne, daringî û rastiya bedenî jî, di rola rekihê (qefesê) de dibîne. Doktrîna xwe bi şêweyeke razdar dide meşandin, perwerdeyiyeke tund esas digire. Jibo civaka biçîn ku li Grek û ëtalya helatî, rêvebiriya feylesofî ya berî Eflatun amade dike. Eslê wê tişta ku dike, rojanekirina hêmanên ku ji rêvebiriyên Sumer û Misrê re, bingehê teşkîl dikin û lêanîna li mercên cîgeyî ne, ev yek vekiriye ku ji van navendan, bi awayekî sift bandor girtiye. Ev jî tevkariyeke girîng e ku dibêje her form û şêwegirtinên di xwezayê de, bi têkiliyên rêje (nîsbet) ya hijmarî ve girêdayiye, esas ev e ku ev rêjeya di tiştan de, were dîtin. Di pêşvebirina bijîşkî, qesirbendî û muzîkê de, girtina vê rêjeyiyê, gelekî girîng e. Bi cîhkirina hijmar, pîvan û sînoran ya nav têkiliyan jî, pêşveçûneke gelekî girîng e. Di bîrûbawerî û heyîna giyanî ya mirovan de, di gihîştina mantiq de xwedî roleke li pêş e. Li qada navenda Grek, BZ di navbera sedsalên 6 û 5an de, feylesofê herî girîng ku jiya ye, Pharmenîdes e. Girîngiya wî ev e ku di bingeha her tiştî de, mantiq, têgihîştin û behreya (kapasîte) aqil derpêş dike. Ewlekariyê bi hînbûna dilînî nayîne û dibêje, zanîna ku bi dilînî were yê xapînok be, di wê baweriyê de ye ku zanîna bi aqil esas e û encex mirov wiha yê bikaribe bigihe rastiyê. Esasê wê girîngiya Pharmenîdes, ev e ku nirx dide aqlê mirovê ku hişyar bûye. Belkî pirole (pir zêde) çûbe, ji çavkaniyên berbiçav yên agihînan dûrketibe û bi xeletiya rêbazeke mezin deriyek ku hezar salan wê bidomîne vekirî hiştibe. Lêbelê bi avêtina bingeha ramana bi mantiq û danîna girîngbûna wê ya li holê, roleke gerdûnî jî lîstiye.

Zor û zehmetiyên dewleta Atîna ku li hember Persan dikeviyê, windabûnên ku dide, berberiya bi Isparta re û cudahiyên çînî ku zêde dibin, BZ piştî sedsala 5an rê li ber dema qeyraneke kûr vedike. Çiqa ku diçe pirsgirêkên civakî xwe didin pêş. Dorhêl jibo sofîstan (mamosteyên ku xwe zana dibînin û zanînê difroşin) gihîştiye. Vê rewşê rê li ber bandoreke du alî vekiriye. Ji aliyekî ve dogmayên olî bawerdêriya xwe winda dikin, baweriya bi xwedayan kêm dibe, ji aliyê din ve dibistanên felsefê yên berevajî hev, tim seriyan tevlîhev dikin. Sofîstên ku ji vê yekê sûd wergirtin, bi dirûşmeya "Her kesekî ramaneke wî ligora wî heye", rê li ber derawayekîe azadiya takekes vedikin. Lêbelê sedema ku ji qalibên ramana bingehîn dikevin, zanîn û ramanê jî bê qîmet dikin. Bêesilbûn û havildarbûn (îstîsmar) derdikeve holê. Ne di ol de û ne jî di felsefê de ti pîvan nemabûn. Gotina her kes ligora pîvana xwe, zagonên daristanê serdest dike, di civakê de despotiyê (tîran) dide destpêkirin û ber bi desthilatdariya demagogan dibe. Di hemû nirxên civakî de rê li ber nehêjayî (bêkalîte), mehanê (erozyon) û sextekariyekê, vedike. ædî rawestandina vê rewşê pêwîst bû.

c- Sokrates: Di demeke wiha de ku her der di nava toz û dumanê de, weke berhemeke demê derdikeve holê. Pirsgirêkên civakê yên ku giran bûbûn, li benda ravekirin û çareseriyê bûn, naverok û rêbaz yê çawa çêbûbana, dibû pirsgirêka bingehîn. Sofîst ji zêdekirina van aloziyan pêde bikêrî tiştekî din nayên. Sazûman xirek (sist) dikirin, dihejandin, lêbelê ji berpirsiyariya ku vebijarkekê (alternatîf) deynin holê, direviyan. Rê li ber nifşekî xortên bêberpirsiyarî vedibû. Van ciwanan xwe binbarê ti nirx û baweriyan ne didîtin. Mezinaya xeteriyê ji vê yekê dihat. Sokrates (BZ 470-399) li hember vê rewşê, bi danîna bingeha doktrîneke sincî, roleke dîrokî dilîze. Esasê wê pirsa ku Sokrates dixwaze bersiva wê bide ev e ku her tişt, bi taybetî her kar xûypakiyeke (pîvanên tekûziyê, zagon û kevneşopiyên wê) xwe heye. Hinekî din were vekirin, dema ku di derbareyî mijarekê yan jî karekî de were peyvandin, tişta pêşî ku yek bike ev e ku mirov bi bingeha wî karî an jî wê mijarê bizanibe. Di vî babetî de parole hêmana binav û deng "Xwe bizanibe" ye. Kesê ku di derbarê mijarê de ne xwedî zanînên tekûz be, divê ku liser mijarê qet neaxive û jê xebernede. Nezanî, cahilî dayika hemû aloziyan, xeletiyan û herwiha hemû neqenciyan e. Kesê ku bixwaze rêya qenciyê veke, pêwîst e zanînên wê jî qezenc bike. Pîvanên gelemperî yên vê zanînê hene. Pîvanên ligora herkesî çênabin. Her saziyekî û her pîşeyekî pîvan û zagonên xwe hene û ev jibo hemû beşên sazî û pîşeyan derbasdar in. Pîvanên hemû saziyên civakî yên weke leşkerî, siyaset, cotkarî,pîşekarî, û oldarî, ku bi zanînan ve girêdayî, hene. Dema ku yek ligor van pîvanan bilive, ew sazî an jî ew pîşe wê rola xwe bi têr başî bileyîze. Jibo vê yekê pêwîstiya herî girîng ev e ku her hewldana mijara kar û pîşe, bi zanînê ve girêdayî be. Karê ku kesê nezan bike, di dawiyê de dikeve korerêyekê. Herwiha bingeha hêmana "Pratîka zexm (peyt) bi teoriya zexm ve girêdayî ye" tê nîşandan. Heger em bala xwe bidinê, Bûdha, Konfuçyûs û Zerduşt jî li pey vê helwestê bûn.

Liser naveroka mijareke cureyîn (celebîn), ti nêrînên berfireh yan jî ti pirtûkên Sokrates tine ne. Ew hê bêhtir bi rêbazê û bi pirsa "Çawa bijîyin" re, têkildar e. Heger ku rêbaz nebe, hemû zanînên berhevkirî weke pirtûkên ku tu liser pişta kerê bikî ne, belkî jê xetertir jî bin. Lewra zanîneke di destê mirovan de ku bê rêbaz were bikaranîn, dikare hezar qatan zêdetir ji bêdengiya kerê, rê li ber xeteriyan veke. Di vê pirsgirêka bingehîn de, Sokrates, bi awayekî xwedî helwesteke tundraw (radîkal) derdikeve hemberî me. Jixwe derdê wî ne ew e ku zanîna zêde bi dest bixe, jibo çi û çawa bi dest dixe ye. Zanîna ku jibo çi û çawa ya wê nebe, jibo wî bê nirx e. Di heman demê de, bersiva çima zanîn rast were dayin, ew zanîn, karê pêve girêdayî û rastî jî yê derkeve holê. Ligor Sokrates ramandina (hizirîn) rast, dibe çêkirina baş. Karê baş hatibe çêkirin jî karê xweşik e. Derûniya sincê Sokrates, hêmana ku dibêje, "Rast bi rame, baş (tekûz) bike, xweşik bibe". Ev hêman bi Zerduşt re wiha ye "ramandina rast, peyva rast, çalakiya rast". Aliyên hevbeş yên van doktrînên dişibine hev ev e ku sazûmana xerabûyî, di nûsazîbûnê re derbasbikin.

Yên ku berjewendiyên wan di civaka qeyranê de hene, li vê helwesta hişk û bihêman xweş nanêrin. Weke ku di her demê de tê dîtin, yên ku xwe bi ranta qeyranê xweyîdikin, despot û dîktatorên ku ji zagon û dadmendiyê qut in. Çeka wan a herî mezin demagojî (xapandina bi peyvan) û zordestî ye. Bingeha darizandina Sokrates ev e ku sincê ciwanan di nûsaziyeke kûr re û di veguherînên ku bi hêmanên rast ve girêdayî re, derbaskirine. Lêbelê sedema darizandinê weke "Hêmanên bilind ên yekîtî û yekerebûna Atîna û xwedayên wê yên parêzker înkar dike" nîşan didin, bersiv û helwesta Sokrates a li hember vê yekê, gelekî watedar û bêhempa ye. Rîayetkirina zagonan weke xûypakiyê dinirxîne, ligor hêmana xûypakiyê dijî. Dema ku şagirdên wî bazdanê teklîf dikin, ew vê yekê nexûypakî dibîne û red dike. Di nava rihetiyeke mezin de, jehra zirgêjnokê (giyajehrk) vedixwe û bi şehîdbûneke bi şeref, di nava nemiran de cîhê yekemîn digire.

d- Eflatûn û Arîsto: Bi van herdu kesan, dema felsefeya klasîk digihe bandev. Di felsefeya civakî de herdu jî şagirdên Sokrates in. Eflatûn liser bîranîna mamosteyê xwe, têgînên rast, baş û xweşik, jibo rizgarbûna Atîna û bi awayekî feylesofî were rêvebirin, dike nimûne û pirtûka bi navê "Dewlet" dinivîse. Di cîhana Eflatûn de, "raman (îdea)" bingeh e. Cîhana daringî, ji bîranînên cîhana ramanê yên ku bi awayekî lawaz tên bibîrhatin, pêktên. Pêşî derûn, yanê raman heye. Dawiyê sift dibin û rê li ber hebûna cinsan vedikin. Daring bi serê xwe çênabe. Ev şêweyeke têgihîna aqil ya Pharmanîdes ku pêşveçûye. Feylesofê îdealîzmê yê herî mezin e. Derawayekîe wî ya nêzîkî pêxemberiyê heye. Bi vê rewşa xwe hinekî dişibe Zerduşt. Mirov dikare bêje ku Arîsto têheva (komînek) Sokrates û Eflatûn e, bersiveke doktrîna Zerduşt e. Rêvebiriya pirzanan, dîmendariya hunerwarî, qilafetekî (timtêl) atletîk, taybetiyên felsefeya Eflatûn yên bingehîn in. Dema ku kesên bijarte (xuyayî) wiha werin gihandin, dewlet wê bi awayekî zexm were rêvebirin. Ew jî weke Sokrates rêbaza gotûbêjê (dîyalog) bingeh digire. Jiberku di dîrokê de yekem car, dersên xwe li nêzîkî Atîna li dera bi navê Akademîa dide, tim bi vî navê re tê bi bîranîn. Kevneşopiya Akademîa û sazîbûna wê, bi rêbaza wî ve girêdayî ye. Feylesofê civaka biçîn e. Liser wekheviya hemû mirovan na rame. Şaristaniya koledar weke sazûmaneke xwezayî û domdar tê hizirandin (ramandin). Di gotûbêja wî ya bi navê "Dewlet" de, dewleta Atîna weke ramana herî bi hêz ya vê sazûmana xwezayî tê sêwirandin.

Ji ber rêbaza vê ramanê ye ku Grekî herkesî ji xwe piçûktir dibînin. Piştî Eflatûn, gelek ramangêr hewldidin ku bi cur bi cur şêweyan wî pêşvebibin û doktrînên demê, bi wî rave bikin. Neo Eflatûntî tê wê wateyê ku bi gelemperî ramana olî û ramana felsefî, bi taybetî di berbiçaviya xiristiyantiyê de, pêkbînin. Bandora wê liser ol û felsefeya ëslamî jî heye. Ev bandor, di têgihînên îdealîst yên serdema nêzîk de jî rola xwe dilîze.

Arîsto (BZ 386-320) afirînerê felsefeya ramana serdema klasîk yê herî mezin yê dawî ye. Mamosteyê Skender e. Atînayî jê hez nakin. Li qalibê Grek nayê. Hemû ramanên olî û felsefeyî yên heta dema xwe, lêkolandine û fêrî wan bûye. Çavdêrekî liser xwezayiyê yê kûr e. Aqil û dilîn weke hev digre û cîh dide wan. Hewldide ku girêdana di navbera aqil, dilîn û bîrbirina (têgihan) xwe de, bi awayekî zexm saz bike. Jiberku meraqa wî liser daneheva hemû zanînên demê hebû, bê cudakirina xweza û civakê, dixwest ku hemûyan bide hev. Ev hewldan wî dibe rêbaza talîlê (deduksiyon). Mantiqa Arîsto jî ev e. Eslê wê Arîsto, hewldana avakirina hîmên mantiqê giştiye ku ji zanîn û ramanên heta wê demê gihabûn hev. Em dikarin bêjin ku Arîsto, jibo wê demê têheva (yekûn) bîrûbaweriya mirov û hêza wî ya giştî ye. Ev encameke vê taybetiya wî ye ku weke sembola birêkûpêkiya zanîn û ramanê yê li bandevê, tê bi navkirin. Sepandin û îfadeya berbiçav, pêkanîna Skenderê Mezin ya împeretoriya cîhanê ye. Ev tê wateya, sepandina mezin ya ramana mezin, desthilatiya gerdûnî ya ramana gerdûnî jî.

Arîsto xwedê mandele (înkar) nake. Sedema yekem dirame, pêvajoyên bi şûn de weke ku xwezayê xwe bi xwe pêşve biribe, bi înîsiyatîf berdide. Bi gotina ku dibêje, her tişt wê bi sedema yekem re yanê bi xwedê re bibe yek, têgihîna gerdûnê ya bi armanc, datîne holê. Distûra "Her tiştekî armanc û sedemeke xwe heye", formuleke Arîstoyî ye. Herwiha xwedayî ye. Bi vê yeke biqasî ku bandora wî liser olên yek xweda heye, bandora wî liser felsefeya xiristiyanî û îslamî ya serdema navîn jî mezin e. Ya rast ev e ku felsefeya îslamtî û xiristiyantiyê, bi bikaranîna ramana Eflatûn û Arîsto hatine pêşvebirin.

Heta weke roja îro, nêrînên Arîstoyî serdestî mantiqê mirovê nîvekî (wasatî) ye jî. Mantiqê diyalektîkê hê ji serdestbûna bîrûbaweriya mirov, dûr e. Bi vê taybetiya xwe, yê ku hêjî bi hêzî di mantiq de dijî, Arîsto ye. Yê ku di felesefeya baweriyê ya bawermand de jî, dijî dîsa ew e. Herwiha piçûk nayê girtin. Lêbelê ku ji Arîsto derbasbûyîn çênebe, fêrbûna şêweya raman û zanîna dema me, ne gengaz e (mimkun). Ev yek gelekî grîng e ku Arîsto di şêweya ramana felsefî de, weke merhaleyeke mezin tê nirxandin, lêbelê asta wî ya agahdarbûnê ji mêj ve hatiya derbaskirin, ji ber sedema pêşveçûna fîzîk, kîmya, bîyolojî û zanista civakî, êdî weke rawestgeha di mantiq û baweriya kevneperestî de tê dîtin. Rawestîna li vê rawestgehê, di roja îroyîn de, paşverûtî ye. Di vî babetî de, derbasbûyîna ji Arîsto, girîngiyek e mezin e û jibo pêşveçûn û veguherînan pêdivî ye.

Vê dawiyê di heyîna ramana Grek de, bi şîroveyên van feylesofan, gelek dibistanên cuda hatine pêşêxistin.Heta bi serdema nêzîk Renaîssance, di serî de îslamîyet û xiristiyantî, ji aliyekî ve gelek cureyên felsefeyên olî, ji aliyê din ve gelek felsefeyên li derî ol, di pêşveçûna dibistanê de rola çavkaniyê lîstine.

Herikîna ramana dîroka şaristaniyê jî mîna çemekî ye. Çavkaniya wê ya sereke, li Heyva Berhemdar pesarên çiyan bû, Ji wira beşan digire û li Sumer dibe herikîna pêleke sereke. Bi wergirtina beşên ji Misir, Anatolya, Hindê, Çînê, û ëranê, li derbenda (gêduk) Grekê weke bendaveke felsefê, werdigere çavkaniya vejenê. Careke din hêza herikînê bi dest dixe. Digel astengiyên serdema navîn, di serdema nêzîk de li Ewropa, careke din digihe hêza xwe ya berê û di dema me de dibne şapeyeke ku kesek nikaribe xwe li ber bigire.

H- Di şaristaniya koledar de bandev (navser)

Dema ku min dahûrandinên xwe yên di derbarê şaristaniyê de, pêşxistin, min bala xwe da hebûna girêdayinên di navbera mijaran de. Di bin van nêzîkbûnên min de, hêvî û niyeta min ev bû. Dubare û siftbûna min ya liser, ji ber vê şayîşa (fikar) min e. Reva ji dubareya liser hev û kirp, nabe.

Bi dahûrandina şaristaniya koledar, ez vê armanca xwe ji çavan dûr nagirim: Dahûrandina kapîtalîzmê ya bi serê xwe, derandina encaman yên li dij an jî li berwerî (leh) sazûmanê, weke rêbazekê, netêrayiyên mezin bi xwe re digire. Di kapîtalîzmê de û heta di "reel sosyalîzmê de" tişta tê jiyandin û lê vehewandî, afirînekên ku heyîna civaka koledar di seresazî û binesazî de pêkanîn, şêweyên "taybetiyên şaristanî" yên giştîkirî û şîrovekirî ne, derûnên di bin de ne. Dibe ku di pîvan û şêweyan de zêdebûn û di warê tekûzbûnê de pêşveçûn hîkarîker çêbûbin. Heta dikarin bibêjin di wê astê de ye ku hevberkirinê nasnake. Lêbelê dîsa esasê wê ev e ku şêwegirtina şaristaniyê ya pêşî û derûna di bin de, diyarker e.

Rêbazeke ku zanist liser hev disepîne civakzanî jî nasepîne, encex dikare bi têgîna serdestiya çîna gelekî bihêz, were ravekirin. Têgînên berbiçavî û diyarîkerî ku gelekî têne dubarekirin, carekê jî li civakzaniyê nayên sepandin. Sedema vê ya bingeh ev e ku bi taybetî li qasî hişkbûna di warê berbiçavî û neberbiçaviyan de, vîna (îrade) serdestbûna li dorhêlê ya bi dîmenên (vexûyan) bîrdoziyî yên behitîhiştî ye. Tişta ku dixwazim behs bikim, "diyarkerî" ya di zanist de anku ji ber çavan windabûna kêliyên gihîştina rêzika giştî û zagonê, çendaniyîya zêde û ji hev qut, nevegotina ti tiştî, heta veguherandina rêbaza ku wateya xwe winda bike ye. Di têgihîna civakzaniyan de, pêkanîna şewşandinên mezin yên Ewropa û DEYê, bi pêdiviya serdestiya çînî û di cîhanê de serdestiya emperyalîst ku gelekî zêde bûyî ve, girêdayî ye. Daxwaz û niyeta min ev e ku heger di bin navê "sosyalîzma zanistî" de derûneke ku bi xwazin were têgihîştin hebe, gihîştina vê ya rêbaza rastî ye. Dibe ku hinek "çepgirên" tûj vê biwate nebînin. Lê ez angaşt (îdîa) dikim ku heger rast neyê rexnekirin û neyê birêkûpêk kirin, "marksîzm", yê ji alyê sincî ve ji bîrdoziya rahîbên Sumer paştir be û yê bibe pêleyîstika kapîtalîzmê ya bê lêçûn (mesref), teorî û sepandina wê ya bi "dîktatoriya proleter" jî, wê ji emperyalîzma Sargon ya Sumer, nimûneka wî ya serdestiyê û ji amûreke ku kapîtalîzm bikartîne wêdetir neçe. Di bin vê hilweşîna "reel sosyalîzmê" de ku bi ti nimûneyên teorîk nayê ravekirin, ev rastiya xeternak heye û dibe mînakekî ku ez çi dixwazim bibêjim. Liqasî pirsa çewtîtî û xiyanet li kûderê, kengî, ji alyê kê ve û çawa hate kirin, rastiya wê yê li kûderê, kengî, ji alyê kê ve û çawa divê were pêkanîn, bi dahûrandina vê pirsê ve girêdayî ye. Çiqa ku dema wê were, vekirina van mijaran wê aliyê parêznameya min ya "dirûtiya sedsala 20emîn" derîne holê.

1- Şaristaniya Grek

Ev pirsgirêka zanista dîrokê ya herî girîng e ku şêwegirtina Greko-Romen ya şaristaniya koledar, rast were terîfkirin. Rastnekirina vê yekê, dibe bingeha çewtîtî, xeletî û şewşandinên di warê dîrok û civakzaniyê de. Şewşandina bingeh jî ev e ku bi awayekî mezin weke bingeha derketina şaristanî, didine pêş. Ev mijar bi zêdeyî, weke taybetiya sereke ya têgihînên Navendiya Ewropa, derdikeve hemberî me û li me pêwîst tê kirin.Berevajî vê yekê, têgihîna bingeh ev e, Rojhilatî û ligor nêrîna îslamiyê ye ku piçûk digire, weke kufir dinirxîne û bê nirxên zanistî, nêzîkbûnên bi giraniya propagandayî dike. Di bingeha herdu têgihînan de, ji aliyekî ve şêweya ramana felsefî û mîtolojîk ya Grek, ji aliyê din ve ramana olî ya Rojhilata Navîn ku bi awayekî fanatîk heramoyî dike û nêzîkbûna xwezayî ya eznavendperezî, heye. Dema ku di bin roniya daneyên zanistî de were nirxandin, wê bi hêsanî were dîtin ku şaristaniya Greko-Romen ji du çavkanî û du demên dîrokê xweyî bûye.

a- Xweyîbûna bi serdema neolotîk: Ev yek tê çespandin, pêla şoreşa çandinî ya neolîtîk ku ji Heyva Berhemdar dihat, BZ di salên 5000an de, di ser Balkanan û çolterên (step) Başûrê Rûsya re, gihaye Ewropa. Tê dîtin ku BZ ji salên 4000an pêde, tevaya Ewropa şoreşa çandinî nasdike. Ev di dîrokê de, pêla Hind-Ewropa ya ji çavkaniya Aryen tê bi navkirin.

