Atatürk ayrıca bizzat, “ bir nevi otonomi, mahalli özerklik “ gibi deyimler de kullanmış, çözüm niyetini ortaya koymuş ama, isyanların bilinen özellikleri bunu gündemden kaldırmıştır. Sonradan bu sorunun sert yasağına, inkarına götürdü. Öyle ki 92 yılına kadar bir Kürtçe dil yasağı da eklendi. Bunun demokrasi yolu olmamak kadar, tutarlı bir Atatürkçülük olmadığı da ortadadır. Atatürk’ ün karşı çıktığı Kürtlük, hele  Cumhuriyetle uygar, giderek demokratik tarzda birleşecek Kürtlük değildir. Onun ,Cumhuriyetin daha kuruluşunda saltanat tehlikesi ile yine dış güçler desteğinde muhtemelen Cumhuriyetin yıkılışında dolayısıyla, Türk ve Kürt’ün birlikte en çok kaybetme gerçeğinden ötürü, buna karşı ortaya çıkan isyandır. Cumhuriyet aleyhtarlığıdır. Kaldı ki, batı Anadolu da, bu yönlü çok daha fazla isyan olmuştur .Aynı yöntemle yaklaşılmıştır. Atatürk’ün yaklaşımlarının, bu iki çok önemli yönü birlikte değerlendirilmesinin tarihi değerde olduğuna inanıyorum. Bu günde yaşasaydı, Cumhuriyetle demokratik birlikteliği en uygun tavrın sahibi olacağına da inancımı belirtirim. Hiç kimse, Cumhuriyetin en nazik dönemindeki koruma endişesiyle yaklaşımdan bastırma ve inkar sonucunu çıkarmamak kadar, cumhuriyetin başlangıcındaki gönüllü, resmi kabul edilen asli kurucu öğe özelliğini de göz ardı edemez. İki önemli tarihi husus dediğim budur. Kaldı ki Cumhuriyeti geliştirme görevi de bizzat Atatürk tarafından herkesin önüne konulmuştur. 

Kaldı ki dünya demokrasi açısından o kadar güçlü değil, dönem totaliter rejimler dönemidir. Dünya savaşları arası kısadır. Görev daha çok varolanı korumaktır Ama, ikinci dünya savaşı sonrasından itibaren, yoğunlaşan demokrasi hareketi artık bizleri gelişen dünya gerçekliği kadar, geriye dönmesi artık mümkün olmayan, sorunlarını en çok demokratik sistemle çözecek Cumhuriyetin geliştirilmesi üzerinde yoğunlaştırmalıydı. Bu yapılmadığında, eski zemin üzerinde dönemin demokratik olmaktan uzak çatışmalı ortamında bir isyancı yaklaşımı , sınırlı sosyal bilgilerle yönlendirilmeye çalışılmıştır. PKK önderliğinde her ne kadar “sosyalist bir devletten “ bahsedilse de her örgüt o dönem kendine göre  ayrı bir devlet anlayışından bahsetse de bunlar ütopik olmaktan öteye gidemeyen  mezhep düzeyinde anlayışlardı. PKK kitleselleşerek bunu kısmen aştığında da, özellikle, doksanlı yıllarla birlikte içine girilen ve şahsen yoğun değerlendirmelerle seslendirmeye çalıştığım “özgür birliktelik “ diğer deyişiyle, demokratik birlik arayışıydı. Bu, pratik yaşamın önümüze koyduğu bir zaruretti. Ütopyalar çekici de olsa, politika da başarı ancak gerçeklere dönüşle mümkün olabilirdi ki, geçte olsa bunu yapmaya çalıştık. Bu yıllar da gelişmeler demokrasi lehinde  ve dünya çapındadır .Sovyetler demokratiksizlikten çözülüyor,tüm sistem neredeyse demokrasiye topallasa da yöneliyor, her ülkede bu yönlü gelişme yaşanıyor. Türkiye’de çatışmanın herkesi zorlamasıyla da, gelinen nokta aslında tarihi bir demokratik çözüm olanağıydı. Devlet bunu görmüştü. Dil yasağının kaldırılması, Kürt Enstitüsü, Roja Welat gazetesi, Mezapotamya Kültür Derneği vs. bir çok