Demokratik sistem ise, yavaş geliştirir ama ,kolay yıktırmaz, düşmez. Çünkü, toplum ve birey ondan kolay kopmaz. Gücü bu oluyor. Toplumun kendini aydınlatması, yani, bilimsel bir güç kazanması da, en çok demokratik düzeyiyle bağlantılıdır. Bilim ve sanat kişiliğinin, en serbest ortamları sunan toplumlarda yetişmeleri, tesadüf değildir.

90’lı yıllardan itibaren, sosyalist sistemin çözülüş ve demokrasiye dönüşümüyle, demokrasinin büyük zaferi aslında daha başlangıcındadır. Bir yerde diğer sistemlerin güçlü kalıntıları sürekli etkide bulunacaklar, saf bir demokrasi  bir türlü kurulamayacak, ama gelişme de hep bu yönlü olacaktır.  Önemli olan, demokratik değerleri, toplum sorunlarına  başarılı taşırmak ve yönetim gücüne ulaştırmaktır. En iyi siyaset  ve siyasetçi , kimliğini birey, parti ve liderliklerde bu gücü temsil edenlerde arayacaktır.

Demokrasilerin boy atacağı toplumlar, genelde, çok ağır çelişkilerini bir devrimsel patlamayla açığa çıkarmanın ardından, kalan çelişkileri, temsil ettikleri çıkarları, birey, toplumsal grupları şiddete varmayan mekanizmalarla; partiler devlet kurumları aracılığıyla çözmeye çalışırlar. Eğer bir toplumda  bu olgunlaşma varsa, tüm sorun demokrasinin ilke ve kurumlarını doğru tanımlamaya, ve mevcut sorunlara bağlamaya götürmek, başarılı demokrat  siyasi önderliği tanımladığı gibi, bu önderlerin yaratıcılığını da gerektirir.

Başarılı demokrat siyasetçiliği; toplumun çelişki düzeyi kadar, çıkar gruplarını doğru tanıma, ilişkilerini şiddetsiz dengeleme, iktidara taşırma ve düşürme gibi önemli konularını içine sindirmeyi uygulama yeteneğini gerektirir.

Bir toplumun zengin veya fakirliği, küçük veya büyüklüğü, demokratik uygulama için esas teşkil etmezler. Hepsinde demokrasi olabilir. Belki de tek şart, gerekli bir veya birkaç devrimci aşamadır.

Demokratik sistemler, ülkelerin siyasal sınırları kadar devlet varlıklarıyla da fazla bağlantılı değil veya uğraşmazlar. Asıl uğraşıları, toplumsal gruplar, bireyler onların çıkar ve özgürlük eşitlik düzeyleriyle,  partileşme , iktidarla bağlantılanma, çıkma ve düşmenin  kurum ve kurallarıyla bağlantılıdır. Ülke sınırları veridir. Onun içinde demokratik siyaset yapılacaktır.  Zorlama demokrasiyi zora sokar. Devletin varlığıyla birliğiyle de uğraşamaz.  Daha çok devletin biçimi, toplum sorunlarına bağlanışı , kurum ve kurallarının, moral değerlerinin belirlenişi, oluşturulması , temsili ve hep birlikte denge içinde barışçıl iktidar değişimi ile yoğun uğraşır. Çıkarları, özgürlükleri tanınmamış birey ve grupların tanınması, sisteme eklenmesi  de demokrasinin temel bir siyasi ve ahlaki gereğidir. Özgürlüğü, eşitliği tanınmamış bireyler ve toplumsal bir birim olarak alta sürülmüş, iradeden yoksun bırakılmış gruplar oldukça, o demokrasi ciddi eksiklik içindedir ve sürtüşme çatışma, eğer demokratik sistemle yani şiddetsiz aşılmazsa, devrimci süreç, isyan, savaş, ayaklanma devreye girer ki bu da kanlı olur, yeni bir demokratik aşamaya yol açar.

Dogmatik, otoriter ilke ve kurumların, geleneklerin kök saldığı toplumlarda da, demokratik gelişme her şeyden önce bu kalıplarla mücadeleyi gerektirir. Otoriter, totaliter rejimleri de besleyen bu dogmatizm ve gelenekselliktir.

Demokrasi, ilkesizlik ve kurumsal, geleneksel esaslardan yoksunluk da değildir. İlkesi özgürlük, eşitlik, zora başvurmama evrimsel gelişme, çıkarlara ve çözümüne saygıdır. Aslında, uygulandığı toplumun bilimsel tanımına, ve aydınlanmış olmasıyla oldukça bağlantılıdır. Bu özellikleriyle, gelişkin birey ve toplumsal kesimleri ortaya çıkarmanın harika rejimidir.

Demokrasinin tanımına ilişkin çizdiğimiz bu kapsamlı çerçeve, neden bilimsel-tekniğin ve aydınlanmış toplumun  hem geliştiricisi, hem de, onun sonucu olduğunu  oldukça açık ortaya koyuyor.

Faşizmin, burjuva milliyetçiliğinin nefes aldırmaz  totaliterizmiyle , işçi sınıfının aşırı eşitçiliğinin demokrasi yoksunluğu totaliterizminin başarısızlığı, bu çerçevenin dışına taşırılmış gerçeklikleriyle  bağlantılıdır. 2000’li yılların zaferini kesinleştiren demokratik sistem, derinliğine ve tüm toplumlara yaygınlaşmasının önüne geçilemez gibi görünüyor. Buna karşı direnen  kaybederken, başarıyla uygulayanın kazanacağı da aynı kesinliktedir.