Jibo ku em pêşiyê li têgihîştineke çewt bigirin, divê ku em peyva "Aryen" zelal bikin. Weke gelek têgînên ji koka Rojhilata Navîn, di vê peyvê de jî rola Sumer derdikeve holê. "Ar" û "Ard" di Sumerî de tên wateya halet û cîhê cotkirinê. Jiberku pesarên Zaxros û Torosan çavkaniyên çêbûna şoreşa çandinî ne, axa ku yekem car kirine zevî, ji aliyê Sumeran ve, "Ard (Erd)" hatiye binavkirin. Dibe ku wan jî ev nav ji qebîleyên Horrît yên xwedî ax ku li vira niştecîh, standibin. Di dîrokê de tê zanîn ku "Horrît" tê wateya " yên bi welatê bilind" û ev peyv ji aliyê sumeran ve hatiye bikaranîn. Peyva "Ar" ku girêdayî peyva "Ard"e û tê wateya halet, pêwîstiya peyvnasiyê (termînolojî) ye. Piştre Ereb vê peyvê bi navê "Arz" bikartînin. ëro di kurdî de weke xwe, bi navê "Erd" anku bi wateya zevî tê bikaranîn. Herwiha peyva "Aryen" tê wateya 'gelê ku zevî, erd cot kiriye.' ædî ev yek diyar dibe, bê çima jibo gelên di şoreşa çandinî re borîne, "Aryen" tê gotine. Vê dawiyê nêzîkbûnên weke Arî=bilind, Ar=agir lihevanînên bizorê ne û zêde ne rast in. Lêbelê jiberku di dema xwe de, gelekî pêşketibûn, nirxandinên, bi bilindayî û bi arîtî nabine sedem ku encamên nijadperestî jê werin derxistin. Şewşandina Faşîzma Alman ya vê têgînê, ne bi zanistî ye, bîrdoziyî û bi armanca propagandayê ye. Ji niha û pêde dema ku em vê têgînê bikarbînin, divê ku bi vê naverokê were fêhmkirin. Dîrokê ev mijar peytandiye (tesbît kiriye) ku di pêvajoya xweyîbûna Ewropa ya bi şoreşa çandinî de, timî ji çavkaniyên dahênanên Rojhilata Navîn, amûr û têgînên wê sûd wergirtiye. Nêzîkbûnên Gordon Chîlde, bizanistî, biçespîn û rênîşander e. Vê demê jiyandina pêşveçûneke ber bi gelbûn û qewmbûnê ve tê dîtin ku derûniya wê bi belavbûna şoreşa çandinî ve girêdayî ye, ku çanda wê bingeh digire û ku nêzîkaya wê fîzîkî û bi bûyera hêzê re tine ye. Di civakên Rojhilata Navîn de, hê BZ di salên 6000an de, bi destpêkirina jiyana vê reseniyê re, çêbûna komên etnîk, bi derengmayîna hezar-duhezar salan, li Ewropa tê dubarekirin û lê tê anîn. Pêşveçûnên weke vê yekê, li Bakurê Afrîka, Hindistan û Çînê jî, di demên nêzîkî vê mêjûyê de hatine jiyandin. Em di dîrokê de, bi bûyera xweyîbûna ji çavkaniya sereke ku her demê derdikeve pêşberî me ya herî bingeh re rûbirû ne. Têgihîştina belavbûna Hind-Ewropa ya bi vê naverokê, wê bibe sedema têgihîştina dîrokê ya rasteqînî.

Dema ku em têne ber bi BZ salên 1000an, ev gel yan jî ev komikbûnên etnîk ku xwe bi "hesin" jî xweyî dikin, hinek navên bingeh distînin. Li Rûsya ya îro û derdorên wê, "Slaw", li Bakurê Ewropa "Norman" û "Totan", li Elmanya "Germen" û "Got", hê li Başûrtir "Kelt" û "Latînî". Di merhaleya duyemîn de, di erdnîgariyên tengtir de, komên gelan yên resenebûyî anku hebûnên qewmî û nijadî derdikevin holê û şêwe digirin. Pêvajoya gelbûna li nîvgirava Grek "Helen" û li ëtalyayê "Latîn", berhemên vê demê ne. Di dawiya serdema neolîtîk de, tê dîtin ku di bin van navan de sift dibin.

b- Xweyîbûna bi serdema şaristanî: Di bingeha şêwegirtina şaristaniya Grek de, çavkaniya bandorker Sumer, Misir û şaristaniya koledar ya tevaya Rojhilata Navîn e. Xweyîbûna şaristaniya Grek ya rasterast ji vê çavkaniyê, ji çar aliyên bingehîn û bi taybetî BZ ji salên 2000an pêde sift dibe. Hêzên şaristaniyê ku di ser Anatolya re ji Troya, ji Rojhilata Derya Spî, ji Fenîkiyan, ji Misir û Girîtê distîne, bi nirxên neolîtîkê yên ku berî standin re, li nav hev dixe û sentezeke dewlemend derdixe holê. Tê ramandin ku berî neolîtîk û şaristaniyê, li nîvgirava Grek komikên eşîrî yên Derya Spî ku hoveber, hebûn. Lêbelê tê texmînkirin ku bi pêla neolîtîkê hatine helandin. Zimanê Grek ku bi taybetiyên Aryen e, çespandina vê yekê ye. Heçku di dema eşîrên komunal yên hoveber ku berî serdema neolîtîkê ji Kafkasya heta bi Baskê cîh di girtin de, bi texmînî BZ di salên 20-25 000an de, beşa zimanê Derya Spî (Kafkas-Bask) ku derketibû holê cuda ye. Di nîvgirava ëtalya de jî, pêşveçûneke bi vî rengî tê dîtin.

Taybetiyên erdnîgariya Grek, di şêwegirtina şaristaniyê de, rê li ber bandoreke xwerû vekiriye. Ev têgîn ji ber her herêmê wiha ye. Ji aliyê reseniya Grek ve, roleke diyarker nalîze. Pêşveçûna vê reseniyê ya dewlemend, ji nêzîk ve bi çavkaniyên ku ji wan xweyî dibe ve, girêdayî ye. Ev yek raveya rasteqînî ya dewlemendî û nûjeniya wê ye ku qezencên serdema neolîtîkê, bi qezencên çar çar aliyên ku di warê şaristaniyê de pêşketî re, dike yek, van di erdnîgariya xwe ya ku Asya, Ewropa û Afrîka lê dibin yek de, sentez û resene dike. Çawa çêbûna dewlemendiyeke bi nirxên ku jê tê xweyîkirin, were pîvan, çêbûna şaristaniya Grek jî, ji çavkaniyên ku di xwe de dane hev, xwe xweyî dike, şêwe digire û tê rewşeke ku di dîrokê de, roleke di merhaleya bilind de bilîze. Sentezeke dewlemend derdixe holê. Tevkariya wê, serkeftina di çêkirina sentezê de ye. Weke ku kerese (malzeme) pir bin û aşûre xweşik were çêkirin. Ev rola wê ne piçûk e, lêbelê weke roleke nikûnû û zayîneke ji çavkaniyeke derûnî jî nayê nirxandin. Me behsa vê pêvajoyê kiribû. Em dikarin bêdubare bi xalên sereke wiha bibêjin:

1- Bingeha mîtolojiya wê ji Sumer û bisînor ji Misrê hatiye wergirtin. Çavkaniya Sumer di ser Anatolya û Fenîke re û ya Misrê di ser Girîtê re distîne. Em bibêjin ev veguhêzî destê duyemîn ne, rastir e. Lewra piştî ku Sumer li Anatolya û Fenîke tê sepandin, piştre dikişînin nîvgirava Grek. Misr jî piştî ku li Girîtê rûdinê, derbasî nîvgiravê dibe. Mîkenên ku li Girek hêzeke şaristaniyê yên pêş bûn, ne di wê hêzê de bûn ku bikaribin mîtolojiya şaristaniya Grek derînin holê, ji çêbûna Zeûs ya li Girîtê ev bi hesanî tê fêhmkirin. Ev mînakeke hîkarîker e, çawa BZ di salên 1500an de, perizîna mîtolojiya Zeûs kişandine nîvgiravê. Peyva Zeûs ji alyê peyvnasî ve, ji peyva "div" ya ji koka Aryen hatiye wergirtin. Div wê demê di hemû komên Aryen de, tê wateya "Dêw" yê herî mezin. Tê zanîn ku ji yê herî mezin re, "hebûna xwedayî" tê gotin. Dêw ev rola xwe li nav Sumeran jî lîstiye. Pêşevaniya têgîna xwedê ya Rojhilata Navîn, bi rewşa hoveber têgînkirina komên aryenên neolîtîk û bi qezenca nasnameyê derdikeve pêşberî me. Piştî ku di gelek merhaleyan re derbas dibe, digihe têgîna xwedayê herî mezin, îlah, Alah.

Çanda Kîbek weke xwedawenda li Anatolya ya herî kevin, bi xwedawend Artemîs rola çavkaniya herî girîng dilîze, xwedayê şerab û fêkî Tarhuzza bi "Dîonysos" hatiye xûnifandin, weke ku tê zanîn, berî Anatolya bibe Helen, di peykerên Luviyên ku komeke herî kevnare de, li vî fêkîyî tê rasthatin, bi taybetî xwedayê şerab û tirî Terhuzza diyar e. Resenekirina bi navê Dîonysos, mînakeke hîkarîker ya din e ku ji çavkaniya xwe xweyî dibe. Bûyina Afrodît ya ji kefa li peravên Qibrisê jî, dide nîşandan bê rajêriya (bindestî) mîtolojiyê çawa pêşveçûye. Şêwegirtina serdestiya xwedayê mêr, li nav Hîtît û Hûriyan bi "Telepînû û Teşûp" hatiye pêkanîn, ev şêwegirtin ji Rojavayê Anatolya derbasî Grek dibe û bi Aplon li hember xwedawendan serdestiyê qezenc dike. Ev mijar jî hatiye dahûrandin ku xwedayê Misrê ësîs, bi vî rengî bandorê li ëo û Osîrîs dike, mînakeke din Demeter û keça wî Persephone jî xwedî bandor in.

Kitekitkirina kişandina mîtolojiyê, zêde biwate nabe. Lêbelê em dikarin vê bi hêsanî bibêjin ku Hesîodos, di serî de jî destana afirandinê ya Babîl (Enûma Elîş) û ji gelek çavkaniyên mîtolojîk yên demê sûd wergirtiye û "Theologia" nivîsiye. Grûbeke çandê ya wê demê xwedî theologiya (xwedanasî) yên wiha ne. Ev bergeh û şêweyên hişmendî ku ji sumeriyan tên, bêşik ligor asta têgîna serdema neolîtîk, asta bîrdoziyiyeke pêşverû nîşan dide. Ev teolojî, weke kemna (xêlî) bingeha bîrdoziya koletiyê, di bingeha hemû xwedanasiyan de,cîh digire.

Divê neyê jibîrkirin ku ev nebe, gihîştina bergehên felsefî zanistî jî mimkûn nabin. Lewra girêdana dîyalektîka dîrokî ya di navbera wan de, mîsoger û zelal e.

2- Mijareke din ya girîng ev e ku alfabeya îro li tevayî Ewropa tê bikaranîn, fenîkeyiyan ji sumeriyan wergirtine, pêşvebirine û BZ di navbera 1000 û 700an de kişandina nav Grek. çaristaniya Grek bi alfabayê ji dîrokê re bûye mal. Weke vê yekê matematîk û geometrî jî, ji Misir û Sumeriyan hatiye standin. Şêweya wêjeyê him ji aliyê dêw û him jî naverokê ve, çandên vira bingeh girtine. Heyinên giyanî û bîrewerî ku bi grekiyan re çêbûye, weke giştiyên demê şêwegirtina xwe ji van çavkaniyan standiye, lêbelê tevkariyên xwe jî, bi hostayî tevlîkirine. Ev yek ne bi şêweyekî jêgirtî (kopya) standine û servebirine, bi xûnifandin, serifandin bi gihîştina giyan û bîrûbaweriyeke dewlemend pêkhatiye. Bi vî aliyê xwe jî, di dîroka şaristaniyê de, roleke tevkarî ya girîng lîstiye. Tişta çewt ev e ku rola xwe ya tevkariyê weke rola "çavkanî, dan zayîn"ê, berevajî dike, Grek û piştre şaristaniya Ewropa vê berevajiyê bi awayekî fanatîk û şovenîst pêktînin. Bi Grekan re ev bûye kevneşopiyek ku li derî xwe hemû kesan barbar bibînin. Heçku hê ew nebûn xwedî hêzeke şaristanî û dema ku bi sazûmaneke qebîleyên hoveberî dijiyan, şaristanî di çavkaniyên orîjînal de hatibû afirandin.

3- Dema ku Grekiyan xwe bi "Helen" binavkirin, hesinê ku amûreke bingeha şaristanîbûnê ye, li Mezopotamya jorîn hatiye dîtin û bi pêwana Frîgiyan gihaye Grekê. Amûrên tûncî jî, di ser Troya re hatine nav Grek. Dema BZ di salên 1000an û bi şûn de, komên Helen têr çekên hesin û tûnc dibin, êdî niha dibin xwedî hêzeke dijraber. Piştî BZ salên 1200an ku Troya hilweşiya, deryê Anatolya ji wan re vedibe, Pêşî Rojavayê Anatolya ëonî dibe, piştre li tevayê Anatolya, heta bi Feradê xûnifandina Helen pêktê. Lûwî bi carekê tên paqijkirin. Frîgya û Lîdya jî li pey Lûwiyan diçin. Encex qeranên "Komagenes" ku kalikên Kurdan û Ermenan bûn, hebûna xwe diparêzin. Belavbûna Helen ya hember, BZ di salên 1000an de destpêdike û bi pêlên rabûnûdanînê (med û cezîr), di dema Skenderê Mezin de, digihe bandevê, PZ di serê sedsala 20an de, ji aliyê Tirkan ve ji Anatolyayê bi temamî tên avêtin û bi awayekî trajîk bi dawî dibe.

Belavbûn li Rojava jî berdewam dike. BZ ji 1500an pêde, Girît serxwebûna xwe winda dike. Qibris jî pêvajoyeke wisa dijî. Rêya Makedonya vedibe. Di vê navberê de pêvajoyeke mêhtingehî ya bihêz derdikeve holê. Li peravên Derya Reş Pontus û li hemû aliyên Derya Spî mêhtingehên Helen yên bihêz tên sazkirin. Nîvgirava ëtalya ji niştecîhbûnên sift re vedibe. Başûrê wê tev de dibe Helen.

4- BZ di sedsalên 7 û 6an de, li nîvgirava Grek, ji federasyona heyina etnîk, dewleteke koledar ya navendî ku bi bingeha çînan ve girêdayî ye, derdikeve holê. Reseniya vê dewleta koledar ev e ku rewişta rahîban di plana duyemîn de ye û aliyê wê yê siyasî li pêş e. Ya herî girîngtir ev e ku piştî qerantiyeke kin, şêwegirtineke ku em dikarin bibêjin komara koledar, pêktîne. Di hîmên dewletên koledar yên Sumer, Misir û hemû Rojhilata Navîn de, rola bingeh ya rahîban û vê dawiyê ya xanedanan e, lê li Grek û ëtalya, aliyê komarparêzî derdikeve pêş. Bêşik ev rewş bi rasyonalîte ya di bîrdoziyê de ligel çandiniyê bi girîngbûna bazirganiyê ve girêdayî ye. Bi taybetî bazirganî, pêşveçûneke civakî ya nêzîkî bajarî (bûrjûva), bi xwe re tîne. Esasê wê vê îfade dike ku weke çîneke navîn, nêzîktirî laîkiyê ne û jibo berjewendiyên xwe, dûrî şêweya rêvebiriya rahîb û xanedanan e.

Bazirganiya li deryayê ku ji rêbejahiyê bikêrhatîtir, mercê bingeh yê serdestiya Grek e. Dewlemendî û xweşiya ku bazirganiyê anî, bingeha şêweya ramana felsefî jî digire. Ev yek gelekî girîng e ku zêdetir ji pêşveçûnên cuda yên aborî, karbeşiyeke bi bazirganiyê ve girêdayî, hatiye pêkanîn. Ev karbeşî di mercên wê demê de, pisporiyeke ku cîhana şaristaniyê, bi rajava, bi rojhilat, bi bakur û bi başûr ve, di warê bazirganiyê de girîng dike, bi xwe re tîne. Herwiha di warê pîşekerî de jî, demeke nû ya belavbûnê û pêşveçûnê tê jiyandin. Dikarin bibêjin ku ji Okyanûsa Atlas, heta bi Okyanûsa Mezin, tevgera malê bazirganiyê, derfetê bi dest dixe. Kûreyîbûna (kadîbûn) yekem bi vî awayî pêktê.

Di rêyên bazirganiyê de, raman û baweriyên hevpar jî, danûstandineke wiha dikin. Divê mirov şaş nemîne ku şêweya pêşketina aborî, civakê û bîrdoziyî ya pêkhatî komar e û piştre jî îfadeya wê ya herî pêşveçûyî jî "demokrasî" ye. Pêşveçûna çînî ya bi mercên daringî yên dewlemend û tevlîhev ve girêdayî, di warê siyasî de, wê hîmê ji xwe re bikêrhatî bibîne. Liqasî nirxê dîrokî yê "Demokrasiya Atîna" tevkariya wê ya şaristaniyê jî, di vî babetî de ye. Bêşik ev demokrasî, demokrasiyeke çîna koledar e, lê dîsa jî nûjeniyeke girîng e. Jiberku ji gemerdana hişk ya rahîb û xanedanan dûr e, jibo şaristaniya Rojava rola dergûşê dilîze.

5- Nûjeniya Grek ya girîng û tevkariya wê ya dîrokê, pêşvebirina şêweya "ramana felsefî" ye. Bi wateya jê hezkirina zanînê, nirxandina bi rengê ku felsefe ji Grek helatiye, nêzîkbûneke mezinkirinê ye û kêmasiyên girîng bi xwe re hildigire. Thalesê Mîletî û Phytagoras yên ku şêweya ramana felsefê bi belge dane destpêkirin, tê zanîn ku xortaniya xwe li Misir û Babîl bûrandine û li wir perwerde bûne. Berî ku şêweya ramana felsefê derkeve holê, hemû pêşevanên menewiyatê, perwerdeya xwe li dibistanên rahîbên Misir û Babîlê pêkanîne. Di van salan de li Grek dibistanên resene tine ne, tê texmînkirin ku hozanên gerhok yên weke Homeros, Hesîodos û Orpheus BZ di sedsalên 8 û 7an de, jiyane. Di van salan de, di asta Babîl û Misir de perestgehan deyne dera han, jibo çanda perestgehên cîgeyî jî, zemîneke zexm nehatiye pêkanîn. Bîrdozî bi awayekî sift ji Rojhilat tê wergirtin. Homeros bixwe jî hozanekî ji Rojavayê Anatolya ye. Lêbelê ev rastî girîngiya ramana felsefê ji holê ranake, vê yekê dide pêş ku malê hevpar yê şaristaniyê ye. Bi awayekî diyalektîk ramana felsefê, berhema dorhêleke wisaye ku li Rojhilat êdî raveyên mîtolojîk bi kêmasî ne, bîrûbaweriya mirov têr nakin û êdî mirov bi xwe dikenînin. Jiberku mîtolojî û pêve girêdayî nêzîkbûnên olî, weke kemneke (xêlî) bîrdoziyî dikevin nav kêmasiyan, heyînên giyan û bîrûbaweriya mirovan dikevin nav lêgerînên nû. Baweriya olî ya civaka Grek ku ligor civakên Misir û Babîl gelekî lawaz e û yên heyî jî ne hişk in, rejîma siyasî ku nêzîkî komar û demokrasiyê, zemîna daringî ku derfetê dide xweşî û dema vala, dorhêla ramana nû bikêrhatî dike. Pêdiviya dewlemendiya daringî û rejîma siyasî ya bi nîqaşan, derfetên ewlekarî û azadî bi xwe re tîne. Serdema ku ji xwedayan tê tirsandin, derbas dibe, dewleta bajêr ya tevlîhev, bêhtir pêdiviya ramanên nasyonal û nêzîkî aqil nîşan dide.Kartêkera bingehîn ku di bin hemûyan de, şaristaniya koledar ku sê hezar sal li pey xwe hiştin, piştî pêşketinên xwezayî û gihîştinê, êdî nikare ji nûhîneke cidî bireve. Sazûman ber bi dawiya xwe tê. Bandev û hilweşîn nêzîk e. Esasê wê şaristaniya Greko-Romen îfadeya vê rastiyê ye.

Ev hemû merc nîşan didin ku êdî serdema baweriya mîtolojîk borî ye, dema ramana biaqil hatiye. Hebanka (tûrik) zanînê ya mirovan ku ji serdemên dirêj hatiye berhevkirin, pir mezin bûye.