açılım serbest bırakılmıştı. Dönemin Başbakanı Demirel, bölgede “Kürt kimliğini tanıyorum” açıklamasını, yeni kurulan koalisyon hükümeti adına yapıyordu. Cumhurbaşkanı Özal daha da ileri gidiyor, federasyon tartışmalarında bile, çekinilmemesini belirtiyordu. Operasyonlarda sınırlama ve ateşkese bile ciddi yaklaşılıyordu. Kürt toplumu, tarihinin en büyük demokratik gösterilerini yapıyordu. Yapılması gereken, aslında, çatışmalara karşılıklı tümüyle son vermek ve anlatmaya çalıştığımız sınırlı da olsa, yolu açılan demokratik çözüm üzerinde yoğunlaşmaktı. Ateşkesi kalıcı kılmak, bunun tedbirlerini alamama, güvensizlik, deneyimsizlik, dış ortamın küçümsenmeyen oyunları, bu tarihi sürecin anlamı olmayan, kendini acı tekrarlayan kaybı büyük olan çatışmalara bıraktı. Bu olmamalıydı. Şahsım adına bunun acısını  hep duydum. Ama, dönem hükümetinin acımasız yaklaşımı da burada tarihi bir sorumluluk taşır. Şiddet tırmanışı sınırsız ve acımasız boyutlara da zaman zaman çıkmıştır. Faili meçhuller, köy boşaltmalar,çeteleşmelerin en yoğun yaşandığı süreçtir. Yaşanmaması gereken bu süreç kaybedilmiş bir süreçtir. Hem Türkiye, hem PKK için 95-96-‘larda MGK’de seslendirilen, ve ordunun yeni yaklaşım içinde olduğuna inandığım ve bize kadar da dolaylı yoldan ulaştırılan konsept, devletin yaşadığı değişimi, PKK’nin de göz önüne getirmesi, ve kendisinden beklenen değişime yanıt vermesiydi. Erkenden ve olumlu yaklaşmaya çalıştığım bana göre ordunun denetiminde batı tipi bir demokratik gelişme doğrultusunda, ortak vatan ve bağımsız devleti tartışmaksızın çözüm arama perspektifiydi. Buna da yetersiz de olsa birkaç sefer tek taraflı ateşkesle yanıt vermeye çalıştım. Yapıyı yeni konsepte yavaş da olsa bilgilendirerek hazırlamaya çalıştım. Bu güne bu yaklaşımla geldim. Bu ayrıntılı gelişmeleri şunun için belirtiyorum. Türkiye,  artık en ağırlıklı bir güç olarak, ordunun da cumhuriyetin güvenliğini onda gördüğü, eski müdahalelere benzemeyen, herkese, guruba, partiye yasallık, demokrasi, laiklik ölçülerini hatırlattığı bir gelişmenin içinde olmasıydı. Bunun PKK’ den istediği gelişme, giderek silahlı çatışmaya son vermek kadar ayrılıkçılık anlamına gelen programını da gözden geçirmek ve demokratikleşmeyle Kürt sorununa yavaş yavaş çözüm bulmak, açılan ve giderek açılacak yolda böyle yürümekti. Bu konsepti, perspektifi olumlu bulmanın bir önemli nedeni de pratik geçerliliğiydi. Devleti yıkmanın bile fayda sağlayamayacağı, ayrılıkçılığın yararsızlığı, en iyisinin devletin demokratik niteliğini geliştirmek gibi bir sonuca ulaşmamda, doğru bir kaynaktan çıktığına, gün gün kendisine kanal açtığına da tanık olduğum bu mesajlardan güç aldığımı da belirtmeliyim.

Kısaca dile getirmeye çalıştığım gerek Cumhuriyet’ in kuruluş yıllarında, ve sonraki yapısına ilişkin, gerekse de önemli bir son dönem isyanına, çeyrek yüzyıldır neredeyse başlayan ve son 15 yıldır savaş boyutunda süren bir isyanın önde gelen sorumlusu olarak vardığım tarihi sonuç, demokratik laik Cumhuriyet’ le bu çok ağırlaşmış sorunun adı ne konulursa konulsun ancak kanıtı da ortaya çıkan demokratik birlik çözümüdür.