Pratîka di serbareyî têkber (tişt) de, agahdarbûna berhema kedê, di babetê taybetiyên xweza, rîwek û cîhana ajalan (lawir) de, roleke serwextker dilîze. Têkiliya sedem û encamê, bêyî hebûna giyan û xwedayan jî, xwe nîşan dide. Bêyî viyana mirov û xwedê, xebitîneke xwezayê ya serbixwe heye, çiqas ku diçe bêhtir xwe bi cîhana bîrûbaweriyê dide pejirandin. Ji cîhana baweriyên saxik (saf), çiqas ku diçe bêhtir guman (şik) xweyî dibin. Wêrekî (cesaret) tê kirin ku ji cîhana xeyalên zarokî derbasî cîhana rastiyê bibin. Ev hemû ji vê rastiyê tên ku cîhana bazirganiya Grek, xwe digihîne her derî, ji kefşkirina razan (sir) hez dike û berjewendiyên xwe dibîne. Bazirganiya ku Sumer bisînor pêkanîbû, bazirgania Grek bi biryare ku heta bi dawî bi meşîne. Weke bajariyên (bûrjûva) pîşesazî (sanayî) ku jibo qezencê (kar) sînor nasneke. Zagonên xwedayan teng dimînin, pêdivî bi hêza takekes heye ku jibo cîhana bazirganiyê ku tê guhertin, wek hêza aqil ji xwe re bilez bihizire (birame). Mîtolojiya ku jibo heyîna çandinî ya demsalî ku sekinandî, têra bazirganî û pîşekariya bajaran nake, dikeve rewşa pêkeniyê. Zor li çîna civakê ya serdest tê kirin ku ramana xwe ya serdest derîne holê. Dîsa di bingeha heyîna têkiliyên koledarî de, veguherîna di heyîna çînan de, wê di seresaziya xwe de veguherînê biafirîne.

Mirov dikarê di ramanê de, liser mercên berbiçavî û neberbiçaviyên şoreşa felsefî zêde raweste. Lê jibo terîfkirineke rast, ev destnîşankirin bes in. Derûna wê jî ev e ku çawa pêşveçûna şaristaniyê, di binesaziya xwe de bi girêdaneke diyalektîkî mîna zincîrekê ye, di amûrên sêwiran û veguhêzînê yên bîrdoziyî de jî ku saziyeke bingeh ya seresaziyê ye, di nava tevahiyeke diyalektîkî û girêdaneke zincîrî de ye. Heger ku ne ji ber xwe ve û ne ji danehevên xwe be, bi dahîtiya kêfî ya hinek takekesan, dernakeve holê. Ev yek ya bi vî rengî, rola ramangêr (hizirmend) yên felsefî piçûk nake. Berevajî vê, tê wateya ravekirineke rast ku berhemên kîjan mercan e û çawa afirînerên şaristaniyeke mezin in. Rê ji vê yekê re vedike ku bi mafdarî werin nirxandin û encamên rast wergirin.

Di serdema feylesofiyê de, piştî qutbûna ji mîtolojiyê, pêvajoyeke ramanê ku liser du bingehan û bi nakokî destpêdike.

a- Rêbaziya ku pêhesî bingeh tê girtin, giraniya xwe datîne ser pratîkê. Heyîna xwezayê ya berbiçav nasdike. Têdigihîje sedem û encamên di navbera bûyeran de, dizane ku mirov xwedî zagonên serbixwe ye ku ji çalakî û daxwaza wan cudatir e. Şêwegirtina yekem e ku di warê agahdarbûnê de, bi ezmûn û çavdêrîkirinê dilive. Hewl didin ku bêyî mîtolojî û dogmayên olî, bigihîjine şêweyeke ravekirina xwezayê. Kevirên rêya ku yê wan bibe zanistê, bi awayekî zexm tên danîn.

b- Rêbaza ramana baqil ku hişyar bûyî û rê li ber hîkarîkeriyeke mezin vekirî, hê jî di bin bandora dogmayên demên borî de ye. Aqil, ji îlankirina serxwebûna xwe hê gelekî dûr e. Lêbelê dîsa ji siya xwedayan dûr, bi wêrekiyeke mezin li daristaneke destpênebûyî (bakîr), dimeşe, herwiha ku bisînor be jî, gava ber bi ramana serbixwe diavêje. Tiştên ku heyîn di ramanê de pêktên. Cîhana berbiçav anku tişteyî dîmen e, xapandine. Ramana ku aqil çavkaniya wê be, herî binirx e. Bêşik liser vê, bandora ramanê ya ku bi xwe rabûye ser lingan, heye. Ewqasî hîkariyê dike ku li derî wê rastî hebe tinebe, ne girîng e. Bandora hemû yekemînan çawa hîkarîker be, ev pêşveçûna dîrokî jî bêyî piroleyî (zêdeyî) pêknedihat.

Jiberku me hinekî, behsa nûnerên van herdû beşên ramana felsefî kiribû, em careke din dûbare nakin. Lêbelê dive em bînin ziman ku herdu beşan, li qasî mîtolojiya Sumer, bandora xwe gihandina heta îro. Çawa di bingeha baweriya me de, mîtolojiya Sumer rol dilîze, di bingeha ramana me ya felsefî û zanistî de, ramanên ku ji van herdu beşan diherikin, rola xwe dilîzin. Ew mîna pêxemberên felsefê ne. Di serî de, Thales, Phytagoras, Pharmanîdes, Herakleîtos, Sokrates, Platon û Arîsto, yên ku zîncîreke ekolê derandine holê û her yek ji wan xelekek ji yên vê zincîrê, di çêbûna hêza ramana me de, bi hindikayî li qasî pêxemberên cîhana baweriya me, xwedî par in. Di derandina holê ya hêza takekes de, çavkaniyeke kesîtî ya jêneger e. Ol û mîtolojî bêhtir pîroziya civakî û statûkoyê didin pêş, lêbelê felsefe mizgîniya takekesê hişyarbûyî ku ber bi azadiya xwe direve, dide.

Herçiqas ku ol û felsefe, di pêşveçûnên şaristanî de, saziyên jêneger bin û herçiqas ku xwedî kokeke mîtolojîk ya hevpar in jî, çiqas ku diçe ji hev dûr dikevin, ditewişin û pozberî hev dibin, car caran jî di sentezeke raser de, dibine yek. Di navbera cîhana raman û baweriyê de, zagona hebûnên wiha li dijî hev û yên ligel hev derbasdar e. Ev zagon wê bixebite û pêşveçûn wê çêbibe. Ev zagona ku yê wergere zagona di navbera herdu beşên felsefê de, wê ramana felsefê heta weke îro, bi şêweyên tewişîn (nakokî), pozberîtî û bi gihîştina sentezê, pêşveçûnên xwe bide meşandin. Zanistê pêşve dibe û xwe jî bi zanistê xweyî dike.

6- Tevkariya Grek ya liser şaristaniyê, bandoreke mezin liser huner û mirûz (moral) jî kiriye. Di warê muzîkê de, digel bandora Sumer, reseniyek jî hatiye jiyandin. Di perwerdeya dilînan de, pêşveçûn çêbûne. Him strana perestgehê û him jî cureyê takekesî jî pêşvediçin. Phytagores mûzîkê weke zimanê gerdûnê şîrove dike, Sumer jî xwedî nêzîkayiyeke wiha bûn. Jiyan tenê bi mîtolojî, wêje û zimanê feylesofî nayê ravekirin, ravekirina bi muzîkê qenc û qenc rûdine. Di qesirbendiyê de bandora Sumer diyar e. Piştê Misrê, di warê qesirbendiyê de, pêngava duyem tê avêtin. Dera ku çanda Helen lê hatî belavkirin, bandora qesirbendiyê li wan deran kiriye. Di hêla peykervaniyê de, ekolek afirandiye û tevkariya wê li ber çavane. Weke ku bi bedewiyên xwezayê re pêşbaziyê bike, şayesandineke (tasvîr) zindî pêktîne. Bi temamî, behreya (qabîliyet) hunera Grek ku ji cîgehî gerdûnî dibe, xwe nîşan dide. Tevkarî weke berhema sentezeke bilind, derdikeve pêşberî me.

Pêşveçûna bi vî rengî, di qada sinc (exlaq) de jî tê dîtin. Bi taybetî têgihîna "xûypakî (dilpakî)" ku bi Sokrates pêşveçûyî, berpirsiyariya takekes ya civakî eseyî dike. Tê derpêşkirin ku pêşveçûneke hemû takekesan ya rewşenbîrî pêkwere. Paroleya vê yekê "xwe bizanibe" ye. Heger ku em xûypakiyê, di hemû qadên xebatê de weke gîhaştina tekûziyê bi nirxînin, tişta ku yê li para takekes bikeve ev e ku di warê karê ku pêktîne de, bibe xwedî zanîn û herwiha jiyaneke bi xûypakî pêkbîne. Jibo takekes lebta bi berpirsiyarî, dibe pîvana sincê baş. Têgihîna lebteke sincî ya bi vî rengî ku bingeha wê ji Zerdeştiyê tê, pir girîng e. Heger ku bisînor be jî, azadîbûnekê derpêş dike. Di têgihîneke sincî ya bi vî rengî de, takekes dikare qedera xwe bidest xwe bixe. Heçku di têgihînên gerdîşên berê de, berî bi gelekî bê rêzikên ku nirxên pîroz diyar dikirin çibûn, wê wisa were livandin. Pêşveçûneke bi rengekî din, qet nayê aqilan. Jixwe di sazûmana baweriyê de, her tişt ji aliyê xwedayan ve tê diyarkirin. Takekes nikare di asta siyê de jî, bibe heyînek. Derûniya felsefeya benî û kole jî di vê yekê de ye. Ev yek gelekî hîkarîker e ku vêna çawa takekes û di kesayetiya wî de, civak dîl girtiye. Lebta sincî ku xwe bi mîtolojî û baweriya olî xweyî dike, bi taybetiyên gerdîşên ku ji kevin de mayin, serdestî lebta takekesan dibe.

Ji asta lebta azad a takekesê serdema neolîtîk ku herçiqasî bi awayekî pevrayî (kolektîv) dijiya jî, paştir e, di girêdanên xwe yên bîrayî û giyanî de, bi bîrdoziya ku bi "qeder" binavdike ve girêdayiye û di wê baweriyê de ye ku heta hetayê yê bidomîne. Ev têgihîna sincî ku Şaristaniya koledar, bi destê rahîban dide civakê, di domandina sazûmanê de, roleke bingeh dileyîze. Di doktrînên Zerdeşt, Bûdha û Sokrates de, tişta ku êrîş lê tê kirin û tê perçekirin, ev têgihîna sinc e. Sedema ku van bi nûsazîparêzên mezin binavdikin, ji vê yekê tê. Dibe ku bi awayekî vekirî li hember xwedê anku li hember şaristaniya koledar dernakevin, lê di derûniya wê de, rêya ku diceribînin, jibo azadiyê perçekirina sazûmanê ye. Ev pêngavên ber bi azadiyê ku BZ di sedsala 5an de pêkhatin, çiqa ku wêde diçe, bi hêz dibe û rê li ber têgihînên lebt û sinc vedike.

Di beşên pêşiya me de, divê ev pirsgirêka ku bi taybetî jibo rexnekirina dema me, weke mijareke bingeh were dîtin. Têgihîna "takekesparêz, sincê azad" li hember tegihîna sincê di sazûmana benî û kole de ku demeke dirêj domandiye û heta dema me bandora xwe kiriye, xeteriya ku takekes di bin tûmê xwe de dîl bigire, bi awayekî berbiçav îfade dike. Ev têgihîna sinc ku bi taybetî di şaristaniya Ewrûpa de gihaye bandevê, nirxandineke piralî û pêşvebirina alternetîfekê dixwaze. Heger ku ev têgihîna "sincê takekesparêz" ku ji aliyê zanist û teknîkê ve, bi awayekî bêsînor tê xweyîkirin, neyê dahûrandin, yê mehdemînên mezin rake, rê li ber curê şerên şêt û har ên sedsala 20an veke û yê sazûmaneke wehşî û hovanek bi mirovan bide jiyandin.

Rola şaristaniya Grek ya di derizîna vî mirûzî de, bêşik ber bi aliyê pêşveçûna sincê takekes ve ye. Bi Roma ev hê pêştir dikeve û di şaristaniya Ewropa de digihe bandevê. Aliyê derizînê yê din, "çanda lebta Rojhilat" an jî sincê wê, yê diyar bike. Li Grek, çiqa ku diçe xweda dibe mirov û dikeve pêvajoya veguherîna hêza takekes, lêbelê di heyîna raman û sincê Rojhilat de, pêvajoyeke ku takekes xwe dike xweda û sazûmana damezrandî, bi sazûmana xwedê pîrozwer dike, pêşdikeve. Ev herdu têgihînên ku li Sumer xwedî kokeke hevpar û meyla viyanê, bi Zerdeşt têne derizandin (terikandin), veqetîna dîrokî ya Rojhilat û Rojava, her yekî weke xêzeke şaristaniyê ya stûr, heta weke dema îro girîngiya xwe winda nake, bi nakokî, pozberî û bi gihîştina sentezeke raser, didomîne. Jibo ku ev heyîna şaristaniyê ya nakok, di dema pêşya me de were vekirin, divê ku bi berfirehî bê nirxandin. Heta niha gotina lîberal ya kapîtalîzmê û gotina marksîzm ya sosyalîzmê ku hatiye pêşvebirin, derfet dane çareseriyeke bisînor û serveyî mane. Ne bihişta ku lîberalîzmê belên (wad, soz) daye û ne jî ya ku reel sosyalîzmê daye, nayên pêkanîn. Heye ku çewtî di têgihîna bihiştê bi xwe de be. Emê nirxandinên di vî babetî de, bihêline dawî, armanca me vekirî û diyar e ku di bingeha nêzîkbûnên me yên dîrokî de, heger ji vê pirsgirêkê re ne çareseriyek be jî, emê ronahiyekê bînin.

Di derza (terk) kûrbûyî ya bingeha şaristaniya Grek de, rêya Rojava ku xuya kirî, bêşik mirov bingeh digire, behreyên wî bikartîne û hewl dide ku xweza û civakê dahûrîne, berjewendiyên takekes dide pêş, asta aborî, civakî, çandî û siyasî pêşvedibe, herwiha bi van pêkanînan bingeha çûyina pêş avêtiye. Ev şaristanî bi Arîsto digihîje bandeva bîrdoziyî, bi belavbûna Skenderê Mezin ya rojhilat ku heta bi Hindistanê çûyî, serdestiya xwe liser hemû şaristaniyan çespandiye. Şagirdê ramana nû ku xweş perwerdebûyî, di peywira xwe de, serkeftineke bi şeml werdigire.

Şêweya ramana Rojhilat, bi taybetî li Babîl, jiberku ketiye nava nîqaşên rahîban, hêza xwe afirînêr ya kevin winda kiriye, encex bi jêgirên (kopya) nivîsarên kevin têkildare û di nava asteke nizim de weke ku xeniqî be lêhatiye. Brahmanîzma Hindê, bi dubarekirina sazûmana kevin ya rahîb-qeranên Misir û Sumer, mijûlin. Hirmijîna (şîqîn) viyana Zerdeşt, vê nizimbûnê ranawestîne. Ji aliyekî ve pêşketina olên yek xweda, rê li ber pêşveçûnên bisînor vedikin, lê nikarin ji têgihîna dewletên rahîb ku bingeha wan bi awayekî zexm hatiye danîn, derbas bibin. Sazûmana nasnameya civakê ku li dor perestgehê hatiye hûnandin, dewletbûnê weke îfadeya sazûmana gerdûnê ku neyê guhertin ya liser rûyê erdê, bingeh digire. Hemû bîrdozî û sinc ligor vî esasî nû dibin, tên raxistin û tên payîdarkirin. Takekes ji esasî tê windakirin. Sazûmaneke xwedayî tê serdestkirin. Têgihîn û sincekî ku tenê tişta were gotin, bînine cîh, serdest bûye. ædî em li pêşberî "rêya Rojhilat" in ku mirina jibo qeranê xwe, jibo efendî û mamosteyê xwe, xûypakiya herî mezin dibîne. Herçiqas ku êrîşa viyana azad ya Zerdeşt,gihabe heta bi Atîna, lê jiberku di nava têgihîna Rojhilat de xerq bû, li hemberî Skenderê 25 salî ku şagird bû, têkdiçe û serdestiyê bi dev Rojava ve berdide. Heçkû hêza Rojhilat ya daringî gelekî mezin e û leşkerên wê jî ewqasî zêde ne. Lê ev têgihîna ku her tiştî bi dev xwedê ve berdide û qeranên xwe diêxe dewsa xwedê, li hember rasyonalîzma Arîsto gu derandiye bandevê, li hember serdema aqil, ne xwedî ti nirxên berhemdêr in û ji têkçûnê rizgar nabin. Ji windakirina vî şerî "rêya Rojhilat berpirsiyar e".

Li Çîn û Hindê ya ku vê rêyê di şopînin jî, encam eynî ye. Di destpêka Serdema Navîn de, bi helatina ëslamê re, zindîkirina ceribandinên nûsaziyan, bi hemû şeml û domdariya xwe ya dirêj re jî, jiberku yê di "rêya Rojhilat" de ziq bisekine û bimîne, yê li hember "rêya Rojava" têkbiçe. Ger ku em balbidinê û di beşên pêş de, liser rawestin emê bibînin, tişta ku bilindbûn û hilweşînê diyar dike, qalibên lebta sinc û heyîna mantiq yên di bingeha sazûmanan de ne, yê şikil dide van, şêweya raman û hêza viyanê ye. Di mînaka Grek de, bi awayekî hîkarîker tê çespandin ku di zayîn, bilindbûn, veguherin û hilweşîna şaristaniyan de, kartêkera rola xwe dilîze, bîrûbawerî û nirxên mirûz in, nirxên daringî encex bi van nirxan ve girîng dibin û pêşvediçin.

2- Dema Roma ya şaristaniya koledarî

Di mercên ku bilindbûna Roma amade kirin de, li bakur Konfederasyona Etrusk ku ji 12 herêman derketî holê, pêşveçûna xwe didomîne. Ev yek dabaşa xeberdanê ye ku çanda neolîtîk niziliye herî kûr, gelê ji koka Latîn, ji BZ salên 1000an dest bi teknîka hesin dikin, bi hêz dibin, belavdibin û dexma xwe li heyîna etnîk ya nîvgiravê dixin. Etrûskan nirxên şaristaniya Mezopotamya di ser Anatolya re anîne û heta bi bilindbûna Roma, rola pêşevaniyê lîstine. Çavkaniya herî girîng ku Roma xweyî kiriye. Mêhtingehbûna Helen ya li başûr, rewşeke Rojavayê Anatolya ya duyem diafirîne, gelek dewlet bajar têne avakirin. Serdestiya bazirganî, çandî û bîrdoziyî, timî di rewşa pêşveçûnê de ye. Li başûrtir Qerantiya Sîrakûza û li Bakurê Afrîka şaristaniya Kartaca ya ji koka Fenîke, demeke rewnaq dijîn. Bandorên Rojhilata Navîn yên şaristanî, di ser van cokan re li bingeha Roma tên raxistin. BZ di salên 750an de, tê dîtin ku Roma weke dewlet-bajarekî qerantiyê derdikeve holê. Digel ku bandora Etruskan ya kûr liser heye jî, komên ji koka Latîn dexma xwe li pêvajoyê dixin. BZ di salên 500an de, Roma weke komareke ji koka Latîn ber bi bilindbûnê ve diçe. Bi taybetî jevqetana (dêran) heyînên etnîk û têkoşîna hişk ya çînî di navbera esîlan (Patrîcî) û yên qismê jêr ku hejar (Pleban) de, rê li ber sazîbûna komarê vedike ku lihevhatinekê pêkbîne. Senato û komel (meclis) yên gel, ji mînakên xwe yên li Atîna bi hêztir hatine çêkirin. Birêvebirin (magîstra) û darizandin (preator) jevqetanî saziyan dibin. Çiqas ku pêdivî çêdibe, sazîbûnên wiha derdikevine holê. Hemwelatiya Roma, girîngiyekê qezenc dike. Mafê hemwelatbûnê ku pêşî dane gelê bajêr yê Roma, piştî ku li tevayî nîvgiravê belavbû, pirsgirêkê komarê zêde dibin. Piştî ku xeteriya Kartaca (BZ 264-146) hate derbaskirin, hêdî hêdî pêvajoya serdestiyê liser Helen tê damezrandin. Dema ku BZ dikeve sedsala dawî de, bi taybetî bi seferên Sezar, fethandina Galya (Fransa), Başûrê Almanya, başûrê girava Brîtanya, Spanya, Rojhilatê Derya Spî û Anatolya li ber dawîbûne ye. Misir dikeve û dibe eyaleteke bindest. Liqasî kelayên şaristaniyê yên bingeh, gelek perçeyên axa destpênebûyî jî, dikevine bin destê Roma. Serdema Helbestvan Vergîlîus hatiye êdî. Li dewsa rejîma komarê, rojên împeretoriyê û dema împeretoran, ya bihêzan û ya hemwelatiyên di pîleya yekemîn de, hatiye.

Hikmê dîrokê mîsoger e ku ev bilindbûn û belavbûna şaristaniya koledarî ya Roma, ji hemû hêzên ku heta wê demê çêbûne mezintir e. Lêbelê kartêkerên ku di bingeha vê de, bi bingeh girtina krîterên berbiçav, ji ravekirinê dûrin. Nêzîkbûnên mîtolojîk, mezinkirî û fanatîk yên di zayîna Grek de, jibo mînaka Roma jî, derbasdarin. Şaristaniyên ku heta îro bi şêweya "eznavendî" li ber çavan hatine girtin, li vir jî heta dawî angaşta (îdîa) xwe berdewam dike. Peywira ku dikeve ser milê dîroka zanist de, pîvana di cîh de deyne û raveyê rast bide kirin. Ev ne tesaduf e ku Helbestvanê mezin Vergîlîus, di Destana Aîeneas de, damezrandina Roma bi Aîneasê ku di berxwedana Troya de cîh girtiye û paşî hatiye ëtalya ve, girêdide. Herwiha ew koka çandî ya ku Roma derandiye holê nîşan dide. Ev rastiyeke nayê înkarkirin ku Roma ji çanda Grek, bi awayekî tund sûd wergirtiye û heta berdewama wê ye. Di vî babetî de, bandorgirtina rasterast ya ji Anatolya, Misir û Fenîke, di pilana duyem de ye. Bi pêwana Grek ku ji vê çavkaniyê xwe xweyî kiriye, bi awayekî nerasterast (neyekser) xweyî bû ye. Heger ku wiha jî be, dema em li bandora Sumer ya bi Etruskan re dinêrin, em vê rastiyê dibînin ku şaristaniya Rojava, xeleka mezin ya dawiye ku ji Rojhilata navîn belav bûye. Çawa li Rojhilat xeleka dawî ëmperetoriya Çînê ya spartî Okyanûsa Mezin e, li Rojava jî, xeleka dawî, ëmperetoriya Roma ya spartî Okyanûsa Etlas e. Herwiha Roma xeleka sêyemîn ya mezin e ku ji Heyva Berhemdar ya şaristanî jê helatî, xweyî bû ye. Zimanê şaristaniyan yê pêşveçûn û belavbûnê, hinekî wiha ye.

Dema şaristaniya Roma were dahûrandin, ku bi Sumer re were hevberkirin ev yek wê gelekî hînker (fêrker) be. Sumerî orîjînalê hîmê civakî ya koledarî ne, Roma di derawa hêza wê ya temamker de ye. Sumerî hemû binesazî û seresaziyên sazûmana xwe, di bingeha temsîla sazûmana asîmanî ya liser rûyê erdê, bi ramaneke mîtlojîk û bi çanda perestgehên rahîban ya pîroz, dixemilînin, lê Roma çanda Grek jî distîne, bi awayekî rasyonel û bi şêweya komareke laîk berbiçav dike. Qeranên xweda cîhê xwe didine împeretorên xweda. ëmperetor Sargon nimûnakî herî pêşî yê împeretora ye, çavkaniya bestê (îlham) û rewişta bingeh ya împeretorên Roma ye. Dema ku mîtolojiya Sumer orîjînal e, ya Roma weke jêgirteke wê ya ji destê sêyemîn e. Destana Gilgamêş wergeriyaye Destana Aîneas. Em dikarin van hemberhev girtinan di gelek mijaran de nîşan bidin. Girêdanên di navbera wan de weke hev û mîsoger in. Cudahî ne di derûnê de ne, taybetmendiya şêweya kuxwezayî ya ku cîh û demê rê li ber vekiriye. Heger ku em mînakeke bêteşe bidin, Nirxên şaristaniyê yên ku Xwedawend ëştar (ënanna) di bêje "me yên min, zagonên min" weke gulokeke berfê ya piçûk, ji pesarên Toros û Zaxrosan dixindire, ji rast û bestên Mezopotamya diçe geliyê Nîlê, liwir hê mezintir dibe û dixindire Anatolya û hemû Rojhilata Navîn, ber bi nîvgirava Grek û ji wir jî diçe nîvgirava ëtalya, Di ser Alpên Bakur re, di ser şopa pêşiyên xwe re dema ku digihe kaşikên Roma, dibe gulokeke bêhempa. Di vî babetî de, şaristanî dişibe gulokeke berfê, çi dera ku tê re dixindire hinek nirxan bi xwe re hiltîne û dibe mîna aşîteke ku kesek nikaribe xwe li ber bigire. Bi van nirxandinan, em gewrebûna Roma û aliyên wê yên resene, piçûk nagirin. Em çavkaniyên ku ew xweyî kirine bi awayekî rast û berbiçav dipeytînin (tesbît dikin) û herwiha dixwazin nirxê wê yê rast terîf bikin. Tiştekî ku rast neyê terîfkirin, di derbareyî wî de biryar û nirxandineke rast nayê kirin.

Bêşik nirxên şaristaniyê yên ku Roma resene kirine hene. Heger ku em bi xalên sereke bişopînin, wiha ne:

1- Di heyîna mîtolojîk de, resenî zêde tine. Cîhê xwedayê Babîl Mardûk û yê xwedayê Grek Zeus, Jupîter girtiye. Cîhê Dîonysos Lîberte digire û Afrodît dibe Venus. Xwedawenda Anatolya Kîbele, tevî perestgeha xwe kişahye Roma. Li vir mijara bingehîn ev e ku em bibêjin, esîlbûn û orîjînalîteya mîtolojiya Sumer ya afirandinê, piştî di dem û cîh de timî hate resenekirin û pişavtin, heta ku giha Roma temirî dibe û ji bawerdêriyê dûr dibe. Şêweyên nû ku werdigire, her yekî di nirxê nîşanekê (sembol) de ye, tenê rêz jê re tê girtin. Di babetekî de Roma bijartekera (ekletîk) olî ye û çêkirî (xwedest) ye, eynî weke DYA ya roja îro. Esasê wê ol di siyasetê de sift bûye. Siyasetê bi xwe jî mîna ol pîrozwerî qezenc kiriye. Saziya ku tê bilindkirin, bi wateya klasîk ne ol e, siyaset e. Bîrdoziya Roma pêdiviyê bi kemna olî nabîne, bêhtir hez dike ku xwe bi nirxên siyasî deyne holê. Ji dewleta pîrozwer ber bi dewleta laîk (li derî ol) pêngaveke bingehîn tê avêtin û zemîn te bidestxistin.

2- Tişta bi watetir ev e ku li Roma pêşveçûna saziya siyasî, tevkariyekê dide şaristaniyê. Di warê demokrasiya çînî de, çiqas ku Atîna xwedî derawayekîe resene be, para Roma ewqasî diyarkere ku komarê weke şêweya rêvebiriyê bi zagonên hîkarîker, li cîhê sereke daye rûnandin. Wekî din her demokrasî nabe komarparêz û her komar jî nabe demokratîk. Di navbera herdukan de wekhevî jî nayê sazkirin. Wekî din ev yek hatiye çespandin ku komeleyên yekem anku saziyên herî girîng ên demokrasiya çînî li Sumer derketine holê. Lêbelê sazûmana Roma weke rejîmeke ku xwedî sazî û zagonên pêşveçûyî, bi şêweya rêvebiriyeke ku hilbijartinê nasdike, tevkariyeke şaristaniyê ye. Şêweya serdestiya çîn ya herî pêşveçûyî ye. Dikare were nirxandin ku demokrasiya Atîna, şêweyeke demokrasiya gerdîşî (toreyî) ya piçekî pêşveçûyîtir e û kurt domandiye. Rewişta laîk ya komara Roma, reseniyeke girîng e. Yên rêvebir kemna olî ji xwe re nakine mertal, nevbera wan bi hemû olan re yek e, ku bi berjewendiyên wan nelîzin bi wan re lihev dike, heta wan dipejirînin û herwiha bûne xwedî rejîmeke pir ol. Mirov dikare behsa olê Misrê, yê Sumer an jî yê Atîna bike. Lêbelê behskirina olê Roma ne hesan e. Di vî babetî de Roma, wisa xuya dike, weke DYA û YE yên îro ku pêşveçûne û li herêmên şaristaniyê gihane piranîparêziyê ye. Lêbelê du mînak, dema Roma ya siyasî û aliyê têgihîna olî hîkarîker e. Lê olê Mîtra yê ji koka Hind-Aryen ku di pêşveçûna çîna leşkerî de, tevkariyên wî hene, ti nemabû berî xiristiyaniyê, bibe olê fermî. Ji ber vê yekê, heta bi nava Ewropa, destûr dane çêkirina perestgehên Mîtra û şûnwarên wan heta roja îro hatine. xiristiyanî, jiberku heyîna leşkerî lawaz dike, dibe armanc (hedef) û êşkenceyê hovnak (wehşî) lê tên kirin. Dema ku di pêvajoya jevketinê de, tê dîtin ku mîna çimento yê bihevekirinê pêkbîne, niha dibe olê fermî. Di têkiliyên dewlet û ol de, derûna hêmanî danîne aliyekî û timî berjewendîtî bingeh hatiye girtin.

3- Di pêşveçûna şaristanî de, tevkariya Roma ya sazîtiyê, di warê hiqûq de ye. Heta wê demê hîqûqê gerdîş darbasdarbû, ji aliyê din ve gotinên rêvebir, kes û saziyan ku xwe dikin dewsa viyana xwedê, di warê hiqûq de hîkarîker in. Ne zanisteke hiqûqê ne jî saziyeke fermî ku hiqûqê çêbike, tine ne. Ev erkeke (fonksiyon) bingehîn ya komara Roma ye ku viyana çînê ya hîkarîker, nivîskî û fermî, bi sazûmaneke rêzikî, bangewazî (îlan) dike û disepîne. Ji ber vê yekê têkoşîna di navbera Patrîcî û Pleb de, bi sedsalan domandiye. Aloziya (tevlîhevî) civakî ku pêşveçûyî û gelicî, pêwîstiya sazûmana hiqûqê derandiye holê. Ev hinekî jî qedera Roma ye. Pêşî bajarê Roma vê sazûmanê rûdinîne û di pey re, li tevaya împeretoriyê vesaz dike, anku dikevine merhaleyeke ku rêzikên hiqûq bi awayekî fermî derbasdarbin. "Pax (Paks) Romana", aştiya Roma ku di dîrokê de binav û deng e, tê wateya serdestiya sazûmana fermî ya bi hiqûqê Roma ve girêdayî.

Hiqûqa Roma, çavkaniyeke bingehîn ya hiqûqa nûjen (modern) e. Hemanên vî hiqûqî di roja me de jî, derbasdariya xwe diparêze. Ev yek, jiberku erkên civakî bi cîh tîne ye. Nirxên şaristaniya civakê ku hiqûq pêşvedibin, timî bilind û payîdar mane. Çiqa ku civak pêşveçûye, tenê bi rêzikên olî û gerdîşî nikare were rêvebirin. Sazûmana fermanê ya rêvebiriya siyasî jî, têrê nake ku sazûmanê damezrîne û biparêze. Siyaset karekî wisa ye ku venêran û rêzikên rojane pêktîne, lê hiqûq sazûmanake wisa ye ku hemû kesî (hemû hemwelatî û saziyan) demên dirêj û bi awayekî wîredar (biezm) digire nava xwe. Dikare wiha jî were ravekirin ku payidar bû ye, liser lihevhatineke bingeh hatiye çêkirin, jibo herkesî xwedî hêzeke sepîn e û siyaseteke bingehîn ya siftbûyî ye. Di vî babetî de nirxê komara Roma yê hiqûqî, bilind û şaristanî ye.

4- Ev bêşik e ku Roma di warê leşkerî de, hêza herî mezin ya demê ye. Lêbelê pêşveçûnên Babîl, Asûr, Pers û Misrê yên di warê leşkerî de, zêdetirî ku di derûna xwe de derbasbike, dikare weke hêzeke gihîştibe xweseriyê û resenebûyî, bê îfadekirin. Li hemberî çîna siyasî, bi taybetî Bi destpêkirina Sezar, beşek leşkerên xweser dixwaze ku giraniya xwe liser siyasetê deyne. Hê di merhaleya konfederasyonan de, kesên ku hêza wan ya leşkerî û desthilatiya daringî li pêş, weke serkar (şef), serok, qeran û împeretoran, di kesayetiya xwe de, navên siyasî, leşkerî, hiqûqî û olî dabûne hev. Di vî babetî de, dîroka şaristaniyê dîroka pêşveçûn, veqetan û xweserbûna van saziya ye. Veqetana bingehîn ya ku di Komara Roma (vê dawiyê împeretorî) de pêkhat, veqetana giraniya navendên siyasî û leşkerî ne. Lê ev veqetan li Sumer û Misrê, di navbera saziyên rahîb û qeranan de ye. Herdu veqetan jî demeke dirêj û bi têkoşîneke hişk pêkhatine, ligor girîngî û hêza xwe sazbûne. Çi dewleta ku hatiye damezrandin, veqetaneke wiha an jî yekîtiyek bingeh girtiye. Eslê wê tişta pêkhatî, gihandiye sazûmana pratîk, anku ne afirandiye. Afirandin, di warê bicîhanîna tişta resene, dema dîrokî û pêdiviyên civakê de, çalakiya pêkanîna tişta bingehîn e. Di pişt vê de, bîrûbaweriyeke piralî, giyanî û têkoşîneke çînî heye.

Ev gelekî girîng e ku Roma ji teknîk û taktîkên leşkerî zêdetir, di rêxistina artêşê de, lejyonên navendî û herêmî bingeh digire. Leşkerî pîşekî payîdar û esîl e. Bi vê taybetiya xwe, heta weke îro bandora xwe domandiye. Serdestiya ku saziya leşkerî, li hember hemû hêzên civakî û siyasî bidest dixe, bi bîrûbaweriya Roma ya di vî babetî de, bi heyîna giyana wê ve û bi kevneşopiya saziyên wê ve girêdayî ye. Dema ku leşkerek yan jî generalek bixwaze bilind bibe, bixwaze giraniya xwe deyne ser siyasetê, ew kevneşopiya Roma didomîne.

Mînaka vê ya yekemîn Sargonê Akadî ye û mînaka dawî ya bi şeml, Napoleon Bonapart e. Lêbelê di roja me de jî, bandora xwe liser siyasetê dike, bi taybetî di demên qeyranê de, rolên erkî digire ser xwe. Bi gelemperî ev nêrînên siyasî bi "Sezeryanîzm" an jî "Bonapartîzm" tên binavkirin.

5- Di diyarkirina statuya çînên civakî de, tevkariya Roma girîng e. Aliyên wê yên resene evin ku bi taybetî her çînekê digire nava hiqûq û bi erk dike, girêdanên di navbera hemwelatî û çînîyî de zelal dike, maf û peywiran birêkûpêk dike. Bi mîsogerî têgîna çînîyî fermî kiriye. Heta di dema împeretoriyê ya dawî de, derawaya her pîşe û tebeqeyê, di warê hiqûqî de birêkûpêk kiriye. Digel ku behsa mafên hemwelatîtiyê dike, ev zor e ku em bibêjin mafên mirovan yên bingehîn naskirine û fermî kirine. Latînî weke zimanekî ku bilind dibe, di warê desthilatiyê de, derdikeve pêş û zimanê Grek di pilana duyemîn de dihêle. Di warê perwerdeyî û tenduristî de, reseniyeke wê xuya nake. Digel ku di warê ramana felsefî, di ramana siyasî û hunera gotinbêjiyê (xîtabet) de, peşveçû be jî, esasê wê bi fîlozofiya Grek ve girêdayî ye, hê bêhtir Stoatîtî û Epîkurtîtî bisaz û dezgeh bûne, pêşveçûne û bandora xwe kirine. Lêbelê dema ku li hevberî afirînêri û çêkirina ekola fîlozofiya Grek bê girtin, yê were dîtin ku Roma ji afirînêriyê gelekî dûr e. Bi gotineke din, jiberku Grek di vî babetî de rola xwe lîstiye, tişta ji Roma re maye, rola xwendekariyê (şagirdiyê) ye. Çanda Helen, giraniya xwe di parêze û weke çavkaniyeke ku sazûmanê xweyî dike, rola xwe dilîze. Digel serdestiya Roma ya di warê leşkerî û siyasî de, serdestiya çand û ramana Helenîzmê dibe hêmana terazê û lihevhatinê, ev yek di pêvajoya împeretoriyê de, timî hatiye xebitandin û sepandin. Ji ber vê yekê dibêjine vê sazûmanê Greko-Romen, ev terîfkirin bêhtir rasteqîn e. Di navbera herdu hêzên şaristanî de, şêweyên têkiliyê yên bêhijmar, sazî û raman, roleke hevpar dilîzin, sazûmanê pêşdixin, ligor hêza derawa xwe dabeş dikin (lihevpar dikin), carcaran jî tesfîye dikin. Herdu sazûmanên bingehîn, ligor dabeşkirina rolên xwe şêwe digirin û hê bêtir hev û din xweyî dikin.

6- Qada aboriyê mezinahiyeke kûr û berfireh bidest xistiye. Beşeke girîng ji Ewropa, kişandiye nava aboriyeke bi şêweya koledarî, di vî babetî de şaristanî kiriye. Bi berfirehî hesin, di warê çandiniyê de bikaraniye. Çandinî weke pîşeyekî bingehîn yê esîlan, qada herî bijûndar (saxlem) ya çalakiya aborî ye. Sazûmana cotyarî (latîfundîa) derbasdar e, kevan (kemer) û coyên avdanê pêşketine. Bazirganî û pîşekarî, karên ku di pilana duyem de ne û bi awayekî bêeslî têne dîtin. Rûmet (îtibar) a wan ne bilind e. Sazumaneke rêyan ku gelekî pêşketî heye. Ji gotina xweş (wecîze) ya "Hemû rê digîhijin Roma" jî tê fêhmkirin ku rêyên tevgerê gelekî pêşketî ne -digel bi leşkeriyê ve girêdayî bin jî- di pêşveçûna şaristaniyê de rola mezin lîstine. Derya Spî mîna goleke Roma, girîngiya xwe ya di warê bazirganî de pêşvebiriye û domandiye. Keştîvanî pîşekariyeke pêşketî ye. Lêbelê dema bi Misir û Sumer re bête hevberkirin, di warê aborî de, tevkariya Roma bisînor e. Ji sazîbûn û birêkûpêk kirina tiştên pêkhatî pêde, pêşve neçûye. Di rola amûrên aborî de, çîneke kole ya çandiyar gihandiye pîleyeke berfireh. Keda kole derandiye bandevê. Yekem car li bajaran, tebeqeke civakê ya bi navê proleterya ku dişibe çîna karker, tê pêkanîn. Esasê wê, bajarên Roma û Atîna, di bingeha sazûmana kapîtelîst de, pêşenimûneyên bajarbûyina hemdem in. Bi bazar, sûk (çarşî), şano û arena xwe, bi akademî, perestgeh û serayên komela xwe, saziyên xwe ligor Misir û Sumer pêşvebirine. Ev bajarên ku bi qesirbendiyeke zexm hatine avakirin, îro jî tevî kavilên xwe, gelekî hîkarîker in. Dewleta bajar çawa yekem car saziyeke Sumer ya sereke be, bajar bi xwe jî, taybetmendiya Roma û Grek e ku bûye saziyeke niştecîhbûnê. Mînakên Sumer û Misir yên pêşî, hê bêhtir perestgeh, serayên qeranan, li derdora wan biryargehên karbeşiyeke tund û navendên rêvebirî û îbadetê ne. Ev mijareke kêm tê dîtin e ku ev navend liqasî pêdiviyên xwe, koleyên pîşekar jî dihewîne û nefsên (nifûs) wan ji deh hezaran zêdetir in. Ev rewş bi vê yekê ve girêdayî ye ku çîna navîn pêşvenaçe û serbixwe nabe. Bajar weke sazûmana niştecîhbûnê ya bazirgan û pîşekaran, pêşvediçe.

Bajar, BZ di navbera salên 3000 û 2000an de dihele, BZ di navbera salên 2000 û 1000an de, berfireh dibe, şêweya bajarê Greko Romen vê demê xuya dike, piştî BZ salên 1000an, mezin û bi sazîbûn dibe. Bidestxistina derawayekîe diyarker ya li hember gundê ku bingeha niştecihiya çandiniyê ye jî, di dema Greko Romen de pêktê. Heta BZ salên 2000an cîhan, di derya gundan û koman de, di saziya çend giravkên bajarbûnê de dijî. Dema serdestiya bajaran, BZ salên 500an destpêdike û di roja me de serweriyeke mezin bidest dixe. Herçiqas ku navekî şaristaniyê yê din medeniyet (bi erebî sazûmana bajêr) be jî, bajar û bajarvanî, ji aliyê rê li ber vekirina pirsgirêkên bingehîn ve, di rewşa çavkaniya bingehîn ya civakê û jiyana sazûmanê ku herî bêhtir gefan li şaristaniyê dike de ye. Bajar li qasî ku nav û nîşana şaristaniyê ye, çavkaniya wê ya ku bingeha xwe dirizîne ye jî. Ji qada niştecîhbûnê ku mezin bûye bêhtir, pirsgirêkeke civakî ye ku bi kûrahî bête daûrandin. Dibêtiyeke (îhtimal) mezin e ku bûbe çavkaniyeke nexweşiyê ya bihêz. Ne tenê qirêjbûna derdor, divê ku şêweyên jiyanê yên berevajî herka xwezayê, bi bajarîbûnê re li ber çavan werine girtin. Bi gelemperî nirxandinên ku hatine kirin, bajar weke pîvaneke pêşveçûnê nîşandane. Di beşên pêş de emê bêhtir liser vê mijarê rawestin, ev gelekî girîng e ku bi şaristaniyê re bajarîtî jî bê dahûrandin.

7- Di warê huner û zanist de, tevlêbûnên Roma yên li şaristaniyê, bisînor in. Bi taybetî di warê qesirbendiyê de, piştî Misrê pêşveçûna herî mezin li vira çêbûye. Dikare ji hunera qesirbendî û endezyariyê bête behskirin. Di vî babetî de ya rastî ev e ku şêweya Misir û Grek bingeh hatiye girtin û gihîştiye pîleyeke bi şeml. Ev pêkanîn bi saya desthilatdariya koledarî ya bê sînor e. Heger ku keda koleyan nebûna, ne pîramîdên Misrê, ne jî berhemên qesirbendî yên Greko Romen ku qedirbilind, derdiketin holê. Sepîneke stembar ya liser nifşên mirovan, di pêkanîna van serberhemên qesirbendî de, xwe nîşan daye. Em deyndarî hunera qesirbendiya vê demêne ku şano, arena, agora, perestgeh, serayên rêvebirên girîng û avahiyên din yên di navenda qesirbendiya bajêr de cîh digirin, weke birhanên (berjeng) zindî yên dîrokê, bandoreke mezin li hestên me dikin. Mirov bawernake ku tiştekî din li qasî van berhemên qesirbendî yên dema koletiyê, bandora xwe bike. Baweriya min ev e ku di bin vê rastiya bisêhr de, liqasî keda kola ya bikom û bêsînor, bikaranîna vê kedê ya stemkar jî diyarker e. Şeml û xofa ku ev berhem didin, ked û şêweya bikaranîna wê ye. Ev şeml di çêkirina pir, kevane (kemer), goristan, kela û surhan de jî, tê dîtin. Şaristaniya Roma, çiqas mînakên qesirbendiyê yên di dema koletiyê de hatine pêkanîn hene, liser lêkolînan dike, digihîje sentezeke bihêz, qesirbendiyeke xwe ya resene diafirîne û bi rastî jî, gihîştiye pîleya bandevê. Mafê kole çi hebe (mafê kole tine lê ev gotina wa ye), Roma ew bi awayekî şayeste (layîq) pêkaniye.

Di warê peyker de, weke berdewama Grek e. Behskirina orîjînalîteke cuda zor e. Di muzîkê de, bi taybetî di wrê leşkerî de, sirûd û stranên serfiraziyê hatine resenekirin. Em dikarin behsa nimûneyekî cil û girêdanên (kinc) ku taybetmendiyên Roma, bikin. Esîltiya Roma xwe di cil û bergên wê re jî nîşan dide, lêbelê ev yek li ber çavaye ku ji Rojhilat berhevkirine. Di hunera wêjeyê de, bandora Helenîzmê xûya ye. Vergîlîus xweziya xwe bi ëlyada Homeros aniye û destana damezrandina Roma, "Aîneas" liser bîranîna Augustus ê mezin nivîsî ye.Lêbelê dîsa jî klasîkeke wêjeyê ya mezin e. Hunera şano pêşveçûye. Gotinbêjî bi awayekî derasayî girîng e û hatiye sazîbûnkirin. Şêweya zimanê ëtalyan ku di warê îfadekirinê de ewqasî hîkarîker e, bawer dikim ku ji hêza gotinbêjiya vê demê tê. Di bin vê gotarê de jî, viyana hêzeke ku serdestî cîhanê heye. Desthilatdarên herî bihêz, digihîjin zimanê herî bihêz û bi rewanbêjî (belaxat), para koleyan jî, dibe zimanê Ezop yê ku qet nayê fêhmkirin. Dema ez dihizirim ku di navbera hêz û azadiyê, serdestiya zimên û axaftina xweşik de tekiliyeke hişk heye, timî peyvên desthilatdarên Roma yên gotardêrî (gotarbêjî) tên aqlê min. ereb, spanyolî û îranî di pîleya duyemîn de ne ku ev hunera gotardêriyê pêşvebirine. Divê ku Vergîlîus, him ji aliyê rewişt û him jî ji aliyê zimên ve, weke îfadeya vê şeml û esîlbûnê bê fêhmkirin. Di warê zanistî de, dahênanên şaristaniya Roma pêknehatine, lê zanistiya ku tê zanîn, bi awayekî bilind hatiye sepandin.

Di asta terîfbûnê de, encama bingehîn ku ji van nirxandinan bê deranîn, cîhê Roma klasîk yê di dîroka şaristaniya koledarî de, bandeva berî hilweşînê ye. Roma, hemû nirxên biderûn, ligor girîngiya wan, baş lêdikole, berhevdike û wan werdigerîne sazîbûneke dewletê. Ji vê qenc haydar e: Dema ku civakên neolîtîk yên doh, bi zorê zikê xwe têr dikirin, li ber serê wan, nirxên şaristaniyê yên ku ji mîrateyên koletiya sê hezar salan, xwe xweyî dikin, heşîn dibin. Ev jibo komên etnîk yên Latîn, xewna "serdema zêrîn" e. Gelek hêz û çanda şaristanîkirinê, ji Sumer ber bi Misrê, ji Persan ber bi Grek, di bin navê şaristaniya Roma de, ber bi sentezekê diçe, lê asta herî bilind,bi resenîbûn û sazîbûnê re, rûbirû ye. Ev di heman demê de, şensekî Roma yê mezin e.

Di dîrokê de, kêliyên fersendê yên wiha çêdibin. Heger ku bi zanîn bên nirxandin, yê rê li ber pêşveçûnên ku ew jî yê bibine dîrok, veke. Şensê sumeriyan, şoreşa gund ya ku di çavkaniyên Dîcle û Ferad de, pêşveçûbû ye. Tevkariya wan, afirandina sazûmana şaristanî û şoreşa bajêr e. Misiriyan jî ev şens li geliyê Nîlê bidest xistin. Li geliyên Çemê Zer şaristaniya Çînê, li geliyên Pencap û ëndûsê şaristaniya Hindê, xelekên mezin yên zincîra şaristaniyên din in. Heger cîh hebe û were gotin, li pişt van pêşveçûnên ku ji hinekan re bûbûn şens, çawa keda mirovan ya mezin û hewldanên qehremanên bênav hene. Heger bê fêhmkirin, bê çawa liser vê kedê ew mîtolojiyên bi şeml û bihiştên liser rûyê erdê hatine damezrandin. Heger mafê wê bê teslîmkirin, li qasî hêviya cîhanên mezin, êşên ku têgîna dojehê zayîne bêtine ravekirin, dibe ku hinekî dad bicîh bê û rastî were ser zimên.

Grekiyên ku ji çar aliyan, şensê şaristaniyê bidest xistin, qewmê Rojava yê yekem e ku herî zû ji vê yekê haydar bû. Bi bijîneke (mad, îşteh) mezin, tişta ku ji Rojhilat hat, xwarin, xûnaftin û di merhaleyeke jortir de, weke hêzeke şaristanî zayîna xwe pêkanîn. Di gotûbêjên xwedayan yên ku li dora xwedayê sereke Zeus, hatine pêşxistin de, mirov dikare bi coşeke (xiroş) mezinbişopîne. Di vê mîtolojiyê de, tişta ku dive bê gotin, çîroka esîlên ku ji komên etnîk yên Grek qut bûne, ketine rewşa çîna serdest û nirxên şaristaniya Rojhilata Navîn xûnifandine. Ev çîrok bi zimanê helbestî hatiye gotin û bûye destan. Bûye ëlyada û Odysseîa. Bûye zanista xwedê "Theologîa". Hêzên aqil, liser vê bingehê dane livandin û gihane felsefê.

Grekî, jibo ku ji Rojava re bibine dergûşeke resene, rola xwe xweşik lîstine. Lorîk (pêçek) bi awayekî tenduristî mezin kirine. Mirov ji kûderê binêre, zewaca bi Rojhilat re gelekî berhemdar bûye û zaroka ku ji vê zewacê çêbûyî, dema ku bû mîna Skender, xwe ne belaş li Babîl bi zewaca "Semîramîs" re rûbirû dîtiye. Him nîşanî (sembolîk) û him jî bi rasteqînî zewaca Skender û Semîramîs, zewaceke şaristaniyê ye û navê zaroka ku çêbûye "Helenîzm" danîne. Ev tevlîhevbûna yekem ya Rojhilat û Rojava ye. Tê gotin ku Skender 20 000 leşkerên xwe li derdorên Mezopotamya, bi jinên cîgehî re zewicandine. Çand wiha tevlîhev dibin û senteza xwe diderînine holê. Xwedayê Sumer yê xasûk anku nûnerê sembolîk ya çîna esîlên ku bilind dibin, "Enkî", zewaceke mîtolojîk ya bi vî rengî, bi xwedawenda çiyê "Nînhûrsag" re çêdike, zaroka ku anîne cîhanê, em dizanin ku şaristaniya Sumer e. Di kesayetiya ënanna de, dema ku keybanûya çiyê dibêje "Me yên min yên pîrozwer, dîsa bide min", tê fêhmkirin ku nirxên afirandinê yên jina afirînêra şoreşa çandiniya neolîtîk ku têne mandele (înkar)kirin, amûrên şaristaniyê û mafên wê tên xwestin. Dema ku em zimanê mîtolojiyê bi rasteqînî dahûrînin, emê bizanibin dîrokê rast binivîsin, emê têderxinîn ku xwedî derûniyeke hîkarîker û helbestî ye, emê karibin êş û kêfê di nava wê de hînbibin. Piştî dîroka ku ji hezar salan ve hatî reşkirin, wiha hêşîn bû, emê bibînin ku li bin serê me, dareke bi rahên zexm ku fêkî dide heye.

Çaxê ku Roma ev şens bidest xist, dara şaristaniyê di dema xwe ya herî berhemdar de, weke ku li benda çinandina (berhevkirin) xwe bû. Roma bi hemû xişma xwe hate ser û bi lêxistin berhevkir, dara me ji qurmê xwe qelişt, hate xwar û careke din jî nehate ser xwe. Liqasî serkeftina mezin ya şaristaniya Roma, li hember rastiya hilweşîna wê ya ji nişkê ve, -heger em sazûmanê bi van hevberkirinên bêteşe, weke ku em bixwazin bidine fêhmkirin dahûrînin- divê ku em şaş nemînin. Weke di xwezayê de, heyîneke di civakê de jî, ligor rêzika diyalektîkê jibo ku xwe bide jiyandin, wê hemû hêza xwe ya veşarî (potansiyel) bikarbîne. Ligor vê hêmana ku weke pevrayiya dijan (zidan) tê formûlekirin, heta ku aliyên nakok, bi têkoşîn bi sentezeke raser bi encam bibin, ev pêvajo yê berdewam bike. Tişta Roma dahûrandiye, ligor sazûmanên her civaka girîng ku li paşmayî, digire nava xwe û vediguherîne. Têkiliya serdestiyê ku koledariyê bi aliyên civakê yên paşmayî damezrandin, tesfiyekirina van aliyên paşmayî yên di nava sazûmanê de ne, ligor ramanên nû û qalibên giyan têne bisazîkirin û bi şêweyên nû jiyana xwe berdewam dikin. Di vî babetî de, Roma dikare weke makîneyeke hêrtinê ya bê hempa bête şibandin. Çi koma mirovan ku digihîje wan, di vê makîneyê re derbas dike û dişibîne xwe. Eynî weke bûyera kadîbûnê (kureyîbûnê) ya îroyîn û mîna DYA ku serkêşiyê dike.

Tê zanîn ku di xwezayê de ti tişt winda nabe. Tişta ku pêktê tenê guhêran û veguherîn e. Nêzîkbûnên metafîzîkê vê pêvajoyê an negengaz (nepêkan) dibîne, an jî bi şêweya tinebûnê fêhm dike. Ev mantiq gelekî xeter e. Dema şaristanî bê nirxandin, divê ku zagona vê guhêran û veguherînê li ber çavan bête girtin. Çalakiya Roma ya veguherînê, tenê liser heyînên neolîtîk yên Ewropa ku niha kirine nava sazûmanê, nameşe. Ew vê çalakiya xwe, liser heyînên kevin yên ku berê di himbêza şaristaniyê de bûn û hêza xwe ya veşarî pêknanîne jî, dide meşandin. Girtina wê ya nava xwe û mezinaya wê ya di vî babetî de ye. Sumer, Misir, Hîtît, Grek û hê gelek şaristaniyên din yên di sata jêrî de, di qada xwe de zayîn û pêşveçûna xwe pêkanîn. Bisînor be jî, bi pêleke belavbûnê xwe serve birin (fûrandin). Tevkariyên wan him ji aliyê qadê ve teng him jî ji aliyê kûrbûnê ve bi serdemên zayîn û pêşveçûnê bisînor in. Jibo hilweşînê dem hê zû ye, di salên pêş de hê gelek pêşveçûnên nû yê werine bikaranîn. Em ji bajarên şaristaniyê yên pêşî bigirin, heta bi yekîneyên wê yên kozmopolît, bi hemûyan re aliyekî gerdûnîbûnê di asta angaştê (îdîa) de heye. Lêbelê di babetê pêkanînê de, tevkariyên wan bisînor in. Sargon dikare xwe weke xwedayê teveye gerdûnê nîşan bide. Lêbelê bi rastî jî, pêşveçûnên wî , tenê çend pêngavin. Babîl û Asûr pêngavên mestir avêtin lê dîsa jî, nebûne xwediyê tevaya erdnîgariya Rojhilata Navîn. Di warê hundirîn de jî, ti caran reseniya Sumer derbas nekirine. Ji bûyîna mîrîtiya serhedan ya çend sazûmanên dewletokan wêdetir , ne xwedî erk (fonksiyon) in. Senteza Skenderê Mezin ya Rojhilat û Rojava, ceribandineke cîhanê ya cidîtir e. Tevkariya wî kûrtir û payîdartir e. Sazûmana şaristaniya Roma, liser xûnaftina pêngavên şaristaniyên berî xwe bilind dibe, axa Ewropa ya destlênedayî (bakîr) jî digire nava xwe û di dema xwe de, dibe nimûnekî herî nêzîkî împeretoriya cîhanê. Çawa îro li her deverê, ji bandora çanda jiyana DYA tê behskirin, Di dema Roma de jî gihîştina vê bandorê û temsilkirina wê, bi sed salan di rewşeke azwerî (îhtîras) de ye. Hemû hêzên serdest yên sazûmana koledar, jiyana ligor şêweya Roma weke pêdiviya esîlbûn û şaristaniyê dibînin. Weke Çîn û Hindê ku di nava xwe de girtî û hê jî du girav ne di nav de, xwe ji vê yekê rizgar nekirine, sazûmaneke cîhanê ya Paks Romana ye. Di temenê wê yê hezar salan de, bi sazûmaneke civakî û siyasî ku di nava çarçova mantiqê xwe de û nirxên ku zemîn jê re dîti de, rastiyeke dîrokê ya bênimûne ye ku çiqasî xwestibe bi rêxistin bibe ewqasî bi rêxistin bûye, çiqasî xwestibe fetih bike ewqasî fetih kiriye û ligor derûna xwe çiqasî xwestibe bijî ewqasî jiyaye.

Lêbelê navê vê rasteqîniyê Roma ye. Di demên xwe yên dawî de, bi împeretorên xwe yên ku ji hemû komên etnîk gihîştine, bi serdestiya herêman, dema ku weke yekîtiyeke mezin dihate fêhmkirin bi ceribandinên perçebûna di nava xwe de, nîşan dide ku hemû nakokiyên di himbêza xwe de bipekîne asta raser. Sedema bingehîn ya di bin şeml û temen dirêjiya Roma de, hêza wê ya ku hunera jiyaneke pêşketî daye pejirandin e. Ne şovenîst e, kozmopolît e. Çi esîl û hêzên ku dixwazin li tebeqeyeke raser bijîn, dizanin ku sazûmana Roma ji vê yekê re herî îdeal e, êdî têkiliyên xwe nîşan didin, herwiha tevkariyê li hêz û temenê wê dike. Rola zorê berevajî ku tê fêhmkirin, ji diyarkerbûnê dûr e. Asûr û Persan jî, bi rêkûpêkî zor bikaranîne. Lêbelê eynî payîdarî û hîkarîkerî nîşan nedane. Ji cîhê mayinê derbas nebûne. Xanedan bingeha rêxistinên di sazûmana wan de ne û ji ber vê yekê hê di serî de, bi vî aliyê xwe mehkumê tengiyê bûne. Heçkû rêxistinên Roma ne ligor xanedan, ol û cudahiyên etnîkî ne, ligor hêza tevkariyê ya nava sazûmanê ne. Ev jî tê wateya rêxistinên ku bi rasyonalîte, bi hewldana afirînêr, bi rewişt û bi hêz xweyî dibin. Dema ku hûn mafên takekesan û sazûmanan bi wan bidin, temenê sazûmana ku hêz digire, dirêj dibe. Dema ku van wesfên xwe winda dike, di zemîna wê weke ya mozaîkê de û teraza di navbera rêxistinên wê de, xera dibin, ji hev perçe dibin û dikevin pêvajoya ji hev belavbûnê.

Di encamê de, sirên mezinayî û temen dirêjiya şaristaniya Roma evin ku rêxistinên wê hemdem in, wesfên wê ji hemû pêşveçûnan re vekirî ne, ligor rêjeya heyînên civakî yên berî xwe ku bi xwe re kirine yek, xwedî felsefeyeke xweser ya berfireh e, Ev bîrûbawerî û rêxistinbûnî bi îfadeyên zagonî pêkanîne, rol girtin û bilindbûna di nava sazûmanê de bi hewldanên bikêrhatî û bi hêza şerê serkeftinê ve girêdayî ye. Dema em li jihevketina sazûmana Roma û derbasbûyina wê binêrin, dive ku em rola ëmperetoriya Pers terîf bikin û êdî em bi hev re bi nirxînin.

3- Derketina Medya-Pers û rêveqetana

Rojhilat û Rojava

Qewsa ku çiyayên Toros û Zaxrosan lê dibine yek (navenda Heyva Berhemdar) ku rê li ber helatina şaristaniyê vekiriye, yê berhemdariya xwe vê carê jî, bi birina navenda xwe ya derî Mezopotamya, nîşan bide. Di demên Sumer, Babîl, û Asûr de ku li pey hev pêşveçûne, navenda şaristaniyê tim navbera Dîcle û Ferad e. Dema ku em merhaleyên gihîştin û rêxistinîbûna şoreşa neolîtîk jî tevlî bikin, Ji salên BZ 6000an heta bi hilweşîna Asûr, BZ dawiya salên 600an, nirxên ku şaristanî derandina holê ji vanderan derketine.

Belaş nayê gotin ku evder dergûşa bûyina mirovatiyê ye. Di dîroka mirovatiyê de, ji sisê merhaleyên mezin tê behskirin. Merhaleya Gund-çandiniyê (BZ 10 000-3000), dema şaristanî-bajar (BZ 3000-PZ 1950) û merhaleya ku em îro dijîn, lê nehatiye binav kirin. Hinek dibêjin "atom", "elektronîk", an jî "serdema înternetê", hinek jî dibêjin "serdema zanist-ragihandinê" an "postmodern", jê re "dema şaristaniyê wêdetir" jî tê gotin.

Di vê senifandina bêteşe de, tişta li para Mezopotamya dikeve, di afirandina nêzîkî 10 000 salan de, rola pêşevaniyê ye. Herka dîrokê ya mîna çemekî, li pênc-şeş herêman qewimî ye. Baweriyeke zanistî heye û ev dikare bê çespandin ku raman, bawerî, dahênanên ku şêwe dane pêkhatina dîrokê û çavkaniya sereke ya daneheva zanist, di vê demê de û li vê herêmê pêkhatine.

Ev rola çanda herêmê ya mezintirîn, nenasîna wê ya di roja me de jî îfade dike. Sazûmanekî çiqas ku rahên xwe berde kûr û demeke dirêj bijî, bi gelemperî çêbûna sazûmaneke dijberî xwe liser van rahan pêknayîne, sazûmana nû liser axa destpênebûyî pêktê. Di dîrokê de gelek berjengên vê rêzikê hene. Dema ku şaristaniya Greko Romen-çêbû, çand û erdnîgariyê dema xwe ya herî destpênebûyî (bakîr) dijiya. Şaristaniya kapîtalîst, li peravên Okyanûsa Atlas û li navendên Ewropa navîn ku heta weke wê rojê destê şaristaniyê gelekî hindik bi wan ketiye, tê pêkanîn. Postmodernîzm jî ne li Ewropa li DYA pêşvediçe. Di pêşveçûnên şaristanî de, rêzikeke sereke ya wiha heye. Ev mijar pêdivî ye ku bi awayekî kûrtir bête dahûrandin. Navendên herî kevin, Heyva Berhemdar, Sumer û Misir, îro herêmên cîhanê yên herî bi êş in û ne ligor koka xwe ya dîrokî, di nava gerîneka nakokiyan gelicî de xwe digewixîne. Dîroka hemdem ti caran bi koka sereke ve nayê tamandin. Afirînerên dîrokê, di roja me ya îro de, di nava rewşeke bêweç, bêhêz ku ji koçberiyê pê de ti hêviyên wan tinene, dijîn û bi xwe liserê xwe bûne bela. Ev yek mijareke şaristaniyê ya bingehîn e ku bê dahûrandin.

Navendên şaristaniyê ku derî Mezopotamya bûne, tevkariyekê jibo nêzîkbûna rastî ya bi pirsgirêkên ku çareseriyeke acîl dixwazin, girîng dike. Pirsgirêka navend û derdor, di tevaya cîhanê de çiqas ku diçe, dibe pirsgirêkeke çalakî. Divê ku mijara kadîbûn (kurayîbûn) û yên dijber, weke mijarên aborî yên hesan neyên dîtin. Heger ku sazûmana kadî (kurayî) ya heyî, li zemîna dîrokî û herka çandî neyê rûnandin, çawa ji aqûbeta "reel sosyalîzm"ê xilas nebe, nêzîkbûnên rastî li sedemên bingehîn yên pratîka neçareserkirî ya sosyalîzma zanistî ku xwedî daneheveke 200 salan, nayên kirin û tengbûna di vî babetî de nayê derbaskirin.

Têkiliyên derdora şaristaniya Sumer, berhemên hember, piştî BZ di salên 2000an de, dide. Ji qadên ku dişibin sazûmana mêhtingehkariyê, Misir ji ber bikêrhatina erdnîgariya derdora xwe, hê zû bi kok dibe û di rêya xwe re pêçvediçe, li Rojhilat li geliyên Pencap-ëndus şaristaniya Harapa û Mohanjadaro zuwa dibe.Tê dîtin, ev ne di wê hêzê de ne ku bikaribin bi Misrê re, vê berdewamiyê nîşan bidin. Me nîşan dabû ku jibo navend û mêhtingehên Sumer, xeteriya mezin li Rojava qebîleyên Amorît yên li çola Erebîstan û li Bakur û Rojhilat "yên bi welatê bilind" Horît in. Digel taybetiyên Horîtan yên çandiyar û cotyarî, tê zanîn ku Amorît, bi giranî şivan û koçber bûn. Sumerî ji aliyekî ve li hember hêrîşên van sîstemên parastinê yên bajaran pêşvedibe, ji aliyê din ve jî di xebatên binesaziya aborî de, karkeriya erzan û bikaranîna koleyan ji xwe re dike rê. Ji aliyekî din ve bi pêşketina mêhtingehiyê re, di warê bazirganiyê de jî pêşveçûnên sift çêdibin. Ev jî mijareke din ya herî girîng e ku di têkiliyên pêşî de bazirganî roleke girîng dileyîze, ligor pêdiviyên ku zêde dibin, serî li şidetê tê dayin. BZ di salên 2000an de, derdora ku bihêz bûyî, hêrîşên xwe zêde dike. Ji aliyê din ve, Sargonê Akadî derbasî polîtîkayeke emperyalîst ya birêkûpêk dibe. Cara yekem e ku şaristaniyek, bi wateya talan û dagirkirinê, polîtîkayeke şîdeta bipilan û rêkûpêk, dike amûreke dewletê ya jêneger.

Dema ku ev serdestiya teknîkî ya emperyalîzm bikartîne, dikeve destê dijminên wan , li hember demeke nû ji parastin û hêrîşê re vedibe. Bingeha dîrokî ya ku berê çekên emperyalîzmê lê vegeriyane, wiha hatiye danîn. Ew di heman demê de, di dîroka mirovahiyê dedestpêka pêvajoyeke biêş, bixwîn, biqirkirin, bitalan û bidagirkirî ye.

Ev wesfên ku navend û derdor bidestxistine, bi çînçînîbûna ku rê li ber hişkatî û şîdeta di nava civaka navendî de vedike, bi tepisandina heyînên etnîk yên derveyî û pêşveçûna bi hişmendî ya di bingeha dijayetî de, bi encam dibe. Çewsandina hundirîn ya bipilan û şidet, têkoşîna çînî dide destpêkirin, li derve li hember emperyalîzm û mêtingehiyê, têkoşîna azadiya civaka etnîk, weke reseniyeke nakokî ya jênegeriya şaristanîbûnê, di dîrokê de cîhê xwe digire. Di vî babetî de, zagonên diyalektîk û materyalîzma dîrokî, dibin zagonên pêşveçûna civakê. Marksîzmê hê bêhtir ev zagon li pêvajoya şaristanîbûna kapîtalîst sepandine û li çareseriyê geriya ye. Ligor min liqasî ku ev bi kêmasî ye, ewqasî jî xeteyeke rêbazî ku rê li ber çewtîtiyên tirsnak veke ye. Jiberku rastiyê di zemîna jê zayî û di demê de, bi taybetiyên wê yên rewiştî na dahûrîne, ev ihtîmaleke ku him ji aliyê teorîk-bîrdoziyî, him jî ji aliyê pratîk-polîtîk ve, di şopa rastiya pratîkê û bîrdoziyî ya serdest ya ku di pêvajoya dîrokê de, gelekî bihêz bûye, û rêya xwe girtiye.

Heger dahûrandinên şaristaniyê, bêhtir ji civaka ku herî dawî pêkhatî, civaka ku pêşî pêkhatî binyat bihatana girtin û pêşveçûbana, bi ezmûn beremberî hev bigirtana û encam hatibana çavdêrîkirin, wê bêhtir bi awayekî rasteqînî nêzîkî lê bikirana. Ev yek pêdiviyeke berpirsiyarî ya jêneger e ku bêşik di pêvajoya zayîna sosyalîzma zanistî de, marksîzma demê ku bi daneheveke zanist û felsefê ya bisînor, him di warê daneheva zanîn û felsefî him jî bi encamên dewlemend yên sepîna civakî û polîtîk, bi awayekî tekûz bê birêkûpêk kirin. Rewşa rastiya reel sosyalîzmê ya ku têde û qeyrana bi kûrayî ya kapîtalîzmê, bi xwerexnekirina nêzîkayên bi vê şêweyê, nirx dide vê rewşa wan ya rexnegirî û jibo ku di warê çareseriyê de, bi awayekî rastebînî bibin, fersendên girîng pêşkêş dike.

Tê çavdêrîkirin ku piştî dawiya salên BZ 2000an pêde, çiqas ku diçe derdor diçe ser navendên şaristaniyên Sumer û Misrê. Em dibin şahid ku PZ di sedsala 20emîn û salên 2000an de jî, li derdorên navendên şaristaniyên kapîtalîst, him bi şerê rizgariya netewan û him jî bi koçberî, heman bûyer têne jiyandin.

Komên etnîk yên ji koka Semîtîk, di bin ala olên yek xweda de, navendê di veguherîneke sift re derbas dikin û rola xwe ya dîrokî dilîzin, komên etnîk yên Aryen hê bêhtir rê li ber veqetana Rojhilat û Rojava û pêşveçûna şaristanî ya duşeqî vekir. Ev komên ku di bin navê Horît de civiyan, him ber bi nava navendê û him jî derveyî navendê livdariyekê belavbûnê ya dîrokî bidest dixin, bi vê ve girêdayî komên Aryen yên neolîtîk, rê liber livdariya dîrokê ya herî mezin û kûr ku bi navê şaristanîbûna Hind-Ewropa tê binav kirin, vedikin.

Erdnîgariya ku ev livdarî lê sift bûn û dişeqî lê hate pêkanîn, dîsa sîstema Toros û Zaxrosa ne. Lê di naverok û hêka vê belavbûnê de, pêşveçûnên girîng têne jiyandin. Têkiliyên sift yên bi Sumer re, rê li ber mantiqekî zorê yê emperyalîst û mêhtingehî vedike, ji aliyê din ve, berxwedana li hember vê bûyerê, encex zorê li veguherîneke bingehîn ku çekên şaristaniyê bixûnifînin û bikarbînin, dike. Heger ku şaristanîbûn neyê jiyandin, jiyaneke vê dema dîrokî ya serkeftî bi heyînên etnîk yên kevin, mimkun nabe û ji windabûna bi tevayî jî naparêze. Him bikaranîna şensê dîrokî yê Horîtan, bi gelemperî yê komên Aryen û him jî parastina hebûna wan, bi şaristanîbûnê anku bi vekirina girêkên etnîkî û bersivdayîna bûyera civaka bi çîn ve girêdayî ne.

Bersivên Amorîtên Semîtîk, ëmperetoriyên Asûr, Babîl û Akad yên ku li navendên Sumer pêkanîne. Hê li Rojavatir, komên semîtîk îbranî û kenaniyan jî ev bersiv, bi damezrandina dewlet bajarên Fenîke, ëbranî û ógarît dane.

Bersiva komên Aryen yên li navenda Anatolyayê jî, ëmperetoriya Hîtît ya ku ji salên 2000an pêde, çiqas ku diçe pêşveçûnên girîng pêktîne ye. Seriyê wê yê herî li Rojava, dewlet bajarê Troya ye, rola vê dewletê kişandina pêngavan ya Ewropa ye. Helenîbûna li nîvgirava Grek û li nîvgirava ëtalya Latînîbûna bi Etruskan ve (ne bi etnîkî, bandora wan ya ku şaristanî kişandine) girêdayî, wateyeke din didin ku civak ji heyîna etnîk derdikeve, derbasî civaka bi çîn dibe û vediguhere şaristaniya Greko-Romen. Hê baştir têgihîna wesfên vê veguherînê, bi fêhmkirina duşeqiya sîstema Toros-Zaxrosan ve girêdayî ye. Tenê li vir, rêbazeke nêzîkbûna dîrokê ya ku serdest tê xuyakirin, em sererast nekin, bi pêşveçûna vê mijarê yê zor be. Ew jî ev e: "Aryenên mûzerk (kerenzer) û çav şîn, ku ji Ewropa û ji çolterên başûrê Rûsya BZ di salên 2000an de xwe li zozanên bakurê ëranê digirin, ji wira jî ber bi Hindê, Medya û Anatolya ve diçin." Ev nêzîkbûn ji bingeha xwe çewt e û nêrîneke nijadperestî ye, jibo mebesta belavbûna faşîzma Alman hatiye bikaranîn. Ya rast berevajî vê yekê û cuda ye. Berî her tiştî di dîrokê de koçberiyeke wiha fizîkî ya berfireh tine. Heger ku hebe jî, li qasî ku encamê bide tine. Jibo koçberiyên din ku dibêjin çêbûne jî, ev mijar derbasdar in. Ya rast ev e ku belavbûnên tên gotin, ji bûyera koçberiyên fîzîkî zêdetir, bi bûyera daneheva çanda bihêz ku tê pêkanîne. Bûyerên çandî ku ligor çandên derdor serdest û dewlementir, timî taybetiyên belavbûnê nîşan didin. Komên civakî ku xwedî çandeke kêm naverok, dikarin hêrîşî navendên pêşveçûyî bikin, dibe ku bi awayekî fîzîkî bi ser jî bikevin. Lêbelê di encamê de ji xûnifandinê û têkçûnê xilas nabin.

Di çîroka koçberiya Aryenan de , me ya rast anîbû zimên. Têgîna Aryen, ji nijad an jî bûyereke etnîkî zêdetir, ev nav li komên etnîk yên ku bi şoreşa çandinî re ajaldarî û cotyarî bingeh girtine û yekem car çand pêşxistine, hatiye kirin. Ev jî rastiyeke zanistiye ku ev komên etnîk, li qewsên hundirê Toros-Zaxrosan, li pesarên ku Dîcle û Ferad jê derdikev in û mezin dibin, derketine holê.

Navlêkirin ligor sazûmana Sumer e. Koma bihalet (ar=halet) an jî koma biajal (gud=ga) carna jî gelê welat, têne wateya (ûr=til, gir) Horîtan, Gûtiyan û Aryenan. Derûna tevan, heman (eynî) erdnîgarê û çandê îfade dike. Kesek nikare bibêje 'yekem car vê koma etnîk an jî ya din, pêkanîne'. Zanîna vê yekê jî ne mimkun e. Lêbelê dîroka vê çandê, erdnîgariya wê û vedorên (periyot) belavbûna wê, têne zanîn. Herwiha heger ku ji belavbûnê bê behskirin, dibêtiya (îhtimal) bigiranî, belavbûna bi naveroka çandê û ji navendên pêkhatî, ber bi derên bikêrhatî ye. Nêrîna ku bi çespînên dîrokî jî tê destek kirin, herwiha rêbaza rast jî di vê nêzîkbûnê de, bibingeh dibe. Şaristaniya Sumer ya ku li pesarên hundir û deştên Heyva Berhemdar hatî pêkanîn, çiqasî girîng be, duşeqiya şaristaniyê anku veqetana Rojhilat û Rojava ya ku bi vê şaristaniyê re di nava girêdaneke diyalektîk de û hê bêhtir li zozanên bilind û qewsên ji derve yên Toros-Zaxrosan pêkhatî jî, ewqasî girîng e. Dahûrandina xeta şaristaniya Medya-Pers, ji vî alî ve pir girîng e.

Di dîrokê de, pêngavên ku xwe bi navê pêşveçûna Medya-Pers nîşan didin, bêşik gelekî ji mêj de ne. Lêbelê weke ku em dixwazin rave bikin, ev pêşveçûn pêkhatineke navxweyî ye û bi çêbûna Sumer re, di nav girêdaneke diyalektîk de ye. Divê ku navlêkirinên di demên cuda de, me şaşnekin. Pêkhatinên li herdu aliyan, ji destpêkê ve li hemberî hev in û têkiliya wan timî pêşvediçe. Di roja îroyîn de jî, ji vê leza xwe tiştek winda nekiriye. Divê ku ev mijar, weke rêbazeke ku dîrok rast bê dahûrandin, timî li ber çavan were girtin: Têkiliyek di koka xwe ya dîrokî de çawa hatibe sazkirin, yê wisa bimeşe û rojaneyî bibe. Ji rojaneyî li dîrokê û ji dîrokê li rojaneyî bi vî rengê bête nêrîn, mimkun e ku bigihîjin encamên nêzîkî rastiyê.

Di dema pêşî de, têkilî û nakokiyên bi Sumriyan re, ji aliyê komên Elam û Gûtiyên ku li Zaxrosan dijiyan ve hatine pêkanîn û di siyaseta Sumer de, geh bi hevalbendî geh bi dijminî hatine bikaranîn. Komkujiya ku Sargon li Elam kirî, hovane ye. Lê hevalbendiya Gûtî û Sumer, xanedaniya Sargon hilweşandiye. Gûtî demeke dirêj bûne hêzeke rêvebir. Têkilîke kasîtan mîna vê, bi babîliyan re çêbûye. BZ di salên 2000an de, şaristaniya Hîtît, encex di ser hûriyan re pêşveçûye. Ev şaristanî, mînakeke girîng e ku ji navendê ber bi derdor ve belavbûye. Lê ev jî hatiye çespandin ku weke xeleka navîn di parzûnê hûriyan re derbasbûye. Heta weke roja îro, di navbera Anatolya û Mezopotamya de, pêvajoyeke têkilî û nakokî ya ku derûna wê ya diyalektîk bihêz, destpêkiriye. Beşa pêşî, pêngava pêşî ya girîng ku yê Rojava anku Greko-Roma derîne holê, wiha hatiye avêtin. Ev pêngava ku hatî pêkanîn, ya xeleka çanda Toros e. Li xeta Zaxrosan, liser daneheva şaristaniya Elam, Gûtî û Kasîtan, li bakurê rojavayê ëran ya îroyîn an jî gola Wanê, li herêma Wirmiye û Zapê, li welatê Medya -bi dibetiyeke mezin asûriyan ev nav li wan kiriye- di destpêka BZ salên 1000an de, cara yekem bi serkeftineke bihêz û navendîbûnê, şaristaniya órartû pêşvediçe. órartûyî, girêdayî çanda Hûrî û Mîtaniyan yên ku hê berî wan, li eynî erdnîgarî û bingeha çandê, di asta herî pêş de û di merhaleya şaristaniyê ya dewletbûnê de dijiyan (BZ 2000-1250). Qezencên xwe yên şaristanî, dikişînine bakurê rojavayê ëranê anku ber bi Medya ve. Bi dibetiyeke mezin, komên etnîk yên bi navê Med, ji van derdoran rabûne û li herêmên ji aliyê şaristanî ve dewlemend, li navbera Dîcle û Ferad niştecîhbûne. Digel ku órartûyî bi heman erdnîgarî û çanda etnîk ve girêdayî bûn jî, xwedî mîrateyên berxwedaneke demdirêjin.Tê fêhmkirin ku şaristanîbûna Sumer, di kesayetiya asûriyan de gelekî xûnaftine û di ragihandina nivîskî de, weke zimanê tebeqeya serdest, zimanê Asûr bikaranîne, lê komên gel bi çand û zimanên xwe di nava jiyaneke cuda de ne. ëro jî, gelek mînakên vê rastiyê hene. Çîna rêvebir ya Hindê, îngilîzî bikartîne, lê komên gel zimanê xwe bikartînin û hin bi hin hildidine asta zimanekî netewî. Zimanê Cezayîr ya rêvebiriyê yê mêhtingehkarên fransî ye, lê zimanê gel yê çandê erebî, berberî û devokên cuda ne. Zimanê dewleta Osmanî, zimanekî tevlîhev bû, lê gelên di nav de zimanê xwe bikartanîn û her yekî zimanê xwe digihînin asta netewetiyê.

Gelek çespan hene ku ev pêvajo di serdemên pêşî û navîn de jî hatiye jiyandin. Peyva órartû bixwe jî, nayê wateya komeke etnîk, bi sumerî ye û navekî erdnîgarî ye ku tê wateya "cîhê bilind". Pêşveçûna cuda ya piştî dema Hûrî û Mîtanî ev e ku ji konfederasyona eşîrî derbasbûne û ketine rewşa çîneke koledar ya navendî. Jiberku hespan xweyî dikin, xwedî kereste û kanên maden in, dibine armanca Hîtît, Sumer, Akad, Babîl û Asûriyan. Di kesayetiya órartû de, tişta ku tê jiyandin ev e ku bi amûra heman şaristaniyê, anku bi hêza dewleta navendî berxwedanê domdar bike û heger ku mimkun be, di terazeke lihevkirinê de, bi aweyekîî wekhevî bikaribin bijîn. Lêbelê polîtîkayên asûriyan yên talanê, dagirkerî, komkujiyê û koçberên ku ji van filitîne, fersendê nade vê yekê. Weke Roma ku şensê jiyanê dide gelên bin destê xwe û împeretoriya xwe domdar dike, nakin. Otorîteyeke ku zagonên wê tinebin, bêsînor û kêfî tê sepandin. Jixwe ji ber van polîtîkayên wê ye ku ji nişkê ve, ji holê rabû. Dawiya hemû sazûmanên polîtîk yên ku tenê zorê disepînin, dişibine vê yekê. Ev polîtîkaya emperyalîst ku ji Sargon mîrate hatiye girtin, li Babîl bi Hamûrabî hatiye tekûzkirin, û bi herî stemkarî ji aliyê asûriyan ve hatiye sepandin, jibo hemû gelên Rojhilata Navîn û sazûmanên begîtî yên koledar re, tê wateya dojehê.

Polîtîkaya çewsandinê û ji cîh qutkirinê ya liser gel û çanda Rojhilata Navîn, li qasî ku rê li ber qeyraneke kûr vekiriye, ewqasî di giyan û bîrûbaweriya mirovatiyê de jî, dewsên kûr hiştine. Di dawiya desthilatdariya Asûr de, tê çavdêrîkirin ku bêrîkirina rizgariyê û lêgerînên sazûmanê, di rewşa giyaneke gelemperî de şêwe girtiye. Hewldanên bi vî rengî, ji aliyekî ve rê li ber olên yek xweda yên ku mehderî (şefaet) û rizgariyê wad dikin û komên mîstîk, vedike, ji aliyê din ve di nêzîkbûnên şaristanî de, ber bi cudabûna Rojava û Rojhilat ve dibe.

Bi dibêtiyeke mezin, li welatê Medya ku liser bingeha mîrateyên órartû bihêz bûye û Asûrî bi wan nikarin, jibo ku ji vê dojehê rizgar bibin, rê û rêbazan pêşvedibin. Di vê wateyê de, nirxandinên ku dibêjin komên Med ji Hazar û wêde ji Rojhilatê bakurê ëranê hatine, çewtiyeke mezin e. Berevajî vê yekê, Med komeke Aryen e ku xwedî sîsika çanda Heyva Berhemdar e, di dema Asûriyan de him navekî nû û him jî bîrdoziyeke derûnî ya bi viyan ku ji berxwedanên domdirêj tên, bidest xistiye û derketiye qada dîrokê. Di bingeha bersivdana zilma Asûr de, helatina (zayîn) ji nû ve, BZ ji salên 1000an pêde berfireh dibe. Qebîleyên ëbranî, yekem car dibin yek û di dema Saûl, Dawûd û Silêman de, digihine qerantiyekê. Helenî Troya têk dibin û di bin navê dewlet bajarê Athena de, bingeha şaristaniyeke nû dideynin. Piştî berxwedanên begîtiyên etnîk ku bi aweyekî stemkar tên perçiqandin, mirov û kesên ku bi serê xwe dimînin, li derî taybetiyên xwe yên etnîk edet û baweriyên veşartî pêşdixin, esasê wê dikevin pêvajoyeke nû. Têgihîna herkes û her koman ya ku xwebixwe li çareseriya serê xwe bigerin, taybetiya van nêrîn û nêzîkbûnên mîstîk in.

Li Medya, lêgerîna rahîbên bi navê Mag jî, perçeyek ji vê nêzîkbûnê ye. Rahîbên Mag, bîrdoziyeke rizgariyê û komikbûnê temsîl dikin. Aliyên Magan yên nû ev in ku têgihînên Aryen yên olî û mîtolojiya Sumer sentez dikin, bêhtir ber bi rizgariyê dibin û nêzîkayiyê li mirovan dikin. Zayîna mîtolojîk, jibo pêşveçûna her şaristaniyeke cidî, pêdivî û pêşrew e.

Heger ku mîtolojiya sazûmanê ya serdest û têgihîna olî neyê derbaskirin, derketineke şaristanî ya nûjen ne mimkun e. Piştî demeke qupbûnê (kurkbûn) ku domdirêj û aliyê wê yê mîtolojîk giran, tevgera nû ya siyasî û civakî wê pêşvebiçe. Wekî ku rola don û benzînê pêdivî dileyîze. Erdnîgariya Medya ya hîkarîker û çanda berxwedanê ya domdirêj, çavkaniya Besta (îlham) rahîbên Mag yên bîrdoziyî ne. Digel ku ji têgihîna olên Sumer û Aryenan bandor girtine, tê çavdêrîkirin ku Medan bi xûnaftineke cidî bersivê didine van û nûjeniyan li cîgeyiyê tînin. Dikare bê nirxandin ku Berxwedana Kawayê Hesinkar, hê bêhtir aliyê vê nêzîkbûnê yê destanî û pratîk e. Weke di heman pêvajoya demê de ku li nav ëbraniyan Dawûdê Hesinkar û li nav Helenan Akhîleûs rolên qehremantiyê lîstine. Li vê derê dirûvtiyeke (manendî) hîkarîker, dabaşa xeberdanê ye. Lêbelê vê demê qismê ku bihêz e, xwedî eniya bîrdozî ye, ev jî ji aliyê rahîban ve tên temsîlkirin. Li Hindistanê vê nêzîkbûnê, bi hêzeke mezin rahîbên Brahman temsîl dikin. Rahîbên Medya Mag, BZ ji salên 1000an pêde li qadeke herî stratejîk, temsîliya vê nêzîkbûna dîrokî dikin. Digel ku di warê etnîkî de, di bin navê Kavî-Mîr de, gihane hêza otorîteyeke di asta lawmîrîtiyê de, çêbûna dewletê û civaka biçîn nayê çavdêrîkirin, Jiberku eşîr hebûna xwe diparêzin, siyasîbûneke ku ji şêweya begîtiyê derbasbibe ne mimkun e. Herî zêde konfederasyonên eşîran têne pêkanîn. BZ di salên 1000an de, li Medya qebîleyên Med û li navend û bakurê rojavayê ëranê qebîleyên Pers, weke gelek dirûvên xwe, derawa wan ya siyasî û civakî ku têdene, wiha ye. Di binyata mîtolojî û ola wan de, li herî jor sazûmana sêbare ya xweda heye. Bi gelemperî ev sazûmanên sêbare, bi çanda "Bav, dayîk û zaro ya herî bi hêz" weke olekî bavkanî tê bilindkirin. Herçiqas ku temsîl û nîşanên wan cuda bin jî, bi komên ku di nav vê şaristaniyê de û yên li qadên nêzîk re, ev têgihînên olî yên bi vî rengî pêşveçûne. BZ di salên 1500an de, di nav komên Hind-Aryen ku hê ji hev veneqetiyan de, ev sazûmana sêbare, bi ëndra-Mîtra-Varûna tê binavkirin. Di tabletên ku dewletên Mîtanî û Hîtît şanenavkirin de, bi navê van xwedayan sond tên kirin.

Çiqas ku çanda hevpar, li qadên cîgeyî li rastî veguherînan tê, cudabûna mîtolojiyê jî zêde dibe û ev yek hê bêhtir xwe di binavkirina xwedayan de, nîşan dide. Li Medya, di karê van nûsaziyên bîrdoziyî de, tevkariyên herî mezin yên Zerdeşt in. Girîngiya vî kesê bi navê Zerdeşt BZ di salên 600an de jiya ye- ev e ku berî Konfuçyus li Çîne, Bûdha li Hindê û Sokrat li Grekê rola nûsaziya sincî bilîzin, wî berî tevan û bi hêzeke xurt pêkaniye. Di mîtolojiya Sumer û Misrê û têgihîna ola wan ya jiberku tenê benî û kole temsîl dike de, li hember xwedayê ku hikim li her tiştî dike, benî mirovê bêçare û bê viyan bingeh e. Sîya mirovan ya bixwe jî nabe, hemû tişt ji xwedê tê. Anku viyana çîna efendiyên ku bilind dibe, tenê û pîrozwer e. Bê destûr nikarin bibin xwedyê siyê jî. Di binyata giyan û bîrûbaweriya demê de, ev bîrdozî serdest e. Encama vê yekê ya siyasî, xweda- qeran û sazûmana emir ya bêsînor e. Her peyveke qeran, di nirxê zagonekê de ye.

Berî hemû nûsazîparêzan, Zerdeşt ev qalibên bîrdoziyî yên serdest derizandine. Di Gatha (Bi kurdî gotin) yên xwe de Zerdeşt, bi aweyekî lavayî pirsiyariyan ji xwedê dike. Eslê wê bîrdoziya demê pirsiyarî dike. Vê yekê bi viyaneke serhildêr, bi aweyekî vekirî û bi wêrekiyeke bêhempa dike. Fermanên xwedê yên yekalî tine ne. Em bi rewişteke bi viyan re rûbirû ne ku pirs dike û heta bersiv wernegire dev jê bernade. Heta wê demê, qeran jî di nav de ti lawê mirovan pirsiyarî ji xwedê nekiriye. Tişta yekem ku Zerdeşt pêkaniye ev e. Eslê wê vê yekê him li hember ola xwezayê û him jî li hember ola Sumer ku bi xwedayê tenê serdest pêktîne. Feylesofê Alman Nîetzche têdigihîje vê derketina Zerdeşt ya dîrokî û di berhema xwe ya bi nav û deng de, belaş nabêje "Wiha Fermankir Zerdeşt". Ev yek şoreşeke bîrdoziyî ya herî mezin e, di herka şaristaniyê de, bîrdoziya serdest ku sazûman dorpêçkirî bê qulkirin û rê ji viyana mirovan ya ku bilind dibe re, bê vekirin. Heta wê demê mirovên ku nikarîbûn li siya xwe xwedî derbikevin, di bîrûbawerî û viyana xwe de, wiha bibêje xwedê, "ez heme, dibêjime te û bersiv bide", pêngav avêtineke mezin ya ber bi rê veqetanê ye, di sazûmana siyasî û civakî de yekem car anîna zimên ya azadiya takekes e. Ev hejandina serdema tenê xwedayê serdest û sazûmana koledariyê ya bêsînor ku temsîl dikin e.

Li weletê Medya ku Zerdeşt lê dijî, şaristanî dibe du beş. Li Hindê, li Çînê, li Misrê û li gelek dewletokan, bi sazûmana otorîte ya ku xwe bixweda dike û xweda bixwe dike re, di sazûmana Greko-Romen de, veqetana sazûmana xwedayan û sazûmana siyasî ku bi komar û aqil hatiye bisînorkirin, pêşvediçe. Di bin vê pêşveçûna ku em dibêjin duşeqbûna şaristaniyê an jî veqetana Rojhilat û Rojava de, ev derketina nûsazîparêz ya Zerdeşt heye. Li welatê Medya pêngava duyemîn ya dîrokî ev e ku bi hindikayî liqasî ku şaristaniyê bide zayîn, zorê lêdike ku biguherîne duşeqî. Di vê xalê de, Zerdeşt wateya têgînên bingehîn yên bîrdoziya xwe, weke ronahî-tarî, qencî (başî)-neqencî (nebaşî), bihişt-dojeh, xweşikî-sikayî, rastî-çewtî li cîh rûdinîne. Berî her tiştî hêmaneke felsefî hatiye bidestxistin: Hêmana, pêşveçûn encex bi heyîna dijan (zidan)mimkun dibe. Ev hêmana ku di roja me de zanistê jî esehî (teqez) kiriye, wê zagonê îfade dike ku li xwezayê û li civakê, hemû pêşveçûnan dide livandin. Bûyera ku em dibêjin guherîn jî, ev e.

Ev ne hêsane ku vê guherînê ji bin bandora, xwedî bîrûbaweriyên ne afirînêr, bêliv, mûtlaqiyetparêz û cîhana xwedayan ya timî bi lebta yekalî, derîne, Bi zagonên dema neolîtîk yên jibo marîjokan, bi zagonên xwedê yên ji aliyê şaristaniya koledar ve hatine barkirin ku mirov li siya xwe xwedî dernakeve, yek rabe bibêje yên bi binyata giyaneke ku bi bîrûbaweriya 3000 salên borî, "rabe ji piya, li viyan û bîrûbaweriya xwe xwedî derkeve û birêz be." Ev şoreşeke gelekî zor ya rewişt û bîrûbaweriyê ye. Tevkariya zerdeşt ya li şaristaniyê ev e ku çiqa diçe, girîngiya wê bêhtir tê fêmkirin.

Di baweriya Zerdeşt de, têgînên xwedayê qenc Ahûra-Mazda û xwedayê neqenc Ehrîman jî, têne wateya ku vê rastiyê bigihînine îfadeyeke olî. Encex ev ne xalên girîng yên vî karî ne. Jiberku bilêvkirina bîrdoziyê ya demê, qalibên wiha pêdivî didîtin, Zerdeşt jî vê peyvnasiyê bikartîne. Tişta ku di derûnî de pêkaniye, şoreşeke felsefî ye. Şoreşeke sincî ye ku di civakê de jî hatiye pêkanîn. Em bi hinek encamên vê yên pratîk dizanin. Dixwaze ku dawiyê li qurban dayinên olê xweza yê hoveber, bîne. Jêhezkirineke mezin li derba ajalan heye. Dibêje, "Van ajalên ku di jiyana me de evqasî bifeyde (sûdewar), nekine qurban". Ew di heman demê de, pêxemberê çandiyariyê ye jî. Gelekî girîngiyê dide cotyariyê. Dilketiyê çandiniyê ye. Xwedî îfadeyeke herî bihêz ya sincî ye ku bi jineke tûmandar (tekûz) re bijî. Jiyaneke wekhevî ya bi jineke viyan azad re, bextweriya herî mezin dibîne. Di ti sazûmanan de, têgîneke jinê ya bi vî rengî tine. Girêdana wî ya bi kedê ve zexm e. Belkî nûnerê herî bihêz yê bextewariya bi xwêdana anyê vê girêdayî ye. Dilketiyê şewq û ronahiyê ye. Hay ji xweşikaya jinê heye. Rawestîna li dij tarîtî û sarbûniyê, bingeha felsefeya wî ye.

Bêşik dahûrandina "Gatha"yên Zerdeşt û baweriyên olî yên ku jê re dikine mal, karekî pisporî ye. Ev tê zanîn ku nêzîkbûnên wî yên ramanî û sincî ne hatine bidawîkirin. Digel ku bi tevayî pêknehatiye û ne bûye sazûmaneke civakî jî, ji pozberîtiya zidan gihîştina wê ya sentezê û xwedîbûna sincê takekesê azad ku bingeh digire, mezinatiya ramana Zerdeşt bêhtir dide fêhmkirin. Em dixwazin vê yekê jî bidine nîşandan, bandora wî hê jî liser wan civakên ku di nava wan de jiyayî, gelekî zêde ye.

Encamên siyasî yên Zerdeştiyê ku Zerdeşt û yên bi şûn wî ve temsîl dikin, ne bi derengî derdikevine holê.

Dema ku em mercên siyasî û çandî yên bi derketina Med-Pers ve girêdayî binirxînin, liqasî derbaskirina têgihînên hinek rêbazên çewt, bingeh girtina agahdarbûnên rast, girîng e. Hekena nirxê vê derketina dahûrînêr ku li Rojhilata Navîn, di veqetana Rojhilat û Rojava de rola kilîtê dilîze, rast nayê fêhmkirin. Ev derketin, rê li ber demeke nû vedike, li Rojava pêşveçûna şaristaniya Greko-Romen bilez dike, li Rojhilat, jibo ku şaristaniya koledar ya Çîn û Hindê weke "Harapa" ya berê nexeniqe û berevajî vê di nava gihîştinekê de payîdar bibe, rola bingehîn lîstiye. Ev nêrîneke ku tê pejirandin, heger ev xelek nebe, şaristanîbûna ku ji Rojhilat û Rojava bilind dibe pêknayê, an jî yê bi aweyekî din pêşve biçe. Ev yek tenê ji derawa wê ya erdnîgarî nayê. Ev hê nêzîktir bi derûnî ve girêdayî ye. Ev nûsaziya bîrdoziyî û sincî ku em bi navê kevneşopiya Zerdeşt binav dikin, ji weke ku tê gumankirin bêhtir, hewl dide ku şêwe bide veqetana Rojhilat û Rojava û wê pêkbîne. Sazûmanên koledar yên Misir û Sumer û pêngavên şaristaniyên ku wan bingeh digirin û ji nava xwe dernakevin, di pêvajoya 3000 salan de, tenê koletî niçilandine giyan û bîrûbaweriya mirovatiyê û bi vê ve girêdayî pêkutiyek dayine meşandin. Ji aliyê azadiyê ve, rewşeke mirovatiyê afirandine ku ji serdema neolîtîkê gelekî pêşdetir be. Evên ku ev rewş afirandin, bi şêweyeke fend û zordestî ku heta weke wê kêliyê (hingê) di nava têkiliyên civakî de ne hatibe dîtin, bi maskeyeke bîrdoziyî vedişêrin, liser navê "sazûmana ezmên û cîhana xwedayên rêvebirên wê", dikine rewşa bîrdoziya "qeder"ê. Ev yek bi ketineke mezin a asta azadiya mirovatiyê, tê pêkanîn. Li aliyekî xwediyên sazûmana koledar ku çi peyva ji devê wan derdikeve, weke viyana xwedê didin fêhmkirin, li aliyê din sazûmana mirovên benî û kole ku li siya xwe jî xwedî dernakevin û ji amûrên hilberînê pêde bikêrî tiştekî nayên.

Bêşik li hember vê sazûmanê, timî berxwedan hatine kirin. Weke ku pirtûkên pîroz dinivîsin, ev sazûman wisa bi viyana xwedayan ne meşiya ye. Dera ku zilma mezin, derew û mijokatî lê pêşveçûbe, bi berxwedan, bi birastî û bi têkoşîna maf, li hember derketin jî heye. Rêzika pêşveçûna yekîtiya dijan, li vir jî bi aweyekî sitemkar hatiye xebitandin. Lêbelê, belkî di dîrokê de yekem car di wateya şop (rêç) vekirinê de, serkeftina derketina Med-Pers dabaşa xeberdanê ye. Di encamê de, ev derketin jî dikeve sepîn û sincê sazûmana serdest de. Sazûmana civakî û siyasî ya serdest ne hatiye hilweşandin û yeke nû li şûnê ne hatiye damezrandin. Di vê de, diyarkeriya şêweya hilberînê, rola bingehîn lîstiye. Lêbelê dîsa jî pêngaveke dîrokî ye ku sazûmaneke koledarî ya 3000 salan bi sîtembariyeke mezin, Rojhilata Navîn di nava saweke giran de hiştibû, di kesayetiya Asûr de hilweşandiye û bi nûsaziyan, derbasî sazûmaneke koledarî ya nermtir bûye. Rê li ber rêveqetana dîrokî vekiriye zagona yekîtiya dijan li merhaleyeke şaristaniyê ya bilintir daye meşandin û bêşik rê li ber demeke nû vekiriye. Ez di vê baweriyê de me, ev yê herî rast be ku derketina Med-Pers ya di dîrokê de wiha bê îfade kirin.

Pêşveçûneke berbiçav ya dîrokî ev e ku rêxistina Med, di merhaleyeke konfederasyona heşîran de ye. Ev rêxistin hewl dide ku li Ekbatanê, bi navendî bibe. Eslê wê derketina wan ya qada dîrokê, bi saya hevgirtina Gûtî û Kasîtan, pêkhatiye. Hevgirtina Babîl-Med ku timî bi asûriyan re, di nava berberî û qayîşkêşiyekê de bûn, BZ di sala 612an de bi hilweşîna paytext Nînowa, bi encam dibe. Ji aliyekî ve, bi têgihîna navendî ya Sumer, pêşiya Babîl vedibe, ji aliyê din ve, şaristaniya li rojhilatê Zaxrosan, şensekî pêşveçûnê û di dîrokê de destpêka demeke nû bi dest dixe. Ev bilindbûn, ji dema pêşveçûna şaristaniya Sumer ve, liqasî derketina Elaman, Gûtiyan, Kasîtan, Hûriyan û Mîtaniyan ya qada dîrokê, ev jî tiştekî vekiriye ku bi efsaneyên weke "Kawayê Hesinkar"yên berxwedanên gel, xweyî bûye û ev bi şoreşa Zerdeştî ya viyan û sinc sentez kiriye. Wekî din karê lêkolîna dîrokê ya bi belge û bi kitekit (hûrgilî) e.

Aliyekî vê rastiyê yê din, bûyera Pers e ku yekem car bi navê xwe derketiye holê. Xisimtiya Persan ya bi Medan re, tê zanîn. Ev bi hêsanî tê çespandin û ji bûyera kurdan ya îroyîn jî tê derxistin ku Med û pêşiyên Medan, bi îfadeyeke din Hûriyên ji koka Aryen, kalikên Kurdan ne. Navên din yên ku di navê de derbas dibin, Weke Gûtî, Kasît, Mîtanî û órartû, di merhaleyên dîrokê de, navên ku dane komên bi heman çand û zimanî ne. Derketina pêş ya Persên ku liqasî rêxistina Med xwe nedane pejirandin, dikare bi rêzika belavbûna şaristanî ve bête girêdan. Rewşa nêzîkbûna di navbera zimanû çanda wan de, îro bi cîrantiya wan, erdnîgariya ëran-Fars û herêma Kurdistan, bi hêsanî tê dîtin. Diyar e ku di demên dîrokê yên berê de, ji hev veneqetiyabûn û di nava sazûmaneke hevpar de bûn. Komên aryenên ku vê dawiyê, koçberî Hindistan û deverên din yên Rojhilat kiribûn jî, tevlî van e. Veqetana bingehîn, di BZ salên 1500an de, tê dîtin. Di vê veqetanê de, navê van koman wiha ye, li bakurê rojavayê ëranê Mad, li bakurê rojhilat Paîd, li nava başûrê rojava Pars û li başûrê rojhilat Belûcî bûn. Belavbûna Aryenan ya ber bi Afganistan û Hindistan jî, berdewama van kombûyînên sereke ye. Di vê veqetanê de koma ku him nêzîkî navenda şaristaniya neolîtîk, him jî nêzîkî ya Sumer mabûn, Madî bûn. Herwiha yên ku bi kûrayî bihêz bûbûn û li hember belavbûna Sumer, Akad û Babîl rawestiyabûn, ji ber derawa wan ya erdnîgarî dîsa kom û eşîrên Madî bûn. Hilweşîna ëmperetoriya Asûr jî nîşan dide ku rastiya Mad ne bi aweyekî ketûber (lasayî) e, bi çêbûneke dîrokî ya domdirêj û berfireh ve girêdayî ye. Hemû berjeng û birhanên dîrokê vê yekê nîşan didin.

Persên ku di pêvajoyeke dîrokê ya dirêj de, ne nûhiyane û bi pêwana Medya timî bihêz bûne, mijareke ku tê fêhmkirinê ye. Ya girîngtir jî ev e ku Med merhaleya konfederasyona eşîran derbas dikin û şaristaniyeke navendî dadimezrînin, herwiha teraza di nevbera wan de xera dibe. Dema ku Konfederasyona Med ya ku Pers jî di nav de cîh digirin, ber bi dewletbûneke navendî ve diçe, lirastî derbeya eşîrên Persan tê. Çawa ku serkarê konfederasyona Med-Pers yê dawî Astîyag, bi derbeyeke xwarziyê xwe Kîros (Kuraş) dikeve, desthilatdarî dikeve destê ezbeta Akhamenîd yên Pers. Herçiqas ku gelek dîrokzan vê yeke, weke têkçûna Medan û serkeftina Persan nîşan didin jî, ev nêzîkbûn ji aliyê rêbazî ve, ne rast e. Tişta ku pêkhatiye, di çêbûna dewleteke bilind dibe re, guhertina xanedaniyekê ye. Ev guherîn weke têkçûna komeke etnîk bê nîşandan, wê çewtîtiyeke giran û nêrîneke xelet be. Di sazûmana vê dawiyê de jî, Med û Pers di heman astê de, di rêza pêş de ne. Pergalbûyina di nava dewletê de û şêweya wê, ji aliyê Herodot ve bi aweyekî vekirî tê nîşandan. Di ëmperetoriya Pers ya ku ji 22 Satraptiyan (walîtiya herêmê) hatiye holê, cîhê Medan ku bi yê Persan re hatiye pîlekirin, dide nîşandan ku heyîneke etnîk ya hevpar derbasdare. Nakokî, di navbera hinek serkarên Med û Rahîbên Mag yên Medî de ye. Ev yek jî, rê li ber serhildanan û komkujiyan vedike. Em bi kurtayî bibêjin, nêrîna wiha ya li diyalektîka têkiliyên Med-Pers, yê me ber bi encamên rastir ve bibe.

Mêjûya serweriya Xanedaniya Ahemenîş, BZ di sala 550an de bi Kîros destpêdike. Di demeke kin de, vebûneke mezin nîşan dide. BZ di sala 539an de, Babîlê bi xwe ve girêdide û navenda şaristaniyê li derî Mezopotamya, dibe Persepolîs. Ber bi dawiya sedsalê, Misir û Anatolya hemû tê standin, li ber deriyê Atîna radiwestin, yekem car li Kafkasya Satraptiya Ermenî tê çêkirin û digihine Derya Reş û Hazarê, li herî Rojhilat dikevine Partya, Afganistan û Hindistanê, herwiha rêxistina herî mezin ya heta wê demê, tê pêkanîn. Di bin vê pêşketina dîrokî de, liqasî zemîna dîrokî û çandî ya bihêz, ligor asûriyan para rêvebiriyeke biaqil û gelekî nerm, diyarker e. Di şêweya rêvebiriya Asûr de, heyînên etnîk û yên cîgeyî, nikarîbûn xwe bixwerînin û gelek caran ew ji cîh û warê wan dikirine der û yên ku koletî dipejirandin li şûna wan bicîh dikirin. Berevajî vê, Persan ew ne tenê li cîhê wan dihiştin, bi serde jî, xweseriyeke di asta Mîrîtiyê de didan wan. Her qewm û koma etnîk, bi navê xwe Satraptiyekê dadimezirîne, tenê hinek bêş û bacê dide û leşkeriyê dike, wekî din di her warî de, serbixwe dilive.

Bêşik ëmperetorî xwedî gelek reseneyiyên din jî ye. Venêrana (kontrol) bi toreke baş ya ragihandin û nûçeyan, gelekî hîkarîker e. Ji peravên Ege, ji bajarê Sard yê dîrokî heta bi Persepolîs, rêyeke tekûz û tûmandar çêkirine. Komên bihesp (siwarî) ên amade, nûçeyên ku ji hev werdigirtin, di nava nod rojan de, ji Sardê digihandine Persepolîsê. Ligor demê ev lezeke mezin e. Rêxistina burokrasiyê hê pêşveneçûye. Nûjeniya herî girîng ev e ku Mîtolojiya Sumer hatiye derbaskirin û baweriya xwedayê mezin Mazda ya ku bi Zerdeştiyê ve girêdayî, bicîh bûye. Jiberku dawî li sirgunkirinên Babîl anîne, ëbranî yên ku giramiyê (rêzgirtin) didine Persan, di pêşketina çanda ola yek xweda de, ji baweriya Mazda sûd wergirtine. Heta di nava ëbraniyan de, partiyeke bi navê Partiya Ferîsiyan ya ku alîgirê Pers, tê damezrandin û heta weka îroyîn jî di nava îsraîliyan de, hebûna xwe ya kokî domandiye.

Eslê wê ji damezrînerê çanda ëbranî yên pêşî, Hz Brahîm ne tenê serkarekî qebîleya ëbranî ye, di dema xwe de li Rûhayê, bi komên etnîk yên serdest Hurîyan re, di nava girêdanên nêzîk de ye û bi vê çandê bandor li ëbraniyan kiriye, hinek berjengên peyvnasî (etîmolojîk) vê mijarê bi aweyekî vekirî nîşan didin. Bi kinayî em bibêjin, di pêşveçûna ola yek xweda de, cîhekî çanda Hûrî û Persan yê taybet heye û lêkolînê dixwaze. Pêvajoya ëmperetoriya Pers, rihetiyek dayiye hemû komên etnîk û civakên siyasî yên Rojhilata Navîn. Di pîrozkirina Cejna Newrozê ya weke cejna azadiyê de, ev pêvajo roleke girîng lîstiye. Di hemû çandan de, xwe pêşêxistin û xwe jiyandin, pêşveçûye. Di çanda siyasî de, rewatiya (meşrûtî) mîrnişînan (şehzadetî) hatiye nasîn. Sazûmana Mîrîtiyê, di vê pêvajoyê de, bêhtir darîçav bûye. Sazûmana koledarî bi temamî ne hatiye derbaskirin, lêbelê gelekî hetiye nermkirin û di bingeha nûjeniyan de, di nûsaziyan re hatiye bûrandin. Sazûman jî, hêza xwe ji vê guherîna polîtîkayê werdigire. Li hember vê rêvebiriyê ti liberabûn (îtîraz) yên zêde çênabin û gelek dezgeh (sazî) yên nû, li desteka wê geriyane. Mînakên vê yekê gelek in û bi belge ne. Ji bilî qayîşkêşiya xanedanan, di nava Medan de çênebûna serhildanan, rastiya vê yekê nîşan dide.

Qayîşkêşiya Persan ya birastî, li nîvgirava Grek çêdibe. Li Rojhilat, ber biçîn û Hindê weke xwedî roleke pêşverû, timî pêşvediçe. Vê pêşveçûnê li navendên Misir û Sumer yên kevin jî pêktîne. Dîsa di rewşa pêş de ye. Li gelek guherînên cîgeyî, etnîkî, çandî, civakî û siyasî rast tê, pêşveçûnên girîng pêktîne. Ev aliyê wê yê pêşvebir, rê li ber hêzeke împeretoriyê ya girsehêz vedike, di heman demê de, di babetê xerakirina terazê de, jibo wê bawerhişk û paşverû bike, dijraberê xwe derdixe holê. Sazûman ligor Asûr pêşverû ye, lê ligor Rojavayê Anatolya û Grek, paşve maye. Çawa rahîbên Mag yên Medî, û nûsazîparêziya Zerdeşt, di bilindbûna Med-Pers de hevîrê bîrdoziyî ne, li Rojavayê Anatolya jî, lêgerîna felsefî û bîrdoziyî ya ku bi Thalesê Mîletî destpêkirî, dibe hevîrê bilindbûna şaristaniya Grek. Ligor Persan, bi şêweya ramana beraqil (rasyonel), felsefe pêşveçûnên mezin pêktîne. Di van pêşveçûnan de, him ji berhemên mîtolojîk yên Babîl û him jî ji nûsaziyên Zerdeşt yên sincî, sûd tê wergirtin. Hemû feylesofên Helen, demên dirêj li van navendan mane û perwerde bûne. Tişta ku ew pêktînin liser wê danehevê, qevastina ramanê ya asteke bilind e. Di lebta mirov de, yanê disinc û viyana wî de, pêngava azadiyê ye. Him di bandorê de mayîn û him jî bizavên ku bi siftî têne jiyandin, di wêjeya Grek de, bi aweyekî hîkarîker têne dîtin. Gelek berhem, nav û mijarên xwe ji van têkilî û nakokiyan werdigirin. Li hember hêrîşên Pers, pêngavên mezin yên bîrdoziyî tên meşandin. Pirtûka Herodot ya dîrokî, digel ku li cemsera (qutb) hembere jî, vê mijarê bi aweyekî berbiçav û berfireh nîşan dide. Serdestiya Persan ya leşkerî û siyasî, mîsoger e. Atîna bixwe, li qasî mûyekî xwe ji ketinê rizgar kiriye. Lêbelê vê rewşa xeter ku ji aliyê Atîna ve hate jiyandin, rê li ber pêşveçûnên ku heta weke wê roje pêknehatibûn vekir, di vê navê de, yekîtiya Isparta-Atîna bi qeran Flîppûs re, li bakur heta bi Makedonya belav dibe. Xeteriya mezin ya di bin vê de, bêşik kartêkera bingehîn ya ku zorê lê dike ye. Lêbelê para bilindbûna bîrdoziyî jî, ewqasî mezin e. Qayişkêşiya Pers û Grek domdirêje. Esasê wê, bi rastiya duşeqiya şaristaniyê ve girêdayî ye.

Dema Persî, xerîbî derûna xwe ya ku rêya Rojava vekirî û ber bi viyana azad pêngav avêtî bûn û xwe weke tenê îradeyekê kirin xweda, rê li ber sedemên bîrdoziyî yên windakirinê vekirin. Serdestîbûneke li Grek, weke ya Misir û Sumer, li hember demokrasiya Atîna bisernediket. Pozberî di navbera serdestiya Persepolîs û demokrasiya Atîna de, derbasdibe. Dema ku bi berfirehî bête nêrîn, ev pozberiya rêya Rojhilat û Rojava ya yekemîn e. Digel ku di serî de, di warê leşkerî û siyasî de, ji aliyê hijmarî ve gelekî bêhêz bû jî, bi pêşevaniya bîrdoziyî û bi serdestiya taktîkên siyasî û leşkerî, di demeke kin de bandora xwe nîşan dide, çanda Helen bi Skenderê Mezin re, heta bi Hindistanê bi lezeke mîna birûskê, derdikeve meşeke serfiraziyê. Skender gelekî ciwan e, lêbele li pişta wî embara (depo) hêza aqil, Arîsto sekinî ye. Weke ku Napolyon jî xweş nîşan daye, tişta ku encamê diyar dike, hêza viyan û aqilê nû û pilan û taktîkên bi van ve girêdayîne. Pêşveçûna bilez ya bi vî rengî, di pêvajoya belavbûna şoreşa Bûrjûva de, Napolyon bixwe jî nîşan daye.

Damezrakên ëmperetoriya Pers, digel ku saziyên gelekî mezin in jî, bawerhişk û cangiran in. Ne di wê rewşê de ne ku, bi şêweya Grek pêşveçûnan pêkbînin. Fedekariyeke wisa jî tine. Windakirina derûniye di destpêkê de, ev şens ji wan re ne hiştiye. Ev ravekirina kin jî nîşan dide ku şaristaniya Grek, him bi rêbazên bandorgirtinê û him jî bi yên bizavgirtinê, pêşveçûna xwe, bi rastiya Pers ve girêdaye. Di navbera yên têkçûyî û yên têkbirî de, timî şêweyeke têkiliyên diyalektîkê heye. Heger ev têkilî nebe, wateye têkbirin û têkçûnê jî çênabe. Sedemên ku rê li ber têkbirinê yan jî têkçûnê vedikin, ti caran ji aliyekî bi tenê dernakevin. Di meşa dîrokê ya mezin ya bi şêweya Pers-Grek û Rojava-Rojhilat de jî, hikmê vê zagonê derdikeve pêşberî me.

Herçiqas ku bi mezinkirin jî bête vegotin, aliyê serdest yê meşa Skenderê Mezin, ji leşkerî û siyasî zêdetir, çandî ye. Amûrên leşkerî û siyasî, di rola pirên hêsan de ne. Pêşemerc in, lêbelê tişta ku diyarker, xwedî bandora payîdar û bêhtir şêwe dide, çand e. Çanda Helen, bi şêweya ramana felsefî, di rewşekî gelekî pêş de ye. Şensê bersivdayina vê pêşveçûnê ya saziyên ku ji Sumer û Misir mane, gelekî hindike. Nûsazîparêziya Med-Pers ya bisînor jî, ji pêkanîna vê pêşveçûnê gelekî dûr e. Ji BZ 300an heta bi PZ 300an, di demên Grek û Roma de, serdema çanda Helen ku li Rojhilata Navîn bi Skenderê Mezin destpêkirî, merhaleyeke nû ye. Yekem senteza mezin ya Rojhilat û Rojava ye. Navendên vê çandê ku şopên payîdar bi şûn xwe ve hiştine, weke Misir-Skenderiye, Anatolya-Bergama, Dîcle-Ktesîton û gelek bajarên hûr û gir, rê li ber nûjeniyên dîrokî vekirine. Bajarê Ferad-Zeugma ku rojane bûye jî, ji vê demê maye. Dikare bête gotin ku Rojhilata Navîn, bajarê bi serşok (hemam), şano, bazar (sûk) û bi dibistan, vê demê naskirine. Ji Roma heta bi Hindistan û Çînê, bazareke bi hereket çêbûye. Biçîna bazirgan re, serbixwebûn û mezinbûn pêşketiye. Gelek beşên pîşekarî serbixwe bûne. Bazarên koleyan û bazarên mal yên mezin çêbûne. Cîhana bîrdoziyî, ji dogmatîzmê rizgar dibe raman û mezheb mîna aşîtê mezin bûne. Sazûmana kevin ya moral û civakî ku bi heyînên etnîk û dogmatîzmê ve girêdayî, tên derbaskirin, demeke nû ya civakî û rebaza mîstîk ku bawerî û ramanê bingeh digire, di nava hev de pêşdikeve.

Kevin tê fêrkirin, gelek nûjenî jî derdikevine holê. Senteza Rojhilat û Rojava ku cîhaneke nû derandî holê ev e. Bêşik di vê de, digel bandora Persan bi taybetî ya demên pêşî, çanda Helen ku serdestî li çanda cîgehî kiriye û rê li ber nûjeniyan vekiriye rol lîstiye. Di dema Roma ya vê dawiyê de, Li Rojhilat li Partya (BZ 250-216) bilindbûna ëran ya nû, ne di rewşeke wiha de ye ku li hember vê pêşveçûna çandî raweste. Berevajî vê, di rewşeke wisa deye ku jê re xizmetê bike. Serûbinîhevbûneke mezin tê jiyandin. Di meşa Pers-Grek-Roma ya koletiyê de, hatin û rawestîna li bandevê pêkhatiye. Di dîroka mirovatiyê de, ti deman wiha kûr û bi temenê dirêj ne domandiye. Nûjeniyên nûsazîparêziyê, di berbiçaviya şaristaniya Roma de, ji PZ salên 300an pêde, leza xwe bi temamî winda dikin û wergeriyane bawerhişkiyeke tûnd. Ola ësa Mesîh, baweriya dijber û tevîna (vehûn) civakî ya vê pêvajoyê pêktîne. Ola Hz Muhemed jî dereng namîne, bi derbeyên siyasî û leşkerî dixwaze ku vê pêvajoyê bin erd bike.

Hilweşîna şaristaniya koledar

Dema ku bi gelemperî civak, bi taybetî jî civaka biçîn, di nava xwe de bi temamiyeke birêkûpêk li deman bête veqetandin, Ligor derûna wê rast e û pêdivî ye, lêbelê Ligor rêbazên nêzîkbûna li bûyeran, fikarên girîng bi xwe re tîne, veqetan divê ligor çi pîvanê çêbibin, ev yek bi gengeşeyî ye. Ev mimkun e ku gelek hêmanên cuda bingeh bêne girtin û dêranên cur bi cur, heta yên nakok bêne çêkirin. Lêbelê dîsa jî sepandina zagona diyalektîk ya ku di xwezayê de her tişt pê ve girêdayî tez-antîtez-sentez ya li sazûmana civakê -ku reseniya wê li ber çavan bê girtin- rêbazeke dahûrandinê ya jêneger e.

Nêzîkbûnên liser zayîna şaristaniya koledar, gelekî bi gengeşî ne û dive ku wisa bin jî. Di vî derbarê de nêrîn gelekî cuda ne ku gelo ev di warê pêşveçûna civakî de pêdivîbû an na û çawa şêwe girtiye.

Çi qewimîbû ku mirovên dema neolîtîk, sazûmaneke ku pêşveçûyin belên (wad) dikir, bi aweyekî zêde afirîner, di bingeha wê de asta wekhevî û azadî derbasdar û xwe daye pejirandin, bi dev çerxa koledariyê ve berdan? Ev pirsa bingehîn, digel danehevên civaknasiyê (sosyolojî) jî, ji bersivdayinê geklekî dûr e. Nêrîna çîna ku mijokatiyê bingeh digire ya bi rengê "serdestan bi zor, bi xap û fendan têkiliyên koledarî afirandin", li hember pirsa "baş e serdest çawa derketine holê?" di nava zoriyê de dimînin. Nêrîna çîna serdest yên din ya bi rengê "jibo pêşveçûna şaristaniyê çînçînîbûn şert e." Li hember pirsa "sazûmana ku ber bi şaristaniyê diçe, çima rê li ber pêşveçûnên ku encamên li dij xwe bigire, veke?" di kevine nava zoriyan.

Bi van herdu nêzîkbûnên sereke ve girêdayî, hemû nêrînên ku hatine pêşxistin, heta bi angaşt (tez) ên zanistî, her çiqas ku îflas nekiribin jî, ev mîsoger e ku di nava bêçareyiyeke girîng de ne. Bi taybetî sazûmanên kapîtalîzma di bingeha lîberalîzma takekesî de ku îdeayên wê yên zanistî pir bihêz û nirxên dahûrîner yên sazîkirinên sosyalîzma ku civakê bingeh digire, li hember pirsgirêkên ku bi rastiyên civakê giran bûne, ne bi têrayî gelekî kêmberin. Herçiqas ku di bêjin "pêşveçûnên zanistî jî, dibe ku tewişî û bi pirsgirêkbin.", dîsa jî xeterî û nexweşiyên di nava qeyrana ku heyî de, encex mirov mîna "cinawir" rave bike, ev jî tê wateya ku em xwe anku mirovatiyê mandele (înkar) bikin.

Jibo koka vê meyldariya xeter, dibe ku heta bi demên çêbûna civakê, heta bi hemû têkiliyên wê yên xwezayê herin û mimkune em raveyan bibînin. Bi taybetî nêzîkbûnên pêşveçûnên şaristanî yên ku bi kûrbûna çînîtiyê ve girêdayî, divê bila bi rewişta zarokatî mîtolojîk bin, divê bila gelekî cidî bi rewişta olî bin, divê bila felsefî bin û heta raveyên zanistî jî bînin, ev qet nagihin wê astê ku nakokiyên giran yên mirov tê de dijîn, bidin pejirandin. Mirovatiya ku xwe xwedî aqil û wijdan berdide, van nakokiyan normal weke pêvajoyeke daringî ku bête jiyandin nabîne. Nirxandinên bi vî rengî bixwe, têne wateya înkarkirina asta hişmendî û azadiya civakê ku rewşa mirovatî ya heyî derfetê nade vê yekê. Di ti demên mirovatiyê de, divê bila bi pîrozweriya bilind, divê bila bi îdiayên zanistî werin pêşkêşkirin, jiberku teslîmî nêrînên bi vî şêweyî, bawerî û dogmatîzmên bîrdoziyî yên di teoriyan de nabe, û jiberku îfadeya rastiyê ya bi tenê ye, encex di vê bingehê de wê bibe şêweya îfadeyeke nêzîkî rastiyê.

Di encamê de ez dixwazim vê bêjim: Mirovatî û civakîbûna wê, di rewşa rasteqînî, dad û hezjêkirinê de, ji gihîştina tarîfeke ku bi gelemperî bê pejirandin dûr e. Liqasî ku timî pêdivî bi tarîfeke wiha heye, ev pêdivî di roja îro de jî, li benda dahûrandinê ye. Ev dahûrandin, peywireke sincî ya jênegere û divê ku bi rewşeke sincî liser bête rawestandin. Ezê rewşa sincî ya ku divê bi vê şêweya dubare, anku bi nirxên zanistî re di nava pevrayiyê de be, pirsiyar bikim û nêzîkbûna xwe ya di derbarê dahûrandinê de, bidim meşandin. Ev mijar jibo min jêneger e û liqasî ku nirxê wê hêmaniye, ewqasî jî rêbazeke bingehîn e ku girîngiya pratîk vedihewîne.

1- Ma şêweya koledarî ya şaristanî diviyatî (mecbûrî) ye? Nakokiya herî bingehîn ya mirovatiyê ku çi bi xwe re û çi li hemberî xwezayê, têkiliya di navbera azadiyê û diviyatiyê de ye. Nakokiya di navbera "Azadî çiye û heta bi kûderê? Azadî û diviyatî çiye û çawa rîayet lê bête kirin?" heta ku heyina jiyana xwe bidomîne, bêşik yê berdewam bike. Di xwezaya mirovatiyê de, çawa timî azadî ne gengaz (mimkun) be, mehkûmiya bêçareyiyê û qederê jî, domdar nabe. Rewşa azadiya domdar, liqasî ku utopya bihişta sexte ya çîna beredayî û kesên ku ji pêvajoya kar û kedê qut bûne ye, ewqasî jî cîhana bi "ezabê dojehê" ya koleyên ku bi dîlbûnê ji têkoşînê qut û têkçûnî xûnifandine ye. Digel ku di navbera herduyan de têkiliyeke hişk heye, dîroka mirovatiyê û jiyan bixwe, xwedî rewişt û mantiqekî bingehîn yên hê bêhtir aloz (girîft) e. Digel herdu xalên serik, rê li ber gelek nêzîkayiyên dogmatîk vekirine, jiyan bixwe xwedî rasteqîniyekêye ku rê dide nêrînên bi zanîn û zanistiyê ve girêdayî.

Tê fêhmkirin ku bastûra (bunye) şaristaniyê ya biçînçînîbûnê pêşveçûyî, bi derûneke ku nakokiyan sift dike, jîndariya xwe didomîne. Çînçînîbûn, bi nakokiyên ku vehewandine rê li ber têkoşînê vekiriye û hewl dide ku biryardariyê qezenc bike. Şer, çawa rewşeke têkoşînê ya gihayî asta şidetê, asta biryareke nû pêdivî dike, rewşeke aram (hedirî), ku li aştiyê hatî, asta biryareke ku li terazê rûniştî îfade dike. Aramiya domdar yan jî berevajî wê şerê domdar, an yên civakê di nava lihevdanan de tine bike û veguherîne heyîneke din, an jî yê di nava tiraliyê de birize û here.

Rexneya bingeh ku li sazûmana koledar bête kirin, bersiva van pirsan "Di pêvajoya zayînê de, bi çi berdêlan pêkhat, bi pêkhatinê çi da mirovatiyê, çi da windakirin?" yên bi wate bin. Heger ku em taybetiyên têkiliyên koledar û şêweya wî ku didomîne li ber çavan bigirin, em rexneyên tekûz pêşbixin û herwiha bersivên rasteqînî, yê sazûmanê bêhtir bi me bidine fêhmkirin. Digel ku neyê xwestin jî, ev şaşiyên xeter ku timî dikevinê, pêdiviya nêzîkayiyên zanistî û derûna encamên wê dide. Serikên çînî yên civakê û dijên diyalektîk yên di rewşa serik de, ketina nava fikarên sabît ku xwe îdealîxe bikin û xwe bînine rewşa dogmayên jêneger. Di vê pêkhatinê de, berpirsiyar girtina qismê mijok anku yên serdest û beredayî bi tenê, yê rê li ber yek alîtiyê veke. Bi hindikayî liqasî van, divê ku qismê li bin, yên tên mêhtin, bi rewişta xwe ya nêzîkî dogmatîzmê, ji ber çavan dûr neyên girtin. Ev ji ber du sedeman wihaye: Yekem, jiberku serdestiya bîrdoziyî bi qismê raser re ye, bandora wan ya dogmatîk timî cîhana xeyalên yên binî, bi aweyekî hişmend, dixericîne û xweyî dike. Duyem, zorbûna kar û jiyana yên binî ku bêhnê nadiyê, destûrê nade helwesta bîrdoziyeke ligor berjewendiyê wî.

Di bin ronahiya vê nêzîkayiya rêbazî de, bi vê pirsa bingehîn "Kîjan mercên berbiçav, rê li ber têkiliyên civakî yên bi şêweya koledarî vekir?" bêhtir dikare bersivên rasteqînî bên pêşvebirin.

Civaka çandinî ya neolîtîk, di pêvajoya gihîştinê ya dirêj de, bi taybetî di navbera BZ 6000 û 4000an de, rê li ber hilberîneke dewlemend û daneheveke teknîkê vekir. Teknîkên tunc û yên din, halet, çerxên kûzkeriyê, amûrên raçandinê, sûdwergirtina ji enerjiya ajalan, çanda gelek rîwek û ajalan, tekelek, qesirbendiya malê, mohr û mîtolojiya bi pir xwedayî ve girêdayî û çandên ku yên derbasbûyina şaristanî gengaz bikin, di rewşeke gihîştî de ne.

Ev çandên han, li derdora çeman li derên berhemdar, bi derbasbûyina ji rêxistinên qebîletî, bi rêxistinên civakî yên bikaribûna rê li ber berhema zêdek vekin. Civaka Misir û Sumer ya nû ku em dixwazin terîf bikin, li dora perstgehan ev rêxistin bi ser xistiye. Dema ku perstgeh dibe dabaşa xeberdanê, girîngiya baweriyê derdikeve holê. Girîngiya ji sêrebediyê û ji şamantiyê qevastina rahîbtiyê, li vir xûya ye. Sazûmana ku rahîb pêşve biriye, du alî ye. Ramanên aliyên bi totemên ku bi bavkanî û daykanî ve girêdayî, têne temsîlkirin, bi têgîneke olî ya bingehîn û nêzîkî aqilan cîh diguherîne, ev tişta ku hatiye pêkanîn, şoreşeke bîrdoziyî ye. Heyînên etnîk yên ku bi xisimtiyê di nava tengahiyê de, rê li ber hilberîneke hindik vedikin, bi hêza kedeke ku li dor perestgehan digihine hev û bi aweyekî pevrayî dixebitin, tê derbaskirin. Xebata pevrayî rê li ber berhemdariyeke bêhempa vedike. Berhema zêde ku tê ser hev, cotgehên pevrayî yên hê meztir derdixe holê. Encam, teqîna hilberînê ye. Ji ber vê yekê, dema ku pîşekar jî li dor perestgehê dibine yek, civaka nû him bi seresazî û him jî bi binesaziya xwe digihîje hebûneke bi bingeh.

Dilê civaka nû perestgeh e. Ya rastir, malzarok di sînga perestgehê de ye. Şêweya hilberîna koledarî, bi karbeşiya nû ve û bi seresaziya bîrdoziyî ve girêdide û derdixe holê. Pêvajoya pişt re, herî mezinbûna nimûnekê û xwe dubarekirina wê ye. Ev şêweya civakê ne bi zorê tê pêkanîn. Şêweyeke hilberînêye ku bi mîtolojiyeke bawerdêr e û xwe bi berhemdariya xwe çespandiye. Zor, vê dawiyê bi aweyekî sift dikeve dewrê. Mirovatî, di serî de bi bawerî nakeve nava civaka nû ku yê di pey re bibîne bê çawa civakeke bi şêweya koledarî ya bê eman e. Ev zor e ku em bibêjin rahîb jî bi hişmendî û xasûkî hereket dikin. Ewan pêşveçûneke li pêşya civaka kevin, bi pratîka xwe dane çespandin û bawerkirin. Ev yek tê çespandin ku derûna destpêka pêvajoyê, bi vî şêweyî pêşveçûye. Jixwe şêweya civakekî bilintir, tenê bi zor û fendan nayê damezrandin. Ti